Де-буьйса нисдалар
| UTC-ца малх цӀа кхачаран, де-буьйса нисдаларан терахь а, хан а | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| шо | БӀаьстенан де-буьйса нисдалар Март[1] |
Аьхкенан малх цӀа кхачар Июнь[2] |
Гуьйренан де-буьйса нисдалар Сентябрь[3] |
Ӏаьнан малх цӀа кхачар Декабрь[4] | ||||
| де | хан | де | хан | де | хан | де | хан | |
| 2010 | 20 | 17:32:13 | 21 | 11:28:25 | 23 | 03:09:02 | 21 | 23:38:28 |
| 2011 | 20 | 23:21:44 | 21 | 17:16:30 | 23 | 09:04:38 | 22 | 05:30:03 |
| 2012 | 20 | 05:14:25 | 20 | 23:09:49 | 22 | 14:49:59 | 21 | 11:12:37 |
| 2013 | 20 | 11:02:55 | 21 | 05:04:57 | 22 | 20:44:08 | 21 | 17:11:00 |
| 2014 | 20 | 16:57:05 | 21 | 10:51:14 | 23 | 02:29:05 | 21 | 23:03:01 |
| 2015 | 20 | 22:45:09 | 21 | 16:38:55 | 23 | 08:20:33 | 22 | 04:48:57 |
| 2016 | 20 | 04:30:11 | 20 | 22:34:11 | 22 | 14:21:07 | 21 | 10:44:10 |
| 2017 | 20 | 10:28:38 | 21 | 04:24:09 | 22 | 20:02:48 | 21 | 16:28:57 |
| 2018 | 20 | 16:15:27 | 21 | 10:07:18 | 23 | 01:54:05 | 21 | 22:23:44 |
| 2019 | 20 | 21:58:25 | 21 | 15:54:14 | 23 | 07:50:10 | 22 | 04:19:25 |
| 2020 | 20 | 03:50:36 | 20 | 21:44:40 | 22 | 13:31:38 | 21 | 10:02:19 |
| 2021 | 20 | 09:37:27 | 21 | 03:32:08 | 22 | 19:21:03 | 21 | 15:59:16 |
| 2022 | 20 | 15:33:23 | 21 | 09:13:49 | 23 | 01:03:40 | 21 | 21:48:10 |
| 2023 | 20 | 21:24:24 | 21 | 14:57:47 | 23 | 06:49:56 | 22 | 03:27:19 |
| 2024 | 20 | 03:06:21 | 20 | 20:50:56 | 22 | 12:43:36 | 21 | 09:20:30 |
| 2025 | 20 | 09:01:25 | 21 | 02:42:11 | 22 | 18:19:16 | 21 | 15:03:01 |
| 2026 | 20 | 14:45:53 | 21 | 08:24:26 | 23 | 00:05:08 | 21 | 20:50:09 |
| 2027 | 20 | 20:24:36 | 21 | 14:10:45 | 23 | 06:01:38 | 22 | 02:42:04 |
| 2028 | 20 | 02:17:02 | 20 | 20:01:54 | 22 | 11:45:12 | 21 | 08:19:33 |
| 2029 | 20 | 08:01:52 | 21 | 01:48:11 | 22 | 17:38:23 | 21 | 14:13:59 |
| 2030 | 20 | 13:51:58 | 21 | 07:31:11 | 22 | 23:26:46 | 21 | 20:09:30 |
| 2031 | 20 | 19:40:51 | 21 | 13:17:00 | 23 | 05:15:10 | 22 | 01:55:25 |
| 2032 | 20 | 01:21:45 | 20 | 19:08:38 | 22 | 11:10:44 | 21 | 07:55:48 |
| 2033 | 20 | 07:22:35 | 21 | 01:00:59 | 22 | 16:51:31 | 21 | 13:45:51 |
| 2034 | 20 | 13:17:20 | 21 | 06:44:02 | 22 | 22:39:25 | 21 | 19:33:50 |
| 2035 | 20 | 19:02:34 | 21 | 12:32:58 | 23 | 04:38:46 | 22 | 01:30:42 |
| 2036 | 20 | 01:02:40 | 20 | 18:32:03 | 22 | 10:23:09 | 21 | 07:12:42 |
| 2037 | 20 | 06:50:05 | 21 | 00:22:16 | 22 | 16:12:54 | 21 | 13:07:33 |
| 2038 | 20 | 12:40:27 | 21 | 06:09:12 | 22 | 22:02:05 | 21 | 19:02:08 |
| 2039 | 20 | 18:31:50 | 21 | 11:57:14 | 23 | 03:49:25 | 22 | 00:40:23 |
| 2040 | 20 | 00:11:29 | 20 | 17:46:11 | 22 | 09:44:43 | 21 | 06:32:38 |
| 2041 | 20 | 06:06:36 | 20 | 23:35:39 | 22 | 15:26:21 | 21 | 12:18:07 |
| 2042 | 20 | 11:53:06 | 21 | 05:15:38 | 22 | 21:11:20 | 21 | 18:03:51 |
| 2043 | 20 | 17:27:34 | 21 | 10:58:09 | 23 | 03:06:43 | 22 | 00:01:01 |
| 2044 | 19 | 23:20:20 | 20 | 16:50:55 | 22 | 08:47:39 | 21 | 05:43:22 |
| 2045 | 20 | 05:07:24 | 20 | 22:33:41 | 22 | 14:32:42 | 21 | 11:34:54 |
| 2046 | 20 | 10:57:38 | 21 | 04:14:26 | 22 | 20:21:31 | 21 | 17:28:16 |
| 2047 | 20 | 16:52:26 | 21 | 10:03:16 | 23 | 02:07:52 | 21 | 23:07:01 |
| 2048 | 19 | 22:33:37 | 20 | 15:53:43 | 22 | 08:00:26 | 21 | 05:02:03 |
| 2049 | 20 | 04:28:24 | 20 | 21:47:06 | 22 | 13:42:24 | 21 | 10:51:57 |
| 2050 | 20 | 10:19:22 | 21 | 03:32:48 | 22 | 19:28:18 | 21 | 16:38:29 |
Де-буьйса нисдалар — малх стигалан экваторах чекхболу ша-кепара Ӏаламан хӀоттам[5][6].
ХӀора шарахь, мартехь а, сентябрехь а, Мелхан зӀаьнарш кхета Дуьненан экваторан перпендикуляран, иза бахьнехь ший дуьненан эхиган кхочу цхьатерра серлонан барам[7]. ЖамӀехь дийнан а, буьйсанийн дохалла цхьабосса йу ала мегар ду (полюсаш а ца лоруш)[8].
Цхьаьна дийнахь 20 - 22 мартехь (Гринвичца, GMT, хӀунда аьлча кхечу сахьтан асанашкахь и терхьаш къаста тарло цхьаьна де-буьсанна) хуьлу бӀаьстенан де-буьйса нисдалар[9], 22-23 сентябрех — гуьйренан де-буьйса нисдалар[10].
Оцу деношкахь Дуьне 2 декъе декъаран серлонан аса (астр. термин «терминатор») хуьлу вайн планетийн экваторан перпендикулярни[11].
Сурт хӀоттор
БӀаьста а, гурахь а де-буьйса нисдеча ден дохалла а, буьйса йохалла а цхьатерра хуьлу. Амма дерриг иштта дац: Де мелла а деха нисло буьйсаналла. Цуьнан бахьна ду астрономин рефракци а, дийнан дохалла билгалдаккхар а, иза йу малх чубузарх малх кхетар дӀадаьккхича бухадиснарг. Иза билгалдоккху мелхан экъан лакхара хьолаца, ткъа де-буьйса нисдаларе, шен рогӀехь, хьовсу мелхан экъан йукъца[12][11].
Де буьйсанал йеха йолчу хенахь, мелхан экъа схьакхета малхбалел къилбаседехьа, чубуза къилбаседехьа малхбузел. Иза вукха агӀра хилча — де буьсанел йоца хуьлу — малх схьакхета къилбехьа малхбалел, чубуза къибехахь малхбузел[13].
Мелхан таӀар хийцадаларан сихалла де-буьйса нисдаларан кӀоштахь (2-зза шарахь) хуьлу максималан — йуккъера барам, 1 сенан минот сахьтехь, ткъа де-буьйса нисдаларан муьрехь — минималан, аьлчи а мелхан таӀар хуьлу меллаша[14].
Вайн планетин орбита эллипсан йолун дера гуьйренан а, бӀаьстенан а де-буьйса нисдаларан некъ сиха бо, бӀастенан тӀера гуьйренан де-буьйсий нисдаларал[15].
БӀаьстенан де-буьйсий нисдаларо чот лелайо стиглан экваторехула нийса хьалайахаран, эклиптикера дохаллехула[16][11].
Ламаста де-буьйса нисдалар даздар
Де-буьйса нисдалар цхьацца пачхьалкхашкахь (Иран, Таджикистан, ОвхӀан, Туркойчоь, Азербайджан, Туркменистан, ГӀиргӀазойчоь, Узбекистан) а, Россий Федерацин регионашкахь (ГӀезалойчоь, ГӀирма кхин йерш) а цхьаьна нисло къоман Ӏиданца Новрузца (гӀаж. نوروز — «керла де», 2009 шеран 30 сентябрехь кхайкхийна дуьненайукъара Ӏида)[17].
Цхьацца хьосташца, билгалчу пачхьалкхашкахь (Кхазакхстан, Иран, ОвхӀан, кхин йерш) и Ӏида ду «шолгӀа Керла шо»: классикин — 31 декабрера 1 январе а, къоман — буса 21 мартехь[18].
Билгалдахарш
- ↑ Équinoxe de printemps entre 1583 et 2999 (фр.). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 26 сентябрь.
- ↑ Solstice d’été de 1583 à 2999 (фр.). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 26 сентябрь.
- ↑ Équinoxe d’automne de 1583 à 2999 (фр.). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 26 сентябрь.
- ↑ Solstice d’hiver (фр.). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 26 сентябрь.
- ↑ Куликов С. Нить времён. Малая энциклопедия календаря с заметками на полях газет. — М: Наука, 1991. — С. 206—218. — 288 с. — ISBN 5-02-014563-7.
- ↑ Ушаков Д. Н. Толковый словарь русского языка. — М, 1940.
- ↑ День осеннего равноденствия. Сибирский государственный университет геосистем и технологий. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 сентябрь.
- ↑ День весеннего равноденствия. Что это за праздник и почему он важен. Когда в Россию приходит астрономическая весна. РБК (2023 шеран 23 март). ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 сентябрь.
- ↑ Сегодня - день весеннего равноденствия. Примгидромет. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 сентябрь.
- ↑ День осеннего равноденствия 2023: когда, значение события, приметы. Известия (2013 шеран 13 февраль). ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 сентябрь.
- ↑ 1 2 3 Алиев А. С. Солнцестояние, суточное движение Земли, сферы созвездий // Современные инновации : журнал. — 2017. — № 6.
- ↑ Bonwick J. Astronomy for young Australians. — Melbourne: Thomas Harwood, 1864. — С. 37.
- ↑ Воронцов-Вельяминов Б. А. Астрономия: Учебное пособие. — М.: Просвещение, 1989. — С. 20. — 159 с.
- ↑ Орман Д. Равноденствие. Astronet (2001 шеран 13 март). ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 сентябрь.
- ↑ Парфенов Е. Равноденствия и солнцестояния. Томский планетарий. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 сентябрь.
- ↑ В весну с чистой совестью: что означает весеннее равноденствие? ТАСС (2020 шеран 20 март). ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 сентябрь.
- ↑ Новый год в странах Азии и Африки. Российская национальная библиотека. ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 сентябрь.
- ↑ Диденко Л. Как отмечают новый год в Казахстане. Казанский федеральный университет (2022 шеран 25 декабрь). ТӀекхочу дата: 2023 шеран 11 сентябрь.
Литература
- Климишин И. А. Календарь и хронология. — Изд. 3. — М.: Наука. Гл. ред. физ.-мат. лит., 1990. — 478 с. — 105 000 экз. — ISBN 5-02-014354-5.
Кхин дӀа темана тӀехь
| ||||||||
| ||||||||
