Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Филиппинин хІорд

Филиппи́нин хӀорд (тагал. Dagat Pilipinas, инг. Philippine Sea, 菲律宾海, яп. フィリピン海, хӀиндон. Laut Filipina) — Тийна Ӏапказан гӀайренашна йуккъера Ӏапказан хӀорд, лаьтта Филиппинин архипелаган гергахь. Дуьненан шен барамца шолгӀа хӀорд (Саргассийн хӀордал тӀаьхьа). Цуьнан хаалуш лаьттан доза ду, Ӏапказах къаьстина гӀайренийн тобанашца: Японин (Хонсю, Кюсю, Рюкю), Тайвань гӀайренца а, Филиппинийн гӀайренашца малхбузехь, хин бухара даккъашца а, Идзу гӀайренашца а, Огасавара (Бонин), Кадзан, Марианан малхбалехь, Яп а, Палау а къилба-малхбалехь. Майда 5 млн 726 эз. км². Йуккъера кӀоргалла — 4108 м, максималан — 10 994 ± 40 м (Марианан ор чохь)[1]. Чухоам — 23 522 эз. км³. Чекхбовлу Къилбаседа Пассатан а, Куросио а леламаш. Хин тӀехулара температура 15—28 °C (къилбаседехь) 27—29 °C (къилбехьа). Дуралла 34,3 ‰ къилбаседехь 35,1 ‰ кхаччалц къилбехахь. Шена чуйогӀу Филиппинин, Малхбузен-Марианан боьранаш, уьш йекъна хин бухалара дукъо Кюсю а, Палау а гӀайренашна йуккъехула.

Жигара чӀерийлецар а, киталецар а даьржина. Коьрта порташ: Нагоя, Иокогама (Япони), Апра (Гуам гӀ.).

Бухара рельеф

Бухахь йолу топографи хийцаран зонан башхаллаш йолуш йу, кхузахь шуьйра гойтуш йу йаккхий геоморфологин кепаш. ХӀордан бассейн шуьйра а, чолхе а йу, Ӏапказан ӀиндагӀца йуста йиш йолуш. Хи бухара лаьмнаш ду, деха (2500 км кхаччалц), 3000 м кхаччалц лекха хин бухара тӀаплаьмнаш ду, царех цхьа кӀеззиг бен ца девлла хин тӀехула. Кхузахь лаьтта дуьненахь уггаре а кӀоргачу оьрнех цхьаъ, Филиппинийн ор.

Бенхам хьалаваларна[en] (Филиппинин хьалавалар) йукъахь лаьтта дуьненахь уггаре йоккха тӀапломан кальдера Аполаки[en], цуьнан диаметр 150 км[2][3].

Климат

Климатан Ӏаткъам бо Филиппинин хӀордан къилбаседа Тийначу океанехь, Азин гергахь лаьттачу меттиго а, цуьнан йоккхачу барамца, 35° къилбаседин шораллера дуьйна экваторе кхаччалц. ХӀорд лаьтта йеа климатан зонехь: субтропикан, тропикан, субэкваториалан, экваториалан. Шеран заманан башхаллаш ца хаало субтропикан кӀоштахь бен. Муссонаш алсам хуьлу субтропикан зонехь, ткъа пассаташ алсам хуьлу тропикан зонехь. ХӀордан кхечу меттигашкахь а хуьлу хийцалуш мох, кест-кеста хуьлу тайфунаш.

Механ чӀогӀалла тайп-тайпана йу. Ӏай муссона сихалла 4—6 м/с, пассат — 5—8 м/с, къилбаседехь — 10 м/с кхаччалц йу, хӀиттана мехаш дац — 3 м/с кхаччалц. ХӀордан къилбаседа-малхбалехь хаало уггаре жигара циклонийн гӀуллакх, механ сихалла кхочу 20—25 м/с.

ХӀаваан температура хаъал лакха йолу къилбаседера къилбехьа. Январехь — февралехь иза йу: 9—10 °C къилбаседехь, 18—24 °C хӀордан йуккъера кӀошташкахь, 25—27 °C — къилбехь.

Аьхка барийн кхаш йухаметтахӀиттадо. Сибрехан антициклонан Ӏаткъам сацабо. Массанхьа а температура хьалайолу, оцу хенахь Австралехь йоккха антициклон кхуьу. Къилба-малхбален муссон лела берриг хӀорда тӀехь. Цхьанаэшшара къилба-малхбалера а, къилбаседа-малхбалера а мох лела. Цхьнаэшшара боцу мох ца лела къилбан а, къилба-малхбузера а зонашкахь бен.

Хин дуралла кӀезга хийцало тайп-тайпана хӀордан дакъошкахь, герга йу 34,5 ‰ йуккъера барамца.

ХӀордан леламаш

Кхузахь коьрта лелам бу Къилбаседа пассатан мох, иза дӀабоьду малхбузехьа 10—17 градусашна йукъахь. Гаьннаш дӀасадекъало Тайванан а, Лусонан а гӀайренийн кӀоштахь. Цхьана геннах олу Формозан лелам, цунах кхоллало японхойн Куро-Сиво лелам, важа га дӀадоьду хӀордан дехьа Марианан гӀайренийн кӀоштахь. Къилбехьа доьдучу гано кхуллу къилбаседа йистехь Пассаташна йукъара дуьхьал лелам.

Филиппинин хӀордо дукха хи хуьйцу Тийна Ӏапказца, тайп-тайпана хиш хьала а, охьа а леламаш бу.

Биологи

Японин къилбехьара Филиппинан хӀордан кӀошт коьртаниг къен йу биогенан дакъалгашца, иза йуьстича шийла Курилийн леламца (Оясио) а, берда йистера хишца а. Фауница хьал долуш йу банканашна, рифашна, хин бухара даккъаш долу меттигаш, цигахь хаало тунец, макрелещука, японин жӀаьлин чӀара, хӀордан уьнтӀепхьидаш, тӀема довлу чӀерий.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Oceanographers.ru. Обнаружены «мосты» через Марианскую впадину. Экспедиция также провела точные измерения «Бездны Челленджера», самой глубокой точки в океане. Полученная глубина составила 10 994 +/- 40 метров. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 16 ноябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 8 декабрехь
  2. ↑ Mangosing, Frances. Filipina scientist discovers ‘world’s largest caldera’ in Philippine Rise. Inquirer.net (2019 шеран 21 октябрь). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 21 октябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2019 шеран 10 декабрехь
  3. ↑ Filipina scientist discovers world's largest caldera on Benham Rise. ABS-CBN News (2019 шеран 21 октябрь). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 21 октябрь. Архивйина 2021 шеран 31 январехь

Литература

  • Б. С. Залогин, А. Н. Косарев. Моря. М., «Мысль», 1999 г.
  • Океанологическая энциклопедия, Ленинград, Гидрометеоиздат, 1974 г.

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш