Завгаев, Докка ГӀапуран воӀ

Вина дукха бераш долчу нохчийн ахархойн доьзалехь. Тайпанера схьаваьлла гендаргной, цуьнан нана тайпанах йара беной. 1944-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь ЗавгаевгӀеран доьзал берриге а нохчашца махкахбаьхна Йуккъера Азе, иза кхечира Карагандин областан Тельман кӀоштан Токаревка эвла^[3].

Нохч-ГӀалгӀайчу йухавирзинчул тӀаьхьа Доку Завгаев къинхьегаман гӀуллакх долийра, ша винчу эвла йуккъерчу школин хьалхарчу классин хьехархо балха а хӀоьттина (1958—1961).

1962 шеран дуьйна 1971 шеран кхаччалц Теркан кӀоштан «Знаменский» совхозехь йуьртан бахаман производствехь къахьоьгуш вара, лакхаволуш слесаран, механикан, коьртачу инженеран, предприятин директоран декхарш кхочушдеш.

1966 шарахь чекхйаьккхина Горский йуьртан бахаман институт(оьр.)нохч. «йуьртан бахаман производствехь инженер-механик» говзаллехь, 1984 шарахь — КПСС ЦК тӀехь йолчу Йукъараллин Ӏилманийн академи(оьр.)нохч.^[3].

1971—1972 шерашкахь-Теркан Райисполкоман председатель.

1972—1975 шерашкахь коьртехь вара республикин совхозийн цхьаьнакхетараллин.

1975—1977 шерашкахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н йуьртан бахаман министран даржехь вара.

1977—1991 шерашкахь партин балхахь вара. КПСС-н обкоман йуьртабахаман отделан заведующин декхарш кхочушдеш вара, тӀаккха Нохч-ГӀалгӀайн обкоман секретаран, 1978 шеран дуьйна — секретарь, ткъа 1983 шеран дуьйна — КПСС-н Нохч-ГӀалгӀайн обкоман шолгӀа секретарь вара, йуьртан бахаман гӀуллакхашна тӀехь терго латтош вара^[4].

1989 шеран июлехь альтернативан бух тӀехь КПСС-н Нохч-ГӀалгӀайн республикин комитетан хьалхара секретарь хаьржира.

1990 шарахь РСФСР халкъан депутат хаьржира. РСФСР Лакхара Кхеташонан Къаьмнийн Кхеташонан декъашхо вара. 1990 шеран июлехь дуьйна 1991 шеран ноябрехь парти ца магайаллалц — КПСС ЦК декъахо вара^[3].

1990 шеран мартера 1991 шеран 6 сентябрь кхаччалц председателан даржехь вара Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхара кхеташо(оьр.)нохч.. Отставке вахара ОКЧН(оьр.)нохч. агӀончийн Ӏаткъамца^[5].

1991 шеран 19-21 августехь Москохь хилчу хиламашна хенахь терго йеш хиллехь а, ГКЧП гӀо дарна бехке варна шена кӀелхьара вала ца велира^[6]. Нохч-ГӀалгӀайн АССР Лакхара Кхеташоно я цуьнан куьйгалхочо ССРС-н вице-президентан Янаев Геннадий гӀортор йарна тешаллаш карийна ца хилла Нохчийчоьнан хиламаш бийцаре бечу Пачхьалкхан Думин комиссехь^[7].

1991—1995 шерашкахь Москохь вехаш а, болх беш а вара, Россин Лакхарчу Советехь(оьр.)нохч. Къилбаседа Кавказа республикийн проблемашка хьаьжна подкомиссин куьйгалхо вара, Россин Президентан Администрацин латтанашца болх бечу урхаллехь завотделан даржехь вара.

1995 шеран мартехь Нохчийчоьнан Къоман барт барца комитетан йукъавахара, октябрехь — Къам дендаран правительствон коьрте хӀоьттира, ноябрехь дӀайаьккхинчу Нохч-ГӀалгӀайчоьнан хиллачу Лакхара Кхеташоно премьер-министран — Нохчийчоьнан куьйгалхочун даржехь чӀагӀвира.

1995 шеран декабрехь Нохчийн республикин куьйгалхочун дарже харжийна(оьр.)нохч. (харжамхойн 95 % кхаж белла).

1996 шеран августехь Соьлжа-ГӀала тӀелатархоша схьайаьккхича Нохчийчуьра дӀаваьлла^[8][9]. Республикера дӀаваьллачул а, Хаси-Эвлан барташна куьг йаздиначул тӀаьхьа а, 1996 шеран 15 ноябрь кхаччалц Россин йукъахь Нохчийчоьнан куьйгалхочун декхарш кхочушдар дӀахьуш вара.

Нохчийн Республикера Федерацин Кхеташонан декъашхо вара 1996 шеран январехь дуьйна 1998 шеран май кхаччалц. Федерацин Кхеташонехь дуьненайукъара гӀуллакхийн комитетан декъахо вара.

1997 шеран 14 март — 2004 шеран 17 февраль — Танзанин Цхьаьнатоьхначу Республикехь Россин Федерацин рогӀера доцу а, дуьззина а векал^[10][11].

2004 шеран февралехь Россин Федерацин арахьара гӀуллакхийн министран гӀовс хӀоттийра, административан-бахаман а, финансийн а хаттаршна тӀехь терго латтош вара^[12][13].

2004 шеран август — 2009 шеран 23 сентябрь — Россин Федерацин арахьара гӀуллакхий министерствонан(оьр.)нохч. генералан директор (министерствехь хийцамаш бинчул тӀаьхьа кхоьллина дарж, «центран аппаратан а, арахьара учрежденийн а болх латторна тӀехь йолчу шорттачу хаттаршна тӀехь»)^[13][14][15].

2009 шеран 23 сентябрь дуьйна 2019 шеран 18 ноябрь кхаччалц — Россин Федерацин Словенин Республикехь Къаьсттина чӀогӀа а, йуьззина бакъонаш йолу а векал^[16][17].

2019 шеран ноябрехь векалан даржера мукъаваьккхинчул тӀаьхьа йукъараллин гӀуллакх леладо. Президиуман йукъайогӀу Россин историн йукъараллин(оьр.)нохч.^[2]. Л. Н. Толстойн цӀарах йолу дуьненайукъарчу машаран премин Фондан директор ву (кхоьллина 2022 шарахь), цо 2024 шарахь дуьххьара совгӀат делира^[1][18]. Хьалхара лауреат хилира Африкин барт — континентан 50 сов пачхьалкх цхьаьнатухуш йолу правительствошна йукъара организаци. 2025 шеран Дуьненайукъарчу машаран премица совгӀаташ дина кхаа пачхьалкхан куьйгалхошна — ГӀиргӀазойчоьнан президентына С. Н. Жапаровна а, Таджикистанан президентына Э. Ш. Рахмонна а, Узбекистанан президентына Ш. М. Мирзиёевна а^[19].

Хӏусамнана-Фаина Александровна. ЙоьӀарий: Ирина (химин ӏилманийн кандидат), Елена (лор), Алла (экономист)^[20].

Вежарий:

• Ахьмар Завгаев — Пачхьалкхан думин 4-гӀа а, 5-гӀа а сонийн депутат.
• Ахьмад Завгаев — Нохч-ГӀалгӀайн республикан Теркан кӀоштан администрацин хилла корта, 2002 шеран сентябрехь велла. Цунна посмертно йелла Россин турпалхочун цӀе(оьр.)нохч. цӀе.

• «Даймехкан гӀуллакх дарна» III тӀегӀан орден (2020 шеран 20 июль) — Россин Федерацин арахьара политикин курс кхочушйарехь доккха дакъа лацарна а, дуккха а шерашкахь дипломатин гӏуллакх дарна а.^[21]
• Даймехкана динчу гӀуллакхашна 4 тӀегӀанера орден (2015 шеран 8 сентябрь) — Россин Федерацин арахьара политикин курс кхочушйарехь доккха дакъа лацарна а, дуккха а шерашкахь даггара болх барна а^[22]
• Сийлаллин орден (2005 шеран 21 декабрь) — Россин Федерацин арахьара политикин курс кхочушйарехь доккха дакъа лацарна а, дуккха а шерашкахь даггара болх барна а^[23]
• ДоттагӀаллин Орден (2008 шеран 25 август) — Цийчоь Россин Шо а, Россехь Цийчоьнан Шо а кечдарехь а, дӏадахьарехь а доккха дакъа лацарна^[24]
• Шиъ Къинхьегаман ЦӀечу Байракхан орден
• Орден Сийлаллин Билгало
• Ленин Владимир Ильич вина 100 шо кхачаран лерина мидал
• Россин Федерацин Президентан Сийлаллин грамота (2010 шеран 23 декабрь) — Россин Федерацин арахьара политикин курс кхочушйарехь а, Словени Республикица йолчу йукъаметтигашкахь Россин хьашташ хьалхататтарехь а доккха дакъа лацарна^[25]
• Россин Федерацин Президентан Баркалла (2017 шеран 7 апрель) — Россин-Словенин йукъаметтигаш чӏагӏйарехь доккха дакъа лацарна, Словенин йукъараллера цхьаьна тӏеман-мемориалан проекташ кхочушйарехь дакъалацарна, Россин культурин а, историн а тӏаьхьало ӏалашйарехула а, гӏарайаккхарехула а жигара болх барна^[26]
• Россин Федерацин Президентан Баркалла (1996 шеран 12 август) — 1996-чу шарахь Россин Федерацин Президентан харжамийн кампани вовшахтохарехь а, дӏайахьарехь а жигара дакъалацарна^[27]

Къаьсттина чӀогӀа а, йуьззина бакъонаш йолу а векал (1998 шеран 27 июнь)^[28].