Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

ГӀебартой

ГӀебартой (гӀебарт.-чергаз. адыгэ) — Российн Федерацин а, Гергара Малхбалин а адыгийн къам. Россехь, коьртаниг, беха ГӀебартойн-Балкхаройчохь, кхин а Краснодаран а, Ставрополан а мехкашкахь, Кхарачойн-Чергазийчохь, Адыгейчохь, Къилбаседа ХӀирийчохь[9].

ГӀебартойн-Балкхаройчохь, 2021-чу шарахь Ерригроссийн бахархой багарбарца, уьш республикин бахархойх 60 % бара. Цара буьйцу Къилбаседа Кавказан меттанийн доьзалан абхазийн-адыгийн тобанера гӀебартойн-чергазийн мотт[10].

Истори

undefined
Коьрта йаззамаш: История кабардинцев, Адыгийн истори

XIV бӀешо чекхдаллалц, берриг адыгийн (царна йукъахь гӀебартой, КхЧР чергазий а, адыгейхой а) йукъара истори йу.

Адыгийн шира дай

ХӀокху заманан талламхоша билгалдаьккхина, адыгаш майкопан оьздангалла лелочеран тӀаьхье йу, иза хилла вайн эрал IV эз. шо хьалха[11]. Адыгийн дайша историн лар йитина майкопан оьздангаллин тӀаьхьено санна — къилбаседакавказан а, гӀобинйистера а, гӀобин а.[12]

Иштта дуккха а Ӏилманчаша (Дунаевская И. М., Дьяконов И. М., кхин берш) гойту тера хилар таханлера адыгийн-абхазийн меттанаш ширачу хаттийн а, каскийн а меттанех, уьш баьхна ширачу заманахь Йуккъерачу а, Малхбалерчу а Анатолин махкахь.[13]

Вайн эрал 1 эз. шо хьалха Ӏаьржа хӀордан малхбален бердашца охьахевшира меотийн тайпанаш, уьш бу дуьххьал дӀа дайш бу хӀокху заманан адыгийн.[14] Тидам бан беза, меотийн тайпанех цхьаъ — синдаш — вайн эрал V бӀешо хьалха кхоьллира хьалхара пачхьалкх Российн хӀокху заманан махкахь — Синдика[15] коьрта шахьарца Синдийн гавань, йа Горгиппи (хӀокху заманан Анапа). Синдика йара дайш бацон пачхьалкх, Ӏаьржа хӀорд тӀаьхь ширажелтойн колонешца махлелоран уьйранаш йара. ТӀаьхьа Синдика йукъайахара Боспоран паччахьаллин. Цул тӀаьхьа айаделира кхин хьалхалера адыгийн тайпа — зихаш, цаьрга вовшахтохаделира дуккха а къилбаседа-малхбузен Кавказан тайпанаш тӀеман берте шеш коьртехь а долуш, оцу гӀуллакхо аьтту бира церан тӀом бан готашца-тетракситашца.[16]

ГӀебартойн къоман кухни

Коьрта йаззам: ГӀебартойн кухни

ГӀебартойн ламастан кхача бу кхехкийна а, кхарзина а уьстагӀан жижиг, бежанан жижиг, москалан жижиг, котаман жижиг, царех йина чорпанаш, муьста шура, кӀалд. Даьржина дакъийна, кӀур бина а уьстагӀа жижиг, иза шашлик йеш леладо. Жижиган даарца ло дуькъа кхехкийна худар. Ламаста Ӏиданан малар барамехь вахо хӀума доллу — махсыма, кечдора кӀен даманах мерза орамца.

ГӀебартой хӀинца беха меттиге бахкар

ГӀБӀТИ археологин экспедицино Кишпек йуьртан къилбехьара баьрзнашках дӀадаьхьира ахкарш[17] (Чегеман хи дилларан системин зонехь). Майкопан оьздангаллаӀМайкопан оьздангаллин йукъайогӀу Ӏамийна 6 дӀабоьхкина меттиг, царех пхиъ борзанан оьмаран йу. ДӀабоьхкинчу гунаш тӀера цхьадолу карийна хӀуманаш, вайн эрал хьалхара II эзар шо долалуш хилла, цхьа дакъа - вайн эрал хьалхара IV-гӀа эзар шераш чекхдовларца хилла, ткъа дукхахдерш дӀайаздина ду Майкопан оьздангаллин Новосвободненски муьрца, вуьшта аьлча, вайн эрал хьалхара III эзар шеран тӀаьххьара бӀешерашкахь. Карийнарг йу дика цӀе тоьхна а, лечкъийна а йолу лакхара дикалла йолу поппаран пхьегӀаш, цӀестан уьрсаш, йунаш, и.дӀ.кх.а.

ГӀебартойх алар

XIX бӀешеран оьрсийн тӀеман историка П. П. Зубовс:

ГӀебартойн хьалхалла йу массо а ламанхойн къаьмнел, декъастхой боцучарел; массо а кхидолу тукхамаш, масала: гӀумкий, чегемхой, орстхой, таьшкахой, алтисташ, хӀирий, абазой, бесленейхой, гӀалгӀай, кхиберш а, оьздангаллашкахь а, массо а гӀиллакхехь а царех тарбелла ца Ӏаш, цхьана декъехь царех бозуш а, йал луш а хилла; церан низамаш дацара, дац, ламастехь шайна девзаш долу гӀиллакхаш лелош, царна йукъахь орамаш даьхначу резадацарех уьш чӀогӀа телхина бу[18].

Хьажа кхин а

Билгалдахарш

Комментареш
Хьосташ
  1. ↑ Turkey – People Groups. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 29 январь. Архивйина 2019 шеран 19 июлехь
  2. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Национальный состав населения Российской Федерации согласно переписи населения 2021 года.
  3. ↑ Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года. ТӀекхочу дата: 2012 шеран 3 январь. Архивйина 2020 шеран 30 апрелехь
  4. ↑ Jordan - People Groups. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 29 январь. Архивйина 2018 шеран 24 декабрехь
  5. ↑ Syria – People Groups. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 29 январь. Архивйина 2013 шеран 21 ноябрехь
  6. ↑ Saudi Arabia – People Groups. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 29 январь. Архивйина 2014 шеран 27 февралехь
  7. ↑ Germany - People Groups. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 29 январь. Архивйина 2011 шеран 25 декабрехь
  8. ↑ USA - People Groups. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 29 январь. Архивйина 2014 шеран 5 февралехь
  9. ↑ Кабардинцы // Большой Энциклопедический словарь. — 2000. // Большой энциклопедический словарь, 2000.
  10. ↑ Перепись 2010. Население по национальности и владении русским языком. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 30 август. Архивйина 2017 шеран 12 мартехь
  11. ↑ Хотко С. Х. Черкесский историко-культурный тип. История Черкесии в средние века и новое время Архиван копи 2010 шеран 6 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  12. ↑ Крупнов Е. И. Памятники Кобанской культуры Северного Кавказа // Древняя история Северного Кавказа. — М.: «Наука», 1960.
  13. ↑ Дунаевская И. М., Дьяконов И. М. Хаттский (протохеттский) язык Архиван копи 2019 шеран 27 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Языки Азии и Африки. Т. III. — М., 1979. — С. 79—83
  14. ↑ Меоты // Мёзия — Моршанск. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — (Большая советская энциклопедия#Третье издание / гл. ред. А. М. Прохоров ; 1969—1978, т. 16).
  15. ↑ Синдо-Меотские племена. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 29 январь. Архивйина 2014 шеран 2 февралехь
  16. ↑ Vita de' Zichi chiamati Ciarcassi di G. Interiano Архивировано 8 декабрехь 2012 года.
  17. ↑ ГУП «Наследие». ТӀекхочу дата: 2012 шеран 14 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2021 шеран 3 сентябрехь
  18. ↑ Картина кавказского края, принадлежащего России и сопредельных оному земель; в историческом, статистическом, и этнографическом, финансовом и торговом отношениях, Часть 3. СПб. 1835. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 29 октябрь. Архивйина 2019 шеран 20 октябрехь

Литература

  • Исторические сведения о кабардинском народе: К 300-летию дома Романовых. — Киев: Типо-Литография «С. В. Кульженко», 1913. — XVI, 284 с.
  • Кудашев В. Н. Исторические сведения о кабардинском народе / Вступительная статья, подготовка текста и редакция д.и.н. проф. Т. Х. Кумыкова. — Нальчик: Эльбрус, 1991. — 192 с. — 10 000 экз. — ISBN 5-7680-1806-9. (в пер.)
  • Кабардинцы ӀӀ Народы России. Атлас культур и религий. — М.: Дизайн, Информация. Картография, 2010. — 320 с.: с илл. ISBN 978-5-287-00718-8
  • [http:ӀӀwww.krskstate.ruӀ80ӀnarodӀetnoatlasӀ0Ӏetno_idӀ134 Кабардинцы] // [https:ӀӀweb.archive.orgӀwebӀ20141129041312Ӏhttp:ӀӀwww.krskstate.ruӀ80ӀnarodӀetnoatlas Этноатлас Красноярского края] / Совет администрации Красноярского края. Управление общественных связей ; гл. ред. Р. Г. Рафиков ; редкол.: В. П. Кривоногов, Р. Д. Цокаев. — 2-е изд., перераб. и доп. — Красноярск: Платина (PLATINA), 2008. — 224 с. — ISBN 978-5-98624-092-3. Архиван копи 2014 шеран 29 ноябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  • Викигуламан логотип Викилармехь йу ГӀебартой теман медиафайлаш
  • [https:ӀӀweb.archive.orgӀwebӀ20100118003449Ӏhttp:ӀӀperepis2010.orgӀ Единый черкесский интернет ресурс, посвящённый Всероссийской переписи 2010].

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш