Ненан де Россехь

Официальни кепехь Россин Нанойн де чӀагӀдина Россин Федерацин Президентан Борис Ельцинан 1998-чу шеран 30-чу январехь арадаьллачу № 120 йолчу Указаца. Документо билгалдина даздаран де — ноябран тӀаьххьара кӀирандийнахь хилар. ХӀара дезде кхолларан инициатива йара Пачхьалкхан Думин зударийн, доьзалан а, кегийрхойн а гӀуллакхашца йолчу Комитетан, къаьсттина депутат волчу Алевтина Апаринин^[3][4].

Нанойн сий деш ламасташ кхолладелла ширачу заманахь дуьйна. Ширачу Желтойчохь хилла божарийн а, зударийн а деланийн наношна лерина культуш, масала, Рейина, массо а деланийн нанна а, Персефонина а лерина. Церан сий деш бӀаьста, март беттан йуккъехь, дӀахьош хилла гуламаш а. XVII-чу бӀешарахь Ингалс пачхьалкхехь кхолладелла «Нанойн кӀирандийнан» дезде (Mothering Sunday). Оцу дийнахь, Мархин кӀиран (Великий пост) йоьлгӀачу кӀирандийнахь, шайн цӀеношна генахь болх беш болчу берашна мукъа де лора, цара шайн нанойн хьолашка хьажийта а, царна кегийра совгӀаташ дайта а.

Таханлера дуьненайукъара Нанойн дийнан прообраз кхолладелла АЦШ-хь XX-чу бӀешеран йуьххьехь. 1872-чу шарахь жигара йолчу Джулия Уорд Хаус кховдийра машаран дуьхьа къийсам латточу нанойн цхьааллин де даздар, амма цуьнан инициатива наха шуьйра тӀе ца ийцира. ТӀаьхьа, 1907-чу шарахь, Филадельфера йолу американка Анна Джарвиса, шен нана хеназа йалларан сагатдеш, кховдийра массо а нанойн сий деш национальни де хӀоттор. Цуьнан жигараллина (жигаралла) бахьана долуш, 1914-чу шарахь АЦШ-н президенто Вудро Вильсона май беттан шолгӀа кӀирандийна национальни дезде — Нанойн де ду аьлла кхайкхийна. АЦШ-на тӀаьххье хӀара ламаст кхин болчу итталла пачхьалкхаша а тӀеэцна^[5].

Россин Нанойн дийнан коьрта билгало йу — незабудка. ХӀара кӀеда а, эсала а зезаг, халкъан тешамца, наноша берашка болчу безаман а, тешаман а билгало йу. Незабудка иштта лоруш йу шайн гергарниш а, орам а диц ца бан гӀо деш долу зезаг санна. «Мама, я тебя люблю!» (Нана, суна хьо йеза!) бохучу акцин гурашкахь незабудкин суьрташ дукхахьолахь леладо открыткаш тӀехь а, кхин йолчу атрибутика тӀехь а^[8].

Цхьацца мехкашкахь, масала АЦШ-хь а, Австралехь а, дезденан билгало йу гвоздика. Оцу меттехь бесо маьӀна ло: сирла гвоздика лелайо нана дийна йу бохучун билгало санна, кӀайн гвоздика — кхелхинчун иэсана. Россин махкахь и ламаст тӀе ца ийцира^[9].

ХӀокху шерашкахь хӀокху дездено шен ламасташ кхоьллина. Махкахь дукха хӀуманаш дӀахьо: концерташ, гайтамаш, фестивалаш а, флешмобаш а. Дешаран меттигашкахь — ишколашкахь а, берийн бошмашкахь а — лерина урокаш а, суьрташ дахкаран конкуршаш а дӀахьо, цигахь бераша шайн наношна совгӀаташ кечдо^[10].

Йевзаш йолу ламастех йу «Мама, я тебя люблю!» боху акци. Дезде тӀекхочуш волонтераша открыткаш доькъу незабудкин суьрт а долуш, уьш почтаца йа куьйга наношна дӀадала мега. Иштта дӀахьо тайп-тайпана благотворительни марафонаш а, дукха бераш долчу доьзалашна гӀо лацар а.

Оцу дийнахь тӀеэцна ду доьзалца цхьаьна гулбала, нанойн а, баккхийчу нанойн а хьолашка хьажа, царна зезагаш а, совгӀаташ а дала. Къаьсттина сий до дукха бераш кхиош болчу нанойн, царна грамоташ, мидалш а, кхин долу совгӀаташ а ло. Цхьацца регионашкахь куьйгалхошца цхьаьна гуламаш дӀахьо^[11].

Россин махкахь, хьалха СССР-хь санна, йолуш йу пачхьалкхан наградаш, бераш кхиорехь а, доьзал чӀагӀбарехь а наношна луш йолу.

Нанойн де дуьненайукъара дезде ду, амма тайп-тайпанчу мехкашкахь иза тайп-тайпанчу хенахь даздо. Дукхахьолахь иза май беттан шолгӀачу кӀирандийнахь даздо АЦШ-хь, Канадахь, Австралихь, Бразилихь, Германихь, Италихь, Туркойчоьхь, Японихь а, кхин дӀа а. Май беттан хьалхарчу кӀирандийнахь наношна сий до Испанихь, Португалихь, Венгрихь а, Литвахь а.

Цхьацца мехкашкахь билггал хан хӀоттийна йу. Масала, Мисар махкахь 21-чу мартехь даздо. Гуьржийчоьхь — 3-чу мартехь, Эрмалойчоьхь — 7-чу апрелехь, Белоруссихь — 14-чу октябрехь, Марьям-пайхамаран кеп йолчу Ӏидица цхьаьна. Йоккха Британихь «Нанойн кӀирандийнан» дезде хӀинца а март беттан хьалхарчу кӀирандийнахь даздо. Нанойн де зударийн бакъонаш ларорна а, нанойн халонашна тидам бахийтаран аьтто санна лоруш ду^[13].

• 2025-чу шеран ЗАГС-ан хаамашца, Россин махкахь наноша бераш ден йуккъера хан 29,8 шо йу. Йуьхьарлацарца (сравнение), денийн йуккъера хан — 29,3 шо йу. 39 % нанойн иза хьалхара бер ду, 32 % — шолгӀа, 18 % — кхоалгӀа, 11 % — йоьлгӀа а, цул сов а бераш ду^[14].
• Америкин Нанойн дийнан инициатор Анна Джарвис шен дахаран тӀаьххьарчу шерашкахь реза йацара хӀара дезде коммерчески кепе йаларна. Цо къийсам латтабора открыткаш а, зезагаш а дохкачу компанешца, цунна хетара цара наношна даггара сий даран хьалхара идей йохийна