Къоьзана Ӏам

Лекхачу лаьмнаша йукъахь лаьтта Къоьзана Ӏам — Къилбаседа Кавказехь шен майда уггаре йоккха йолу Ӏам бу. Иза лаьтта Нохчийн Республикин Веданан а, ДегӀастанан БотӀлихан а кӀоштийн дозанехь, Керкетан дукъ даккхаран 4—5 чаккхарма къилбехьа^[10], Ишхеш дукъан къилбехьара басехь, 1869 (1822^[11]) метр хиллал хӀордан хӀоттарал лакхахь. Веданара Ботлихе боьду некъ Ӏоман малхбалехьахула чекхболу^[12]. Ӏоман майда — 2, 4 км2 йу. Ӏам кхоллабелла жима ши хин Хьорсу хи (Алхар) и Ковхи (Ходу) тогӀи чохь сацар бахьанехь. Сацар бахьана и ши хи лахахь цхьаьнакхетачохь Кашкерломан дукъан къилбехьарчу басин хьаьт такхар ду. Ткъа цуьнан бахьана мохкбегор хила а там бу^[13].

Ӏоман малхбузехьа лаьтта Ӏаламан сунт 100 метр герга локхалла йолуш йу. Ткъа Ӏоман боьран Ӏункара басенаш а йу, шера бух а бу. Ӏоман кӀоргалла 74 метр йу^[11]. Ӏоман йохалла 2,7 км йу. Уггаре шуьйрачохь — 735 метр бу. Бердан сиз Ӏ0 километр деха ду. Ӏам хих буза цунна чуоьхучу кегийчу хиш а, шен боьра чохь бухдуьйлучу хьостанаша а. Амма коьрта долчу декъана Ӏоман хин барам латтабо къилбаседехьара Ӏомана чудогӀучу жимачу Хьорсу хино а, малхбалехьара чудогӀучу Ковхино а. Ӏоманна хи чу дан тӀехулара апареш дац, хетарехь лаьтта бухахь цунна гондахьарчу кир-маьӀданан юккъехула доьдуш шен апари хила тарло цуьнан^[13].

Хин тӀегӀа цуьнан бассейна чу легачу атмосферан йочаний бараме хьаьжжина шера-шаре долуш хийцало. Ӏоман хи шийла ду, аьхка а цуьнан температура 17-18 °С лакха ца йолу. Хин лахарчу гӀатлин температура — 7-8 °С бен ца хуьлу. Ӏай Ӏам гӀора бо, шан стоммалла цхьацца долчу шерашкахь 70-80 сантиметр йолуш меттигаш а баьхкина^[14].

Нохчийн Республикин Веданан кӀоштехь оханан беттахь 18-чу дийнахь 2015 шарахь дӀайиллира туристийн-рекреацин кластер «Къоьзана Ӏам» изза цӀе йолчу Ӏоман бердан йистехь. Спорта-туристийн комплексан йукъайогӀу 58 номер йолу хьешан цӀа, 40 стаг чухоьу люкс-коттедж а, ВИП-коттедж а, ресторан а, бани а, 1200 м². майда йолу спорткомплекс а, пирс а, иштта кхийолу объекташ а.

Иштта проектехь (2016) йу — муьшан некъ а, конференц-зал а, меттигарчу дахаран хотӀехь ресторанан уьйтӀе а, берийн самукъадаккхаран комплекс а йар. Цул сов Ӏалашо йу говран а, гӀаш а, вилсапетан а, квадро а экскурсеш йан, четаран гӀала йан а^[15].

Хьалха Ӏома чохь лийча магадора, амма хӀинца ца магадо, гӀуда туху 5000 сом^[16]. Ца магадаран бахьна — шийла хин чохь буха вахарна кхераме ду аьлла.

1970-1980-чу а шерашкахь Ӏоман бердан йистошкахь йара ССРС-н академин пийсиган спортан олимпийн гулйинчу командин база^[17]. НР тӀемаш болчу хенахь база йерриге а хӀаллакйина.

2011 шарахь Нохчийчоьнан хӀокху заманан таррех латаран федерацин президент Закраилов Заур неканца дехьаваьлла Ӏомах (4,5 км гергга)^[18][19].

2015-чу шарахь Россин гребнойн спортан федерацин президенто Вениамина Бута Къоьзана-Iаман тӀехь Россин гулйина командина академически прамойн тренировш йолорца йолу планаш хоуьйтуш къамел дира^[20].

2017 шеран мангалан беттахь Ӏам тӀаьхь хилла дуьххьара исторехь дуьненайукъара гатанан регата «Къоьзанан Ӏаман кад 2017», цигахь дакъа лоцуш бара 8 махкара спортхой^[21].

Ораматийн а, дийнатийн а дуьне

Ӏоман чохь деха эндемин тайпана йолчу кумжанан бухара кеп — къоьзанан бакъ чӀара^[22][23].