Айдаев, ЮшаӀ Ахьйадан воӀ
Айдаев ЮшаӀ Ахьйадан воӀ (1938 шеран 20 март, Йоккха-Атагlа, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика — 2004 шеран 1 июнь, Соьлжа-ГӀала) — советан а, россин а Ӏилманча, филологин Ӏилманийн доктор а, профессор а ву. Иза Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин академик, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин вице-президент хилла ву. Нохчийн Республикин Ӏилманийн сийлахь гӀуллакххо[1].
Биографи
Вина 1938-чу шеран бекарг беттан 20-чу дийнахь Йоккха АтагӀахь. 1944-чу шарахь депортаци йинера цуьнан доьзална. Цул тӀаьхьа дукха а ца луш, цуьнан да велира. Нанас ша кхиавира кхо кӀант.
1957-чу шарахь ишкол дика чекхйаьккхира. 1962-чу шарахь чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн университетан филологически факультет[2].
1970-гӀа шерашкахь дӀайолийра цо хьехархойн гӀуллакх. Къахьийгира нохчийн мотт а, оьздангалла а Ӏалашбеш, уьш кхиорехь а, баржорехь а.
2004 шеран асаран беттан 1-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь велира иза[3].
СовгӀаташ а, сийлахь цӀераш а
- Нохчийн Республикин Ӏилманийн сийлахь гӀуллакххо;
- Нохч-ГӀалгӀайн АССР культурин сийлахь гӀуллакххо[4];
- Россин йаздархойн бертан декъашхо.
Ӏилманан гӀуллакх
Институт чекхйаьккхинчул тӀаьхьа, 1920–1940 шерашкара «Нохч-ГӀалгӀайн советски драматургех» лаьцна диссертаци ларйира цо. Нохч-ГӀалгӀайн историн, экономикин, социологин а, филологин а Ӏилманан-талламан институтехь секторон куьйгалхо а, Ӏилманан секретарь а вара[1].
1990-чу шарахь Тиблисехь докторски диссертаци ларйина, филологически Ӏилманийн докторан Ӏилманан дарж а, профессоран цӀе а йелира цунна[1].
Автор ву 100 сов Ӏилманан белхан. Цо теллина нохчийн эпос, лексикологи а, терминологи а проблемаш. Дакъалецира нохчийн меттан фундаментальни академически дешнеш кечдарехь. Цуьнан белхаша баккхий дакъа лецира грамматика систематизаци qеш а, халкъан йозанан тӀаьхьало Ӏалашйеш а.
Йукъараллин гӀуллакх
1972-чу шарахь «Ленинан некъ» газетан редакторан заместитель хӀоьттира. 1973-чу шарахь — «Комсомольское племя» газетан редактор. 1980—1991-чуй шерашкахь «Ленинан некъ» газетан коьрта редактор вара иза. Иштта Нохч-ГӀалгӀайн книжни издательствон коьрта редакторан а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Советан халкъашна йукъарчу йукъаметтигийн отделан куьйгаллин а декхарш кхочушдеш вара[5][1].
Депутат хаьржина Соьлжа-ГӀалин Халкъан депутатийн Кхоштан. Нохч-ГӀалгӀайн журналистийн союзан урхаллин председателан заместитель а, Нохч-ГӀалгӀайн Машаран комитетан председатель а (Председатель) а вара. Дуьненайукъарчу педагогически Ӏилманийн академин бакъволу декъашхо а, Оьрсийн исторически йукъараллин декъашхо а вара[1].
1992—1996-чуй шерашкахь Россин зорбанан министерствин Кинган а, социале программайн а институтан генеральни директоран хьалхарчу заместителан даржехь вара[1].
2000-чу шарера дуьйна Нохчийн Республикин дешаран а, Ӏилманан а Министерствон Дешаран проблемийн институтан коьрта Ӏилманан белхало вара. Оцу институтан Ӏилманан Кхеташонан декъашхо а, Ӏилманашкара-редакционни Кхеташонан куьйгалхо а вара иза. Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин вице-президент а, Нохчийн пачхьалкхан университетан оьрсийн а, дозанал арахьарчу а литературин кафедрин заведующий а, профессор а вара. Къилба Федеральни гонехь Къилбаседа Кавказан проблемийна Ӏилманан талламаш барца а, гӀодарца а йоьзначу Кхеташонан декъашхо а вара. Нохчийн Республикин Конституцин проект кечйарехь а, кхолларехь а дакъалецира цо[1].
Корматаллин йукъараллашкахь дакъалацар
- Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин академик;
- Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академин вице-президент;
- Россин Йаздархойн союзан декъашхо;
- Россин Журналистийн союзан декъашхо.
Библиография
- Айдаев Ю. А. Чеченцы: история и современность. — Москва: Мир дому твоему, 1996. — 351 с. — ISBN 5875530057.
- Айдаев Ю. А. Зеркало жизни: сборник литературно-критических статей. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1987. — 147 с.
- Айдаев Ю. А. От эпической песни до эпопеи: сборник литературно-критических статей. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1975. — 93 с.
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Юша Айдаев. Главным для себя он считал создание универсальной чеченской энциклопедии. www.vesti095.ru (2026 шеран 8 июль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
- ↑ Филолог Юша Айдаев. Дата обращения: 12 августехь 2026.
- ↑ Айдаев Юша (1938 – 2004). chechnyatoday.com (2015 шеран 3 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 13 август.
- ↑ Юша Айдаев — учёный и гражданин. Чечня Сегодня (2008 шеран 20 март). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 февраль.
- ↑ «Даймохк» преподал мне первые уроки любви к родному языку. www.grozny-inform.ru (2019 шеран 23 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 август.
Литература
- Айдамиров А. О языке и душе народа. — Грозный, 1999.