Алханов, Ӏали Дадашан воӀ

Вина 1957 шеран кхолламан беттан 20-чу дийнахь Кировски эвлахь Коксусан кӀоштахь Талды-Курганан областера Кхазакхийн ССР масех де даьлча нохчий арабахаран сацам дӀабаьккхинчул тӀаьхьа. Гендарганойн тайпана ву^[2]. КӀант дуьнен тӀе ваьллачул тӀаьхьа дукха хан йалале доьзал цӀа бирзира даймахка, Хьалха-Мартан тӀе.

1973 шарахь ишкол чекхйаьккхича Алхановс болх бира совхозе. Советийн эскарехь (1975—1977) Эскарийн Къилба тобанехь гӀуллакх дира, иза латтара Венгрин махкахь.

1979 шарахь болх бан волавелла бакъоларйаран меженашкахь. Соьлжа-ГӀалин аэропортехь ЧГӀД асанан декъан белхало а, баьчча а вара, цул тӀаьхьа транспорт тӀера чоьхьарчу гӀуллакхийн Къилбаседа-Кавказан урхаллин зуламхой лахаран инспектор вара, наркоманица дов латторан лакхара оперуполномоченни, зуламан талламан декъан хьакам, «Грозный» станцин ЧГӀД асанан криминалан милицин хьаькам.

1983 шарахь чекхйаьккхира транспортан милицин ишкол Могилёвхь (хӀинца Могилевн Белорусь Республикин Чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин институт). 1994 шарахь милицехь болх бан волавелира. Чекхйаьккхира милицин лакхара ишкол Дон-тӀера-Ростовхь «правоведение» говзаллица.

1994—1997 шерашкахь Соьлжа-ГӀалин линейни чоьхьарчу гӀуллакхийн транспортан декъан куьйгалхо вара иза.

1997—2000 шерашкахь Къилбаседа Кавказан транспортан чоьхьарчу гӀуллакхийн урхаллин оперативно-талламан урхаллин Минводехь отделенехь лакхара оперативникан даржехь, Дон-тӀера-Ростовехь гӀалин Шахты станцехь линейни чоьхьарчу гӀуллакхийн декъан куьйгалхочун даржехь.

2000-чу шарахь Нохчийчоьнан ницкъаллин структурашкахь гӀуллакх дан йухавеара иза.

2000—2003 шерашкахь Соьлжа-ГӀалин чоьхьарчу гӀуллакхийн транспортан линейни урхаллин куьйгалхо вара иза. Соьлж-ГӀаларчу транспортан полици юхаметтахӀотторна тӀехьожуш вара иза.

2003-чу шеран оханан беттан иза чоьхьарчу гӀуллакхийн министр хӀоттийра республикан куьйгалхочо Кадыров Ахьмада. 2003-чу шарахь лахьан беттан 10-чу дийнахь Кадыров Ахьмада совгӀат дира цунна инарла-майоран(оьр.)нохч. пхьаьрсаш тӀехь йолу бордаш^[3].

Хьалхара нохчийн тӀом боьдуш иза федеральни ницкъашна йукъавелира, цунна йелира Доьналлин орден, къобалйина йоцу Нохчийн Республикан Ичкерин тӀемалоша Соьлжа-ГӀалин штурм йеш Соьлжа-ГӀала ларъйарна — субъекто террористийн организаци санна билгалйаьккхина кхело 2026 шеран оханан беттан 7-чу дийнахь, иштта Европан 14 пачхьалкхехь дӀасадаржийна дакъош^[4][5].

Кадыров Ахьмад-Хьаьжа вийначул тӀаьхьа 2004 шеран хӀутоссург беттан 9-чу дийнахь, Кремль тӀетайна аратеттира шен кандидатура президентан дарже. Иза хаьржина Нохчийчоьн президент 2004 шеран хьаьттан беттан 29-чу дийнахь, гулдина 73,67 % кхаьжнаш^[6]. Дарже велира 2004 шеран эсаран беттан 5-чу дийнахь^[7][8].

Йерриг а 2005—2006 шерашкахь Алханов Алун а, Кадыров Рамзанан а дов чӀагӀделира, шен лакхара тӀегӀане кхаьчна 2007 шеран чиллин беттан йуьххьехь Кхерамзаллин Кхеташонан секретарь Герман Вок даржера дӀаваларца доьзна хиламаш бахьана долуш^[9].

2006 шеран хьаьттан беттан Алхановсйуха вовшахтоьхна республикан Кхерамзаллин Кхеташо Экономикан а, юкъараллин а кхерамзаллин Кхеташон (СЭОБ) хилира. Керлачу органан коьрте хӀоттийра Герман Вок (Исраилов) — Алхановн гергара а, коьрта гӀоьнча хилла а^[10].

Алханов тешна вара ПТУ-н лерринчу ницкъийн «Запад» батальонийн — Какиев Сайд-Магомедан куьйгалхочо — а, шен кхерамазаллин сервисан а гӀоьнна. Цул сов, Алханов винчу кӀоштан Хьалха-Мартанан меттигера куьйгалла — даима а сепаратистийн Ӏедална дуьхьал хилла долу — дукхахболчара цуьнан гӀорторан базан дакъа лоруш ду. Хьалха-Мартанан дуккха а хьаькамаш Алхановс хӀиттийна.

2007 шеран чиллин беттан 15-чу дийнахь Россин Президента Путин Владимира къобал дира Алхановс дарж дитар.

Ша Нохчийчоьнан куьйгалхочун дарж охьадиллинчу дийнахь Россин юстицин министран гӀовс хӀоттийра Алханов.

2008 шарахь дуьйна экспортан контролан комиссин декъашхо^[11].

2009-чу шерара 2012-чу шери кхаччалц Россин интересашна зен деш истори харц йан гӀертарна дуьхьало йечу комиссин декъашхо.

2010 шеран оханан беттан хаьржира РФС этикан комитетан председатель

Хьаьттан беттан 10-чу дийнахь 2011-чу шарахь пачхьалкхан гӀуллакхехь шен декхарш бахьана долуш шен дарж дитира цо^[12][13].

2010 шарахь дуьйна Россин Президента волчохь йолчу гӀазакийн гӀуллакхашкахула йолчу Кхеташонан декъашхо^[14].

Россин Федерацин Президентан 2019 шеран лахьанан беттан 18-чу дийнахь динчу Указаца Россин Федерацин Президентан куьйгаллехь йолчу Геральдикан кхеташоне хӀоттийна^[15].

Пачхьалкхан

• «Майраллина» мидал;
• Россин Федерацин Президентан Баркаллин кехат;

• «Петарбухан 300 бӀешо кхачарна иэсан» мидал;
• «Йукъараллин низам лардарехь билгалваларан» мидал;
• Стогаллин Орден;
• Российн Федерацин Правительствон Сийлаллин грамота (2007 шо кхолламан бутт 20-гӀа де) — Нохчийн Республикин экономика а, социалан сфера а меттахӀотторехь доккха дакъа лацарна^[16];
• «Даймехкана динчу гӀуллакхашна» IV-гӀа даржан орден (2007 шо чиллин беттан 15-гӀа де) — Республикин социалан-экономикин кхиарехь, российн пачхьалкхаллин а, конституцин а хӀоттам чӀагӀбарехь доккха дакъа лацарна;
• Силаллийн орден (2011 шо эсаран беттан 12-гӀа де) — къинхьегамехь аьттунаш бахарна а, дуккха шерашкахь хьанал болх барна а;
• Невскийн Александран орден (2017 шо бекарг бутт 20-гӀа де) — Пачхьалкх йаран гӀуллакхехь а, законалла чӀагӀдарехь а, дуккха шерашкахь хьанал болх барна^[17];
• «Даймехкан гӀуллакх дарна» III-гӀа даржан орден (2022 шеран хьаьттан бутт 25-гӀа де) — Дукха шерашкахь пачхьалкхан гӀуллакх дарна а, российн пачхьалкхалла чӀагӀйаран гӀуллакх дарна^[18];
• П. А. Столыпинан цӀарах мидал II-гӀа даржан (2024)^[1].

Йукъараллин а, спортан а

• Дешийн Сийлаллин кавалер 2004 шарахь «Йукъаралло къобал варан» хьарк;
• Российн спортан говзанча дзюдохь.

• 1-ра классан Российн Федерацин юстицин бакъ волу пачхьалкхан хьехамча (2007 шеран гӀуран бутт 13-гӀа де)^[19];

Зуда йалийна ву, кӀентий Сулейман (вина 1981) а, ИбрахӀим а, йоӀ Тамила (йина 1988) а^[1].