Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхара Совет
Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхара Совет (оьрс. Верховный Совет Чечено-Ингушской АССР) — Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н пачхьалкхан Ӏедалан лакхара орган а, законаш дахаран орган а. Лакхарчу Совете харжамаш дӀабаьхьна 1938-чу шеран асаран баттахь, Нохч-ГӀалгӀайн автономни областах советски социалистически республика йиначул тӀаьхьа. 1941-чу шеран гӀуран баттахь харжамаш дӀатеттина Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом дӀабаьлча йолчу ханна. 1944-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхина, ткъа нохчий а, гӀалгӀай а махках баьхна. 1957-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна. 1958-чу шарахь, республика меттахӀоттийначул тӀаьхьа цуьнан Лакхарчу Совете хьалхара харжамаш дӀабаьхьна. 1991-чу шеран товбецан беттан 15-чу дийнахь республикин Лакхарчу Совето ша дӀайаккхаран хьокъехь сацам бина.
Истори
1936-чу шеран гӀуран беттан 5-чу дийнахь, ССРС-н керла Конституци тӀеэцначул тӀаьхьа, Нохч-ГӀалгӀайн автономни областах Нохч-ГӀалгӀайн АССР йина[1]. 1938-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Лакхарчу Совете хьалхара харжамаш дӀабаьхьна. 112 депутат хаьржина, царах 53 нохчо вара, 36 — оьрси, 12 — гӀалгӀа, 6 — жуьгти, 3 — украинхо, цхьацца гуьржи а, мордвин а[2].
1941-чу шеран гӀуран беттан 25-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Советан Президиуман указца республикехь Халкъан депутатийн Совете харжамаш дӀабахьар Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом дӀабаьлча йолчу ханна дӀатеттина. Хьалха хаьржина йолу Советаш керла харжамаш дӀабаххьалц шайн декхарш кхочушдан дезаш йара[2].
1944-чу шарахь чиллин баттахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀайаьккхина, ткъа нохчий а, гӀалгӀай а махках баьхна[1]. Махках баьхначийн политикин бакъонаш йихкина йара;1945-чу шеран гӀуран беттан 1-чу дийнахь ССРС-н Лакхарчу Советан Президиуман сацамца леррина махках баьхнарш йукъарчу бакъонашца харжамхошна йукъа бахийтина[2].
1957-чу шеран кхолламан баттахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийна[1]. 1958-чу шеран бекарг беттан 16-чу дийнахь, автономи меттахӀоттийначул тӀаьхьа Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н а, ССРС-н а Лакхарчу Советашка хьалхара харжамаш дӀабаьхьна. Республикин Лакхарчу Совете 116 депутат хаьржина, царах 52 оьрси вара, 37 — нохчо, 14 — гӀалгӀа, 13 — кхечу халкъийн векалш[2].
1963-чу шеран бекарг беттан 3-чу дийнахь РСФСР-н а, Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н а Лакхарчу Советашка харжамаш дӀабаьхьна[2].
1967-чу шеран бекарг беттан 12-чу дийнахь РСФСР-н Лаккхарчу Совете рогӀера харжамаш дӀабаьхьна. Оццу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н IV-чу гуламан Лакхарчу Советан депутатийн харжамаш дӀабаьхьна[2].
Лакхарчу Советан гуламаш
| Гулам | Харжамаш дӀабахьаран терахь | Депутаташ хаьржина | Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Советан Президиуман председательш | Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Советан председательш |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 1938 шеран 26 июнехь[2] | 112[2] | ||
| 2 | 1958 шеран 16 мартехь[2] | 116[2] | Алмазов, Ильяс Абдулаевич[3] | |
| 3 | 1963 шеран 3 мартехь[2] | Алмазов, Ильяс Абдулаевич[3] | Ахматова, Раиса Солтамурдан йоӀ[4] | |
| 4 | 1967 шеран 12 мартехь[2] | 150[2] | Ахматова, Раиса Солтамурдан йоӀ[4] | |
| 5 | Боков, Хьажбикар ХьакIаьшан кӀант[3] | Ахматова, Раиса Солтамурдан йоӀ[4] | ||
| 6 | Боков, Хьажбикар ХьакIаьшан кӀант[3] | Ахматова, Раиса Солтамурдан йоӀ[4] | ||
| 7 | Боков, Хьажбикар ХьакIаьшан кӀант[3] | Ахматова, Раиса Солтамурдан йоӀ[4] | ||
| 8 | 1985 шеран 24 февралехь[2] | 75[2] | Боков, Хьажбикар ХьакIаьшан кӀант[3] | |
| 9 | 1990 шеран 4 мартехь и 1990 шеран 18 мартехь[2] | 170[5] | дарж дӀадаьккхина | Завгаев Доку ГӀапуран кӀант[3] |
Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н IX-чу гуламан Лакхара Совет
Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н IX-чу гуламан Лакхарчу Советан депутатийн харжамаш дӀабаьхьна 1990-чу шарахь. Кхажтасаран коьрта муьраш 1990-чу шеран бекарг беттан 4-чу а, 18-чу а деношкахь дӀабаьхьна; 1990-чу шеран оханан 22-чу дийнахь 22 гуонехь шолгӀа харжамаш дӀабаьхьна[2].
Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Совете 170 депутат хаьржина, царна йукъахь вара КПСС 143 декъашхо а, декъашхо а ваха кандидат а (84 %), партешна йукъах воцу 27 (16 %), царах 2 ВЛКСМ-н декъашхо а, 8 зуда а (4,7 %); 17 белхало а, колхозник а, 31 куьйгалхо а, говзанча а, Ӏилманан а, культурин а, литературин а, искусствон а, серлонан а, могашалла Ӏалашйаран а 35 белхахо, партийн органийн 28 белхахо, советски органийн 21 белхахо, профсоюзийн а, комсомолан а 3 белхахо. 6 депутат 29 шо кхачаза вара, 120 — 30 тӀера 49 шо кхаччалц, 44 — 50 шо а, кхин а баккхий а. 158 депутат лакхара дешар дешна вара (93 %), 10 — йуккъера (6 %), 17 депутат Ӏилманан дарж йан Ӏилманан цӀе йолуш вара (10 %). 71 депутат СССР-н орденашца а, мидалшца а совгӀаташ дина вара. Хаьржина депутаташ пхеа къомах бара: 113 нохчо, 28 оьрси, 23 гӀалгӀа, 5 украинхо, цхьа эрмало[6].
IX-чу гуламан депутаташ
- Абубакирова, Айзан Саид-Ахмедовна;
- Абубакаров, Абдурашид Умарович;
- Акулов, Василий Петрович;
- Арсанукаев, Умар Асланбекович;
- Ахматукаев, Хаси Межиевич;
- Алсултанов, Умалт Ахмадович;
- Алавдинов, Али Алавдинович;
- Алаев Тарзан Абдул-Керимович;
- Албагачиев, Ахмет Магаметович;
- Алимхаджиев, Абдулла Юсупхаджиевич;
- Алмазов, Анатолий Ильясович;
- Алханов, Хамзат Майдыевич;
- Арбиев, Санаки Алиевич;
- Арсанов, Магомед Баудинович;
- Арсемиков, Кагир Шовдарбиевич;
- Арчаков, Хаджибикар Хадисович;
- Ахмадов, Идрис Лечиевич;
- Ахмадов, Хусайн Сайдалимович;
- Альмурзаев, Шейхмахамат Альмагомедович;
- Аушев, Абдул-Хамид Хусейнович;
- Арбиев, Магомед Алиевич;
- Аюбов, Седид Саидович;
- Баймурадов, Майрбек Эльсиевич;
- Базгиев, Руслан Ахмедович;
- Байдуев, Иса Зайндиевич;
- Бахмадов, Баудин Дадаевич;
- Бахтаров, Хасаин Хусейнович;
- Бачманов, Александр Николаевич;
- Беков, Мурат Зелимханович;
- Беков, Сергей Мажитович;
- Бисултанов, Хожахмет Мусаевич;
- Бициев, Яхъя Бициевич;
- Богач, Владимир Васильевич;
- Бондарь, Анатолий Петрович;
- Бугаев, Абдулла Махмудович;
- Булчаев, Нурди Джамалайлович;
- Ванцаев, Аюб Хамзатович;
- Вахаев, Хож-Магомед Хумайдович;
- Ведзижев, Батыр Макшарипович;
- Витушев, Халит Мацаевич;
- Гадаев, Шепа Юсупович;
- Газабаев, Шахид-Хаджи Юнусович;
- Газалоев, Юнус Якубович;
- Газиев, Кайд Юсупович;
- Газиханов, Ханпаша Гапурович;
- Гайрбеков, Руслан Муслимович;
- Гандалоев, Хамид Илезович;
- Гебаев, Арби Ахмадович;
- Гериханов, Абу Касумович;
- Громов, Павел Николаевич;
- Губиев, Сулейман Семиевич;
- Гуржиханов, Хаваж Межиевич;
- Гушакаев, Магомед Ахметович;
- Дааев, Нужден Решидович;
- Дагаев, Вага Баудинович;
- Дадагов, Бадрудин Дадагович;
- Даудов, Сулиман Даудович;
- Джандигов, Аланбек Эльбузурович;
- Джукаев, Ахмад Бекаевич;
- Дзейтов, Харун Магометович;
- Джикаев, Мухарбек Магомедгиреевич;
- Жуков, Григорий Григорьевич;
- Завгаев, Доку Гапурович;
- Зурабов, Мусса Алиевич;
- Ибрагимов, Шахрудин Хамзатович;
- Индербиев, Ибрагим Алиевич;
- Исаев, Хусейн Абубакарович;
- Исламов, Омар Рапаевич;
- Исмаилов, Эльмурза Эльбзурович;
- Исрапилов, Илья Минкаилович;
- Кадиев, Магомед Алиевич;
- Калугина, Ольга Константиновна;
- Калиев, Шахид Тохаевич;
- Картоев, Магомед Мусиевич;
- Караев, Руслан Зубаирович;
- Келигов, Мусса Баматович;
- Кикаев, Исан Висаевич;
- Кодзоев, Исса Аюбович;
- Кодзоев, Мурат Макшарипович;
- Коломенский, Пётр Георгиевич;
- Крохолев, Иван Дмитриевич;
- Кудусов, Али Алавдинович;
- Куценко, Виталий Александрович;
- Кучиев, Магомед Мерсоевич;
- Латышев, Александр Фёдорович;
- Льянов, Умалат Макшарипович;
- Магомадов, Насруди Ножаевич;
- Манкиев, Баматгирей Багаудинович;
- Махаури, Гелани Гелагаевич;
- Махмудов, Рамзан Даштаевич;
- Мачукаев, Михаил Магомедович;
- Межидов, Леид Джамалдиевич;
- Межидов, Увайс Мусиевич;
- Муслуев, Заур Сайдиевич;
- Мусаев, Олхазур Ражапович;
- Мусостов, Сайпа Зияутдинович;
- Муштаргаев, Имран Хасанович;
- Неделькова, Любовь Леонидовна;
- Нецветаев, Пётр Андреевич;
- Нунуев, Саид-Хамзат Махмудович;
- Омаров, Руслан Ахмадович;
- Осмаев, Амин Ахмедович;
- Осмаев, Усман Геримсултанович;
- Ошаев, Тамерлан Алаудинович;
- Паскачев, Асланбек Боклуевич;
- Патиев, Магомед Османович;
- Пашинский, Валерий Николаевич;
- Петренко, Анатолий Николаевич;
- Плиев, Исса Магометович;
- Попова, Валерия Васильевна;
- Потёмкин, Леонид Петрович;
- Разыханов, Айдан Хадиевич;
- Рашидов, Сайд-Магомед Халимович;
- Сагаипов, Заурбек Анарбекович;
- Сагаев, Ваха Тагаевич;
- Сагариева, Зара Лагаевна;
- Садаев, Ахмад Бетиевич;
- Салаев, Салман Хумидович;
- Садыков, Хусаин Сайд-Салахович;
- Саломатин, Владимир Иванович;
- Соколов, Пётр Алексеевич;
- Султыгов, Магомед Ахмедович;
- Табунщиков, Александр Петрович;
- Тазиев, Муса Салманович;
- Талаев, Хусейн Мовладович;
- Тамаров, Борис Петрович;
- Татаев, Илес Вахидович;
- Татиев, Руслан Мажитович;
- Таштамиров, Руслан Мюстаевич;
- Тасуханов, Султан Бишиевич;
- Тумсоев, Евгений Вахаевич;
- Умхаев, Леча Салманович;
- Усамов, Юнади Данилбекович;
- Усманов, Лёма Вахаевич;
- Филькин, Василий Иванович;
- Фролов, Николай Афанасьевич;
- Хадисов, Ибрагим Денилович;
- Хаджиев, Саламбек Наибович;
- Хазуев, Хасан Газмагомедович;
- Хамзаев, Абдул Дагуевич;
- Хамидов, Лечи Долаевич;
- Харсанов, Леча Мусульчаевич;
- Хациев, Баял Ибрагимович;
- Хациев, Ломан Ибрагимович;
- Хачатуров, Рафаэль Минасович;
- Хизриев, Усман Абуезедович;
- Храмченко, Лидия Александровна;
- Хункерханов, Султан Лечиевич;
- Хучиев, Олхазур Хажахметович;
- Цакаев, Руслан Узудиевич;
- Цобаев, Хаса Хусейнович;
- Чагаев, Баудин Камалдинович;
- Чапсуркаев, Айдамир Бакриевич;
- Чертоев, Исса Алиевич;
- Чёрный, Юрий Алексеевич;
- Шадыжев, Багаудин Саламханович;
- Шундулаев, Абдурашид Алиевич;
- Шутин, Владислав Петрович;
- Щербина, Николай Александрович;
- Эдильханов, Салман Саидович;
- Элесов, Дмитрий Иссаевич;
- Эльмурзаева, Ганга Бекхановна;
- Эльмурзаев, Юсуп Мутушевич;
- Энгиноев, Нурдин Исмаилович;
- Юнуев, Юнус Хасанович;
- Юркова, Галина Игоревна;
- Юрков, Геннадий Борисович;
- Юсупов, Шамиль Тахаевич;
- Якубов, Шамхан Алаудинович;
- Янин, Геннадий Сидорович;
- Ясаев, Умар Кимович;
- Яндаров, Андербек Дудаевич.
Лакхара Совет дӀайаккхар
1990-чу шеран лахьанан беттан 27-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Совето Нохч-ГӀалгӀайн Республикин пачхьалкхан суверенитетан хьокъехь йолу деклораци тӀеэцна[7]. 1991-чу шеран хӀутосург беттан 24-чу дийнахь РСФСР-н законаца РСФСР-н Конституци йукъа хийцамаш балийна, иштта, 71-чу статья йукъара РСФСР-на йукъа йогӀучу республикашна «автономни» дош лелор дӀадаьккхина[8]. Делахь а, ССРС-н 1990-чу шеран гӀуран беттан 26-чу дийнахь хийцамаш бинчу Конституцин 85-чу статья йукъахь «Нохч-ГӀалгӀайн АССР» аьлла йолу цӀе йитина[9].
1991-чу шеран товбецан беттан 6-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Советан председателя Завгаев Доккас белхан декхарш охьадехкина[10]. 1991-чу шеран товбецан беттан 15-чу дийнахь РСФСР-н Лакхарчу Советан председателан декхарш кхочушдеш волу Хасбулатов Руслан Соьлжа-ГӀала веана. Кхачо йоллуш гулбелла нах а боцуш, дӀайаьхьна республикин Лакхарчу Советан тӀаьххьара сесси, цигахь депуташа сацам бина парламент дӀайаккхаран хьокъехь[11][3].
Цуьнан метта Ӏедалан орган санна йолу, 32 депутатах лаьтташ йолу Нохч-ГӀалгӀайн Республикин цхьана ханна йолу Лакхара Совет дӀакхайкхийна. ТӀаьхьуо, 13 депутат виссалц лахбина цуьнан дӀахӀоттам[10]. Коммунистически партин а, Советски Союзан а исторехула долчу тептаран хаамашца Цхьана ханна йолу Лакхара Совет 1991-чу шеран товбецанан беттан 15-чу дийнахь кхолла а кхоьллина, 1991-чу шеран эсаран беттан 6-чу дийнахь цо ша дӀайаккхаран хьокъехь сацам а бина; 1991-чу шеран эсаран беттан 7-чу дийнахь цуьнан болх йуха а дӀаболон сацам бина[3].
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 Чеченская Республика. Парламентская газета. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 июль.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 Патиев.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Справочник.
- ↑ 1 2 3 4 5 БРЭ.
- ↑ Список, 1990, с. 3.
- ↑ Список, 1990, с. 3–4.
- ↑ Декларация о государственном суверенитете Чечено-Ингушской Республики. chechenlaw.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 июль. Архивйина 2020 шеран 30 сентябрехь
- ↑ Закон РСФСР от 24 мая 1991 года «Об изменениях и дополнениях Конституции (Основного Закона) РСФСР». Гарант. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 июль. Архивйина 2018 шеран 23 январехь
- ↑ Конституция СССР в редакции от 26 декабря 1990 года. Гарант. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 июль. Архивйина 2021 шеран 10 майхь
- ↑ 1 2 Ойховиков, Андрей; Сигал, Лев. Чечено-Ингушетия провозгласила независимость от России и Союза. Коммерсантъ (1991 шеран 14 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 июль.
- ↑ Комиссия Говорухина. — М.: Лавента, 1995. — С. 18. — 176 с.
Литература
- Для служебного пользования. Список народных депутатов Чечено-Ингушской АССР девятого созыва, народных депутатов СССР и РСФСР двенадцатого созыва от Чечено-Ингушской АССР. — Гр.: Книга, 1990. — 192 с.
- Якуб Патиев. Выборы в Советы. Прежде и теперь. БезФормата. Сердало (2016 шеран 9 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 июль. Архивйина 2017 шеран 22 октябрехь
- Ахматова Раиса Солтамурадовна. Большая российская энциклопедия. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 июль. Архивйина 2021 шеран 28 февралехь
- Осмаев А. А. Волкодлаки. Тайна гибели Верховного Совета Чечено-Ингушской Республики. — М.: МБА, 2017. — 124 с. — 200 экз. — ISBN 978-5-9909839-3-9.
- Высшие органы государственной власти Чечено-Ингушской АССР — Чечено-Ингушской Республики. Справочник по истории Коммунистической партии и Советского Союза 1898–1991. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 1 июль. Архивйина 2019 шеран 30 июлехь