Навруз (Ӏида)

КерлагӀажарийн Ӏидан цӀе — гӀаж. «نوروز» [nowrūz] — схьадолу пехл. «nōg rōz» {nwk rwc} царна чухула шир.-гӀажар. «*navaka-raocah-» ‘керла де’ хьалхалера хӀиндоевропин *néwos (цунах схьадаьлла иштта инг. new, нем. neu, желт. νέος [neos], лат. novus, оьрс. новый, санскр. नव [náva]) а, *lewk- инг. light, лат. lux, санскр. रुचि [rúci] а, словен. luč^[3][4].

Тайп-тайпана цӀерашца Новруз даздар шуьйра даьржина ду Малхбузера а, Йуккъерачу а Азин дуккха а оьздангаллашкахь, уьш хьалха ГӀажарийн империн а, ГӀажарийн оьздангаллин а Ӏаткъаман зонин дакъа хилла. Кхузахь дуьззина доцу тептар ду оцу дезчу дийнан цӀеран тайп-тайпанчу меттанашкахь варианташ: гӀаж. نوروز — Now ruz, тадж. Наврӯз, азерб. Novruz, пушту نوورځ — Naw wraz, кхурд. Newroz, узб.Наврўз, Navroʻz, туркм.Новруз, Nowruz, кхазакх. Наурыз, уйг. Норуз, кӀиргӀ. Нооруз, гӀез. Нәүрүз / Näwrüz, турк. Nevruz, гӀирман гIез. Navrez / Наврез, ногӀ. Навруз, башк. Науруз, чуваш. Нарӑс. Кхийолу цӀераш кхечу меттанашкахь а йу, меттигера цӀераш а.

Карарчу хенахь Навруз даздо март беттан 21-чу дийнахь керла шо официалан дӀадолор санна астрономин Маьлхан рузмаца ГӀажаройчохь а, ОвхӀан а мехкашкахь. Къоман дезде санна, Навруз даздо март беттан 21-чу дийнахь Таджикистанехь, Узбекистанехь, Туркменехь, Азербайджанехь, Гуьржийчохь, ГӀиргӀазойчохь , Туркойчохь, Кхазакхстанехь, Албанехь, Македонехь. Навруз даздечу къаьмнашна йукъахь лела ламаст: дезде комаьрша мел хуьлу, шо ирсе хир ду бохуш.

Къоман Ӏида санна, Навруз даздо март беттан 21-чу дийнахь Россин цхьайолчу къоман регионашкахь, масала ДегӀастахь, ГӀезалойчохь, Башкирехь, кхин а. Навруз иштта даздо Синьцзян-Уйгурийн автономин кӀоштахь Цийчохь, Ӏиракъан Кхурдистанехь, цхьайолу ХӀиндин регионашкахь.

Наврузехь долало шо кхин а бахаин рузманехь.

2009 шеран 30 сентябрехь Навруз ЮНЕСКО-с дӀайазйира адамаллин материалан йоцучу оьздангаллин тӀаьхьенан векалийн тептаре, кхин а 76 дуьнентӀера материалан йоцучу тӀаьхьенан элементашца цхьаьна. Материалан доцу тӀаьхьенан и 76 элемент йукъайаккхаран сацам тӀеэцна 24 пачхьалкхо, материалан доцу тӀаьхье ларйаран Ӏедалшна йукъарчу комитетан декъашхоша.

2010 шеран 23 февралехь ВКъКх Инарлин Ассамблейн 64-гӀа сессин пункт 49 гуран чохь резолюци тӀеийцира, цуьнан цӀе тиллира «Дуьненайукъара де Навруз»^[5].

Резолюцин текстца, ВКъКх Инарлин Ассамблей:

• март беттан 21-гӀа де Дуьненайукъара Новрузан де санна къобалдо;
• дика тӀеоьцу Навруз даздечу декъашхойн пачхьалкхаша Наврузца йоьзна оьздангалла а, ламасташ а лардарехь а, кхиорехь а беш болу болх;
• декъашхойн пачхьалкхашка тӀедуьллу Наврузан де дагах кхетарехь къахьега а, хьашт долчохь хӀора шарахь и дезде дагалоцуш барамаш вовшахтоха а;
• Навруз даздеш йолчу декъашхойн пачхьалкхашка кхайкхам бо оцу дийнан схьадовларан а, ламастийн а истори Ӏамо, дуьненайукъарчу йукъараллехь Наврузан ирсах лаьцна хаарш даржорхьама;
• кхойкху лаам болу декъашхойн пачхьалкхашка а, ВКъКх а (къаьсттина цуьнан хьакъйолу леррина агенталлаш, фондаш а, программаш а, къаьсттина ВКъКх дешаран, Ӏилманан, оьздангаллин кхолламан), лаам болу дуьненайукъара а, регионан а организацеш, иштта Ӏедалан йоцу организацеш а, дакъалаца пачхьалкхаша вовшахтоьхначу барамашкахь, Навруз даздечу пачхьалкхашкахь.

Навруз — гӀажарийн рузман хьалхара де ду, бӀаьстенан йоьхьиг, догӀуш ду Фарвардин (гӀаж. فروردین) беттан мархин дийнан (гергарчу хьесапехь 14 март); де а, буьйса а цхьатерра хилар; кхиаран а, хьалдолуш хиларан а мур болалуш. Ша «Навруз» боху дош гӀажарийн маттара «керла де» аьлла гочдина ду.

Иранехь даздар дахло 13 дийнахь, царех хьалхара 5 де лерина ду Наврузан дуьхьала варна а, гергарчаьрга а ваха. ИссалгӀа де девза Шахръяран-Навруз (шахан Навруз) санна, ткъа кхойтталгӀа де Сиздах-бе-дар (гӀаж. سیزده به در) («КхойтталгӀа цӀахь доцуш»).

Ширачу гӀиллакхашца, Навруз тӀекхачале наха хӀусамаш цӀанно йеза, декхарш дӀадала деза.

Наврузехь ламастан ритуал йу хафт син (гӀаж. هفت سین ین) а, хафт шин-а а хӀоттор. Хафт Син лаьтта ворхӀ элементах, церан цӀераш дӀайолало С элпаца (S йа Sîn (س) гӀажарийн абатехь). Хафт Шин а лаьтта ворхӀ элементах, церан цӀераш дӀайолало гӀажарийн абатехь Ш элпаца.

Даздаран стоьлаш тӀе дӀахӀиттош хилла кӀенах, мекхах, борцах, хьаьжкӀех, кхоьшах, хьозан кхоьшах, дуганах, кунжутах дина горга лаппагӀаш. Новрузехь кхачанаш кечбо ворхӀ, дукхах дерг ораматийн бух тӀехь долчу сурсатех, уггаре а гӀарадаьлла дезчу дийнан кхача бу сумаляк — девлла кӀен буьртагех бина кхача.

• Таджикистанехь хьеший декъала бо дешнашца «Наврузца декъала до шу» (тадж. Навруз муборак бод!, Наврузатон фируз бод). Ӏидан текх оцу дийнахь — ша тайпана хуьлу. Текха тӀаьхь хила деза ворхӀ даар («Хафтсин» а, «Хафтшин» а), церан цӀераш дуьйлало «с» элп тӀера. Иза сумалак (тадж. суманак), кӀонза (тадж. сипанд, сирко), даьлла кӀа (тадж. сэмени), соьналла (тадж. сабза) иштта кхин а. ПхьегӀаш йоцург, текха тӀехь дӀахӀиттадо куьзга а, чиркхаш, басар дина хӀоаш. Лакхахь дийцинарг дерриге а сийлаллин маьӀна долуш ду: чиркх - серло йа цӀе, вочу синошах стаг ларвеш. ХӀоа а, куьзга а оьшу шира шо чекхдалар а, керлачу шеран хьалхара де доладалар а билгалдаккха. Азербайджанхоша куьзгана тӀе басар дина хӀоа дуьллу.
• Узбекистанехь Ӏидан даар ду «сумалак / сумелек». Декъал вечо олу: «Навруз Ӏида ирсе хуьлда!» (узб.Navro'z bayrami qutlug' bo'lsin), декъалалла схьаоьцучо жоп ло узб.Navro'z ayyomi muborak bo'lsin!.
• Кхазакхстанехь Ӏидан даар ду «наурыз коже» ворхӀ ингредиентах дина. Декъала вечара олу: «Наурыз Ӏиданца декъала во хьо! Беркат хуьлда хьуна!» (кхазакх. Наурыз мейрамы құтты болсын! Ақ мол болсын!), цуо жоп ло «Хьуна а хуьлда изза!» (кхазакх. Бірге болсын!). Жима жузан кхазакхийн, уьш беха коьртаниг Кхазакхстанан малхбузехь а, Российн дозанашкахь а, Наурыз даздан доладо 14 мартехь, цунах олу «амал» (схьадаьлла Ӏарбийн-гӀажарийн беттан цӀарах hamal / һамал / һәмәль); цуьнан ламаста дакъа ду Ӏадат «көрісу», массара а шинне куьйга куьг лоцуш декъала ван веза верриг «Ирсе шо хуьлда!» (кхазакх. Жыл құтты болсын!) олуш.
• Азербайджанехь Навруз Ӏиданца декъала во дешнашца «Шу Ӏида Навруз беркате хуьлда!» (азерб. Novruz bayramınız mübarək olsun!), дуьхьала олу «Шу а а хуьлда!» (азерб. Sizinlə bahəm!). Ткъа хӀоа леста ма-доладелла, Керла шо дӀадолало. Текха хьалха хиъна Ӏаш мел верг вовшех декъалван волало. Хьалха Азербайджанан цхьайолчу хӀордан йистерчу кӀошташкахь текха тӀехь лелош хилла корта болу чӀара, дукха хьолахь аьхьна бӀарашца а, кишмишца а буьзна. Иштта текха тӀехь дуккха а мерза хӀуманаш хуьлу, масала пахлава, шекербура, бадамбура, кхин а дуккха а. Хьеший шун хӀотточу хенахь, цӀахь кечйина мерза хӀуманаш санна, шо мерза хилийтар доьху царна (кхидӀа хьажа «Азербайджанехь Новруз» йаззаме).

ХӀара Ӏида нохчийн ширачу ламасташца доьзна дацахь а, Нохчийн Республикехь дехачу кхечу къаьмнийн диаспораша а, оьздангаллин центраша а даздо иза. Масала, Невре-кӀоштахь хӀора шарахь тайп-тайпанчу къаьмнийн векалша (туркоша, гӀезалоша, ногӀайша) цхьаьна а гуллой, шайн къоман хелхаршца, йиш-эшаршца а билгалдоккху хӀара бӀаьстенан де. Урамашкахь даккхийчу йайш чохь ламастан дуга (плов) а кечдой, цара массо а хьешашна хьошалла до^[6].