Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Ленинскан кӀошт (ГӀирма)

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Ленинскан кӀошт.


Ле́нинскан кӀошт (укр. Ленінський район, гӀирман гIез. Еди Къую районы, Yedi Quyu rayonı) — Республика ГӀирмин йукъара кӀошт.

ДӀалоцу Керчан ахгӀайренан мохк, республикин малхбален декъехь а, Арабатан цамзин къилба декъехь а. Уггаре йоккха майданца ГӀирмин кӀошт. Бердашца хиш ду Азов-хӀордан къилбаседехь, Ӏаьржа хӀордан къилбехахь, Керчан хидоькъенан малхбалехьа.

КӀоштан административан йукъ — гӀтп Ленино.

Берриг кӀоштан мохк дӀалоцу гунаш долу арено. Самукъане Ӏаламан сийлалла йу хаттан тӀаплаьмнаш. КӀоштан махкахь йу дуккха а ГӀирмин шира историн иэсаш, уьш йоьзна йу Боспоран пачхьалкхаца, цунна йукъа боьдуш хилла цхьаьна хенахь Керчан ахгӀайренан мохк. Боспоран паччахьаш бина уггаре бевзаш берг дуьхьалонан вал бу, иза чекхболу Керчан ахгӀайрен тӀехула Азов-хӀорд тӀера къилбаседехь Ӏаьжа хӀорд тӀе кхаччалц къилбехахь.

КӀоштан майкахь лаьтта Опукан (Опук мара) а, Казантипан (Казантип мара) заповедникаш, Арабатан а, Астанин тогӀенаш а заказникаш.

Географи

undefined

Керчан ахгӀайренан рельеф йекъало шина декъе, царна йукхахь ду лоха Парпачан дукъ. Къилба-малхбузен дакъа — легӀана-йегна аре йу, цхьанатайпана рельефан амал хийцало локхаллашца (Кончек, Дюрмень, хоттан барз Джау-Тепе). Къилбаседа-малхбузен декъан амалехь йу йегна-раьгӀнин рельеф кира-маьӀданан даккъашца, уьш цхьаццанхьа айаделла рифан кир-маьӀда доллу баххьашца (рифан мара Казантип). Боьранаш йоькъу эллипсан кепара раьгӀнаш, цхьаццанхьа айало ахгӀайренан амалера хаттийн тӀаплаьмнийн баьрзнаш. Узунларан а, Акташан а Ӏаьмнаш — уггаре даккхий Ӏаьмнаш ду кӀоштан а, Керчан ахгӀайренан а.

КӀоштан пайден маьӀданаш: аьчкан маьӀда, ангалин аьргалла, цӀенон куц ден тӀулгаш, керамзитан аьргалла. Сиваш Ӏоман а, дуьра Ӏаьмнийн а минералан туьхнаш (масала, Тобечикан а, Узунларан а) — ладаме химин промышленностан аьргаллин база.

КӀоштахь — дарбанан хеттан запасаш йолуш масех меттиг йу (Чокракан, Узунларан, Тобечикан, Кояшан Ӏаьмнаш), Булганакан хоттан баьрзнийн минералан хатт, цаьрца дукха метан а, саьнгалводород а ду. Ленинскан кӀоштан мехкан тӀехь дӀадиллина 150 сов минералан хьост, масала — Баксин саьнгалводородан хьосташ, кӀорамуьста хьостийн тоба «Сеит-Эли», саьнгалводородан хьост «Каралар». Даьржина ду каолинах тера сацкъарш, дӀайиллина дарбане айсина сацкъар боллу меттиг.

Истори

Хьажа иштта: Керчан кӀошт
undefined
undefined

XX бӀешеран йуьххьехь хӀокху заманан Ленинскан кӀоштан мохк йукъабоьдура Российн империн Таврин губернин Феодосин уездан Сарайминан, Петровскин, Владиславсин волостийн Керчь-Еникалин гӀалин хьукматан йукъа. Керчан ахгӀайренан бахархой бара 40 эзар сов стаг.

1914 шеран 19 мартехь Феодосин 50 чаккхармехь Ӏуьйранна 7 сахьт даьлча болабелира Ӏаьтто тӀаплам Джау-тепе. Ӏаьттабале хьалха къора лаьттан бухара гӀовгӀа йелира. Йуьхьанца кратер чуьра ракета кепара аракхуьйсура сина алу, цул тӀаьхьа кӀур белира, тӀаьххьара, фонтанца аракхоьссира тӀуьна сира хатт, иза хьалакхийсира 40 сажа. Аракхоьссина сиро хатт, йуьхьанца бовха бара, амма сихха шелбелира, чухьаьдира боьранашна, барх дистин йалтанаш халлака дира. Цхьа аьрша диаметрехь болу кратер, чухаьрцинчул тӀаьхьа 20 сажа диаметрехь долу Ӏуьрг дара.

Советийн Ӏедал хӀоттийна 1918 шеран январехь. Немцойн оккупаци йолчу хенахьа а, цхьаьна ханна советийн Ӏедал эшначу (1918—1920 шераш) хенахь а, ахгӀайре хилира партизанийн болам болу меттиг а, большевикийн къайлаха болх бен меттиг а хилира. 1920 шеран ноябрехь ЦӀен Эсканан дакъош чудаьхкира ахгӀайренан махка, советийн Ӏедал хӀоттийра йехачу ханна. 1920 шеран декабрехь Петровски а, Сараймински а волосташна, хьукматан махкаца цхьаьна, ша йолу уездан статус йелира йукъ Керчь гӀала а йолуш. 1921 шеран январехь волосташ дӀайехира, церан меттехь кхолайелира Петровски (1921 шеран июляехь дуьйна — Ленинскан) а, Керчан а кӀошташ уездан йукъахь, цунах 1921 шеран октябрехь ГӀирмин АССР йукъара Керчан гуо бира. 1923 шеран октябрехь гуонах Керчан кӀошт йира, ткъа гуонан йукъа йогӀуш хилла кӀошташ, — дӀайехира. 1930 шарахь кӀоштах ала долийра Ленинскан, ткъа цуьнан йукъ хилира гӀтп. Ленино. Цу хеннахь Ленинскан кӀоштанна дӀабелира Феодосин кӀоштан мехканан дакъа.

ТӀом чекхбаьлча 1918—1920 шерашкахь ахархошна латта делира, цхьабола бахамаш цхьанакхийтира йуьртанартелашка, коммунашка, йукъараллашка. Экономеш хиллачехь кхоллайелира совхозаш.

1925 шарахь кӀоштехь йара 16 артель, 1931-гӀа шарахь — 94 колхоз. Оьздангаллин гӀишлошйарехь дӀайиллира клубаш, дешаран-цӀенош, къовсам бара грамота ца хиларца беш. Цаьрца цхьаьна дӀакъовлура килсанаш а, маьждигпш а. Болхбора къоман ишколаш а, йуьртан кхеташонаш а немцойн, болгарийн, жуьгтийн. Дукхакъаьмнаш деха Ленинскан а, Маяк-Салинскан а кӀошташкахь 1939 шарахь вехара 51 630 стаг.

undefined

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болу хан Керчан ахгӀайрен тӀаьхь йара 1941 шеран 4 ноябрера 1944 шеран 12 апрель кхаччалц. Фашисташа йиллира кӀоштахь 7 концлагерь. ТӀом болуш 16 йуьрт йохийра, ахгӀайрен картин тӀера а дӀайевлира.

2016 шеран 12 майхь Украинин парламенто, къобал ца йеш йолчу 2014 шарахь Российс ГӀирмина йина аннекси, тӀеийцира сацам Ленинскан кӀоштан цӀе хийца Едикуйн кӀошт аьлла, декоммунизацин законашца, ткъа 2020 шеран 17 июлехь сацам бира цхьаьнатоха кӀошт а, лулара Керчан гӀалакхеташо а Керчан кӀоште, амма и ший а сацам ницкъе ца болу ГӀирма Украинин юрисдикцин кӀела йаххалца[23][24].

Бахархой

Бахархойн дукхалла
1939[5]1959[6]1970[7]1979[8]1989[9]2001[10]2009[11]
23 656↘17 869↗57 917↗63 309↗77 335↘69 653↘63 915
2010[11]2011[11]2012[12]2013[12]2014[13]2015[14]2016[15]
↘63 565↘63 486↘63 256↘63 041↘61 143↘61 093↘60 483
2017[16]2018[17]2019[18]2020[19]2021[20]
↘59 679↘58 985↘58 441↘57 968↗60 327
10 000
20 000
30 000
40 000
50 000
60 000
70 000
80 000
1979
2011
2016
2021

ГӀирмин фералан гуонехь бахархой багарбаран жамӀашца 2014 шеран 14 октябрехь гуттаренна беха кӀоштан бахархой бара 61143 стаг (царех гӀалин бахархой — 17,37 % (йа 10620 стаг Щёлкино гӀалахь); йуьртан бахархой — 82,33 %)[25].

2014 шеран 1 январан хьолехь кӀоштан бахархойн бара 62780 гуттаренна беха бахархой а, 62795 стаг берриг бахархой[26], 2014 шеран 1 июлехь — 62743 гуттаренна вахархо (оцунна йукъахь 22783 гӀалин (36,3 %) а, 39960 йуьртан а) а, 62758 стаг верриг вахархо а[27].

Къоман хӀоттам

2001 а, 2014 а шерашкара бахархойбагарбара жамӀаш:

къам 2001[28],
берриг,
ст.		 % ша
бол-
чех		 2014[29]
берриш,
ст.		 % ша
бол-
чех		 %
гайтин-
чех
гайтина 59878 97,93 % 100,00 %
оьрсий 38168 54,82 % 38352 62,73 % 64,05 %
украинаш 15950 22,91 % 9073 14,84 % 15,15 %
гӀирмин гӀезалой 10784 15,49 % 8289 13,56 % 13,84 %
гӀезалой 324 0,47 % 2014 3,29 % 3,36 %
белорусаш 892 1,28 % 547 0,89 % 0,91 %
эрмалой 311 0,45 % 352 0,58 % 0,59 %
молдаванаш 205 0,29 % 139 0,23 % 0,23 %
узбекаш 132 0,19 % 120 0,20 % 0,20 %
желтой 124 0,18 % 97 0,16 % 0,16 %
ногӀий 76 0,12 % 0,13 %
азербайджанаш 68 0,11 % 0,11 %
немцой 110 0,16 % 68 0,11 % 0,11 %
корейш 66 0,11 % 0,11 %
гагаузаш 55 0,09 % 0,09 %
чувашаш 53 0,09 % 0,09 %
болгараш 51 0,08 % 0,09 %
кхин берш 2629 3,78 % 458 0,75 % 0,76 %
ца гайтина 1265 2,07 %
берриш 69629 100,00 % 61143 100,00 %

Административан-муниципалан хӀоттам

Ленинскан кӀошт муниципалан кхоллам санна РФ Республика ГӀирмин муниципалан кӀошт статусца 2014 шарахь дуьйна шена йукъа йогӀу 27 муниципалан кхоллам, царна йукъахь 1 гӀалин меттиг а, 26 йуьртан меттиг а[30][31]:

гӀалин меттиг:

Йуьртан меттиг:

2014 шо кхачале цара хӀиттайора иштта цӀе йолу меттигера кхеташонаш: 1 гӀалин кхеташо, 2 поселкан кхеташо, 24 йуьртан кхеташо Украинин йукъара АР ГӀирмин административан йекъайаларан гуран чохь (1991 шо кхаччалц — ССРС йукъара УССР ГӀирмин область).

Нах беха меттигаш

Ленинскан кӀоштан йукъайоьду 68 нах беха меттиг, царна йукъахь: 1 гӀала (Щёлкино), 2 гӀалин тайпана посёлок (Ленино а, Багерово а), 64 йуьрт а, 1 посёлок а (йуьртан тайпана)[30]: Невозможно определить количество столбцов

Сийлаллаш

ХӀост а, байракх а чӀагӀйина Ленинскан кӀоштан кхеташонан хьалхара гуламо 2015 шеран 23 октябрехь. КӀоштан хӀост, оцу сацамца, «геральдикин турс ду нийса сенаш болчу кепехь горгдина лахара сенаш долуш, лахахь ирйина йуккъерачу асанца нийсасаберг. Геральдин турс лакхарчу декъехь хӀостан таж тиллина йу<…> бохьца, иза кенех а, маьлха хӀун коьртех а дина ду, йуккъехь гайтина ГӀирмин хӀост<…>. Йуккъерачу декъехь хӀостан турс декъна шина декъе сийна а, цӀен а бесара<…> Геральдикин турсан бухахь лаьтта шиъ тулгӀен кепара область бирюзан а, таьӀна-сийна бесара<…>. Турс тӀера суьртийн йуккъера дакъалг ду маьлхан фон тӀехь гайтина шекъан бесара бессмертникан зезагаш», цунна бухахь ворхӀ гӀу гайтина. ХӀостан лахарчу декъехь геральдикин туьрсо гура бо сийна асан композицино, цунна тӀехь кӀоштан цӀе йу, генан а, ораматийн а бустаман дакъалгашца. КӀоштан байракх — кӀади ду шораллин а, дохаллин а йукъаметтиг 2:3 йу, иза лаьтта кхаа ана асанех сийний, кӀайн, цӀен бесара (сийний а, цӀен а асанаш шуьйра йу, кӀайн готта йу)[32].

Социалан кхачо

undefined

ХӀинца кӀоштахь болх беш йу 31 йукъарадешаран ишкол, говзаллин-техникин доьшийла, экономикин лицей; 2 дарбанан цӀа, доьзалан медицинин йукъара практикин 12 амбулатори, 34 фельдшерийн-акушерийн пункт; 25 оьздангаллин цӀа, 6 клуб, 34 библиотека, говзаллин ишкол, 2 музыкин ишкол, 3 спортан федераци, 3 спортан клуб, 2 ШЛЖСИ. КӀоштахь болх бо: Ленинскан кӀоштан историн музей, этнографин музей, 8 ишколан музей; банкийн диъ дакъа. КӀоштахь ду 10 бусалба а, 19 православин а динан цхьаьнакхетаралла. КӀоштан махкахь йу: 4 пансионат, 36 садоӀу база, 6 берийн могашалла тойаран лагерь.

КӀоштахь йу 5 рекреацин зона: Арабатан цамза, Казантипан айма, Чокрак Ӏам, Опук лам, Чауда мара. Йина 2 Ӏаламан заповедник: Казантипан а, Опукан а.

Иэсаш

Архитектурин иэсаш:

Археологин иэсаш:

  • Аккосан (Туркойн) вал (в. э. І эз. шо хь.),
  • Темир-Лам барз (в. э. VII бӀешо хь.),
  • Савроматий гӀала (II—III бӀешо),
  • Китей гӀала (в. э. IV бӀешо хь. — IV бӀешо),
  • Акра (в. э. IV бӀешо хь. — І бӀешо),
  • Шаров-Тепе гӀала (в. э. I бӀешо хь. — I бӀешо),
  • Илурат гӀала (II-III бӀешо),
  • Дешин йуьрт (в. э. II-III бӀешо хь.),
  • Киммерик гӀала (в. э. VI бӀешо хь. — IV бӀешо),
  • Михайловски гӀала (в. э. І бӀешо хь. — IV бӀешо),
  • Шаров-Оба барз, Кхара-Оба барз,
  • Семёновка йуьрт (в. э. III бӀешо хь. — III бӀешо).

КӀоштахь хӀоттийна 27 иэсан хьаьрк Дуьненан ШолгӀа тӀам тӀехь кхелхинчарна, 1 иэсан хьаьрк кӀоштахошна тӀемлошна-интернационалисташна.

Хьажоргаш

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 ОКТМО. 179/2016. Крымский ФО
  2. ↑ 1 2 https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom1_tab-5_VPN-2020.xlsx
  3. ↑ Российн юрисдикцица
  4. ↑ Украинин юрисдикцица
  5. ↑ 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность наличного населения СССР по районам и городам.
  6. ↑ 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность наличного населения городов и других поселений, районов, районных центров и крупных сельских населенных мест на 15 января 1959 года по регионам союзных республик (кроме РСФСР).
  7. ↑ 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1970 г. Численность наличного населения городов, поселков городского типа, районов и районных центров СССР по данным переписи на 15 января 1970 года по республикам, краям и областям (кроме РСФСР).
  8. ↑ 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность наличного населения союзных и автономных республик, автономных областей и округов, краев, областей, районов, городских поселений, сел-райцентров и сельских поселений с населением свыше 5000 человек (кроме РСФСР).
  9. ↑ 1 2 3 Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность населения союзных республик СССР и их территориальных единиц по полу.
  10. ↑ 1 2 3 Кількість та територіальне розміщення населення України. Дані Всеукраїнського перепису населення 2001 року про адміністративно-територіальний поділ України, чисельність, розміщення та склад населення України за статтю, групування населених пунктів, адміністративних районів, сільських рад за чисельністю населення станом на 5 грудня 2001 року. (укр.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 17 ноябрь. Архивйина 2014 шеран 16 июлехь
  11. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Статистичний збірник "Чисельність наявного населення України на 1 січня 2011 року" . - Киів, ДКС, 2011. - 112с. (укр.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 1 сентябрь. Архивйина 2014 шеран 15 июлехь
  12. ↑ 1 2 3 4 5 6 Статистичний збірник "Чисельність наявного населення України на 1 січня 2014 року" (укр.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 1 сентябрь. Архивйина 2014 шеран 1 июлехь
  13. ↑ 1 2 3 Перепись населения 2014 года. Численность населения Крымского федерального округа, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 24 сентябрехь
  14. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  15. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  16. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  17. ↑ 1 2 3 Оценка численности постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Республики Крым по состоянию на 01.01.2018 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 7 февраль.
  18. ↑ 1 2 3 Оценка численности постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Республики Крым по состоянию на 01.01.2019 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 7 февраль.
  19. ↑ 1 2 3 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  20. ↑ 1 2 3 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 28 август.
  21. ↑ Приказ Минкомсвязи России «О внесении изменений в Российскую систему и план нумерации, утвержденные приказом Министерства информационных технологий и связи Российской Федерации от 17.11.2006 № 142». Минкомсвязь России. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 24 июль. Архивйина 2017 шеран 5 июлехь
  22. ↑ Новые телефонные коды городов Крыма. Крымтелеком. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 24 июль. Кху чуьра архивйина оригиналан 2016 шеран 6 майхь
  23. ↑ Постанова Верховної Ради України від 12.05.2016 № 1352-VIII «Про перейменування окремих населених пунктів та кӀоштів Автономної Республіки Крим та міста Севастополя». ТӀекхочу дата: 2017 шеран 29 апрель. Архивйина 2016 шеран 24 июнехь
  24. ↑ Про утворення та ліквідацію кӀоштів. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 20 июль. Архивйина 2020 шеран 21 июлехь
  25. ↑ Таблицы с итогами Федерального статистического наблюдения «Перепись населения в ГӀирмаском федеральном округе» 2014 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 29 ноябрь. Архивйина 2019 шеран 28 ноябрехь
  26. ↑ Чисельність населення на 1 січня 2014 року та середня за січень-грудень 2013 року. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 6 октябрехь (Крымстат, 01.01.2014)
  27. ↑ Демографическая ситуация Республики Крым за январь–июнь 2014г. Архивйина 2014 шеран 19 августехь (Крымстат, 01.07.2014, постоянное население); Численность населения на 1 июля 2014 года и средняя за январь-июнь 2014 года. Кху чуьра архивйина оригиналан 2014 шеран 19 августехь (Статистическая информация Крымстата)
  28. ↑ Всеукраинская перепись населения 2001 года. Итоги переписи населения 2001 года по Автономной Республике крым (Крымстат). Кху чуьра архивйина оригиналан 2012 шеран 28 декабрехь
  29. ↑ 4.1. Национальный состав населения. Архивйина 2015 шеран 25 сентябрехь // Итоги переписи населения в Крымском федеральном округе 2014 года на сайте Крымстата Архиван копи 2015 шеран 25 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  30. ↑ 1 2 Закон Республики ГӀирма № 15-ЗРК от 05 июня 2014 года «Об установлении границ муниципальных образований и статусе муниципальных образований в Республике ГӀирма». Принят Государственным Советом Республики ГӀирма 04 июня 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 15 июнь. Архивйина 2019 шеран 10 июлехь
  31. ↑ Закон Республики ГӀирма № 18-ЗРК от 06 июня 2014 года «Об административно-территориальном устройстве Республики ГӀирма». Принят Государственным Советом Республики ГӀирма 28 мая 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 15 июнь. Архивйина 2016 шеран 11 августехь
  32. ↑ Герб Архиван копи 2017 шеран 1 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ и флаг Архиван копи 2017 шеран 1 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ Ленинского района
    Герб и флаг Ленинского района утверждены сессией Ленинского районного совета Республики Крым. Архивйина 2017 шеран 25 октябрехь

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш