Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Нохчийн мотт

Нохчийн мотт (оьрс. Чеченский язык) — вайнехан меттанашна йукъа богӀу мотт а, нохчийн къоман мотт а бу.

Нохчийн мотт баьржина Нохчийн Республикехь, ГӀалгӀайчохь, ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштахь, Ӏовхойн кӀоштахь, Бабаюртан кӀоштахь, Кизилюртан кӀоштахь, Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитетехь а. 2010 шарахь ларарца Россехь 1 354 705 стага буьйцуш и мотт.

Россехь нохчийн мотт шен барамца пхоьалгӀа меттехь бу (оьрсийн, ингалсан, гӀезалойн а, немцойн а меттанел тӀаьхьа). Нохчийчоьнан (оьрсийн маттаца нийсса) официалан мотт а, кхин ДегӀастанан литературин меттанех цхьа мотт а бу иза. Ӏилманчашна хетарехь, нохчийн йозанан истори шен орамашкахь дукха генара схьайогӀуш ю. Кхо-диъ эзар шо хьалха баьхначу хуррой, урарташ олучу къаьмнийн йоза туьдуш, Ӏилманчаша пайдаоьцу хӀинцалерчу вайнехан меттанех а. Ширачу урартийн, хӀинцалерчу нохчийн меттанашкахь цхьаьнайогӀуш алссам меттигаш карайо. Уьш ю лексикехь, морфологехь, синтаксисехь, дошкхолларан кепашкахь. Оцу а, кхин болчу а историн хаамашна тӀе а тевжаш, дуьненахь а шайн цӀерш евзаш болчу Ӏилманчаша билгалдаьккхина: нохчий, гӀалгӀай, бацой шех схьабевлла долу шира къам Урарту пачхьалкхерчу къаьмнийн маттаца шен мотт цхьаьнабогӀуш хилар. Цу тӀе а доьгӀна урартийн зайла туху йоза нохчийн а шира йоза ларало, боху Ӏилманчаша.

Нохчийн йоза заманан йохаллехь хийцалуш схьадеана. Историн а, идеологин а хьелашка хьаьжжина йоза гӀеллуш а, довш а хенаш яьхкина. Амма кхечу графикин бух тӀехь юха кхоллалуш хилла нохчийн йоза. Иштта Ӏилманчаша билгалдаьккхина цхьаьна хенахь ширачу нохчаша грекийн а, цул тӀаьхьа эрмалойн а графикица долу йоза лелийна хилар. Ткъа хӀинцачул XI-XII бӀешо хьалха Нохчийчохь гуьржийчуьнца догӀуш долу йоза лелла хилар а чӀагӀдо Ӏилманчаша. XV-XVI бӀешерашкахь Нохчийчу бусалбан динца цхьаьна Ӏаьрбийн йоза деъна. Нохчийчохь хьуьжарш яхка йолийна. Хьуьжаршкахь Ӏамош хилла Ӏаьрбийн йоза а, бусалбан дин а. ТӀаьхьо Ӏаьрбийн йозанах пайдаоьцуш нохчийн абат кхоьллина, нохчийн маттахь жайнаш а, кхин болу дешаран гӀирсаш а арахецна.

Нохчийн мотт баржар

Нохчийн Республикехь, цигахь нохчий бахархойн 95 %-нал сов бу, нохчийн мотт йерриг кӀошташкахь а, гӀаланашкахь а даржош бу.

ДегӀастанехь нохчийн мотт даржош бу коьртачу декъана Хасав-Юрт гӀалахь а, Хасав-Юртан кӀоштахь а, конкретно цхьаьна къоман нохчийн йуьрташкахь: Осман-Юрт, Солнечное, Нурадилово, Баммат-Юрт, Новосельское, Борагангечув, Покровское, Абдурашид, Къадиротар, Адильотар, Кемси-Юрт, Акбулат-Юрт а, кхиерш а. Иштта Новолакан а, Бабаюртан а кӀоштан йуьрташкахь. Къазбековн кӀоштахь шиъ йурт йу: Ленинаул (Акташ-Эвла) а, Калининаул (Ширч-Эвла) а, цигахь нохчийн мотт даржош бу. Киззйлюртан кӀоштахь нохчийн мотт Чотнтаул йуьртехь даржош бу.

ГӀалгӀайчоьнан Республикехь нохчийн мотт ненан мотт бу а, коьртачу декъана цхьаьна къоман нохчийн йуьрташкахь даржош бу: Пседах, ЧӀемульга, Iаьршта, Вежарий-юрт, Аки-Юрт а, кхиерш а.

Гуьржийчоьнан Республикехь нохчийн мотт ненан мотт бу коьртачу декъана Панкисан чӀажехь йолчу йуьрташкахь: Дуиси, Жоколо, БиркӀатани, Халацани, Омало, Дзибахеви, Шуа-Халацани, Цинубани а, кхиерш а.

МХГӀ

Нохчийн маттахь, Нохчийчохь арахоьцуш ду газеташ («Даймохк», радиогазет «Чечня Свободная (Маьрша Нохчийчоь)» кхин а) ДегӀастанехь («Нийсо-ДегӀаста»). Нохчийчохь арахоьцуш ду литературин-исбаьхьаллин журналаш «Орга» а, «Вайнах» а. Кхин а, нохчийн мотт лелабеш бу «Исламан зӀаьнарш» а, «Молодежная смена» а газеташа а, «Грозный» НПТРК а, «Путь» ТРК а, «Вайнах» ВГТРК а телеканалаша а.

Ненан мотт — дахаран хазна

Буьйцучу маттаций бен цхьа а хӀума дийца йиш йац вайн. Историх, арифметиках, литературах, грамматиках, физиках — доцца аьлча, цхьана а хӀуманах лаьцна хӀумма а ала а, дийца а адамийн таро хир йацара, буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча.

Мотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гӀирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна ю. ХӀора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна ю. Ненан мотт хӀора къоман а, хӀора халкъан а оьздангаллин бух бу. Иза кӀорггера дика Ӏамор вайн декхар ду [3].

Яздархочо К. Паустовскийс нийса йаздина ненан маттах лаьцна дешнаш: «ХӀора стеган а шен маттаца йолчу йукъаметтиге хьаьжжина, цуьнан оьздангаллин барам къастийна ца Ӏаш, цуьнан гражданийн мехалла а кхоччуш нийса къасто мегар ду. Шен махке болу бакъ безам шен матте бацахь, маьӀна долуш бац.

Мотт вай Ӏама а бо, дахаран тӀаьххьара денош тӀекхаччалц, саццаза Ӏамо декхар а ду…»

Мотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш йукъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гӀирс бу. Йукъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Ӏилма а, оьздангалла а — адамашна а, йукъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гӀодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чӀогӀа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дӀадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегӀ ду, ткъа ойла меттан сурт ду.

ХӀума хааран а, хӀуманах кхетаран а ойланах кхетам олу, ткъа адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Ӏаламах болчу кхетамах хьекъал олу. Доцца аьлча, хьекъал хӀуманах вайн болу кхетам бу. Дуьненахь къаьмнийн меттанаш дукха ду.

Ӏилманхоша дерриг а дуьненахь 3000 сов къоман мотт лерина, кегий, даккхий къаьмнийн меттанаш лерича. И меттанаш, вовшашна герга а, вовшех тера а хиларе хьаьжжина, меттанийн тобанашка декъало. ХӀора меттанийн а тӀехь, тайп-тайпана башхаллаш ю. Уьш вовшех къаьста меттан дешнашца а (лексикаца), цуьнан грамматикица а. Вовшийн гергара хиларе терра, славянин меттанийн тобана йукъадогӀуш ду ду оьрсийн, украинийн, белорусийн, болгарийн, полякийн меттанаш, ткъа вайнехан меттанийн тобана йукъадогӀуш нохчийн, гӀалгӀайн, кӀистойн меттанаш.

Йоза

Ислам даржарца Нохчийчохь тӀечӀагӀдира Ӏаьрбийн йоза. 1862-чу шарахь, кириллица тӀехь хилла нохчийн йоза, Пётр Усларца кхоьллина. 1925-чу шарахь, и йоза латина чудиллина хилла. 1938-чу иза кириллица хийцина, хӀинцалерачу хенахь иза лелаш долу дера.

Нохчийн абат:

А а Аь аь Б б В в Г г ГӀ гӀ Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Кх кх Къ къ КӀ кӀ Л л М м Н н
О о Оь оь П п ПӀ пӀ Р р С с Т т ТӀ тӀ У у Уь уь
Ф ф Х х Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ
Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Юь юь Я я Яь яь Ӏ

Нохчийн маттахь (ф, ы, щ, ё) элпийн аьзнаш дац, уьш тӀеэцна дешнаш йаздеш бен лелош дац. Цхьаболу Ӏилманчаш и элпаш абат йукъара дӀадаха деза аьлла хеташ бу[4].

Морфологи

Морфологин система агглютинативни-флексин ю. Цуьнан ялх дожар ду.

Диалекташ

Коьрта меттан геннаш: аренан, бух биллина литературин меттана, аьккхийн, чӀебарлойн, маьлхийн, итонкхаьллан, галанчӀожан, кӀистойн. Уьш декъало лерашка, царна йукъахь хуьлу кӀезиг башхалаш. Уггаре яккхий башхалаш ю аренан, аьккхийн, чӀебарлойн, мелла а кӀистойн (гуьржийн меттан боккхачу Ӏаткъамах доьзна) меттан геннашна йукъахь.

Маьлхийн диалект

Фонетикин маьлхийн диалект литературин меттах къаьста башхаллийн масалаш: литер. сецна, маьлх. сеца; литер, лаьцна, маьлх. лаьста; литер. эцна, маьлх. иста; литер. дечиг, маьлх. дечк; литер. хьаж, маьлх. хьаьга; литер. йоьхь, маьлх. лоьхь кхин а.

Итон-Кхаьллин диалект

Фонетикин итон-кхаьллин диалект литературин меттах къаьста башхаллийн масалаш: литер. борц, итон-к. борс; литер. дарц, итон-к. дарс; литер. лоьху, итон-к. лиеха; литер. муохк, итон-к. муорк; литер. дуохк, итон-к. дуорк; литер. бурч, итон-к. бурш; литер. ирча, итон-к. ирша, кхин а.

ГаланчӀожан диалект

ГаланчӀожан меттан генан, аьккхийн а, маьлхийн а меттанийн геннийн санна, шена чохь ду нохчийн а, гӀалгӀайн а дешнаш, иза ду нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанашна йукъара тӀай[5].

Ӏовхойн диалект

Коьрта йаззам: Ӏовхойн диалект

Ӏовхойн диалект[6][7] — нохчийн диалект[8]. Диалект лелориш беха ДегӀастанан къилбаседан декъехь[9]. Ӏовхойн диалект лелориш бекъало бамматйуьртан, гӀачалкъойн, пхьарчхойн лерашка (и лер шаройх схьадаьлла лоруш берш а бу)[10].

Фонетика а, фонологи а

Фонетическин система къаьсташ йу вокализман халонашца (йоца, йеха, умлаутированни, атта мукъа аьзнаш, дифтонгаш, трифтонгаш, мукъачу аьзнийн гIийла гучудолу назализаци – йерриге а дӀалоцуш 44 мукъа аз) а, консонантунийн халонашца (атта, геминированни, абруптивни, фарингальни мукъаза аьзнаш).

Грамматика

Морфологическин система агглютинативни-флективни йу. Цуьнан 6 грамматическин класс йу, дуккха дожарш долу склонени йу, хандешан классан, хенан, лааман, тайпанан категореш йу.

ДештIаьхье

Нохчийн маттахь лелайо дештIаьхьенаш, аьлча а, оьрсийн маттара «в», «на», «из» боху дешнаш.

Послелоги Значение
Цунна чохь В нем
Цунна чу В него
Цунна чуьра Из него
Цунна тӏехь На нем
Цунна тӏе На него
Цунна тӏера С него
Цунна кӏелахь Под ним
Цунна кӏел Под него
Цунна кӏелара Из под него
Цунна хьалхахь Перед ним
Цунна тӏехьахь Позади него
Цул тӏаьхьа После него
Цунна уллехь Рядом с ним
Цунна юххе Рядом с ним
Цунна гергахь Рядом с ним
Цунна герггахь Совсем рядом с ним
Цунна генахь Далеко от него
Цунна геннахь Совсем далеко от него
Цунна герга Близко к нему
Цунна гергга Совсем близко к нему
Цунна гена Далеко от него
Цунна генна Далеко-далеко от него
Царна юккъехь Между ними
Царна юккъе Между ними (направление)

Дацар

Дацар кхаа коьртачу тайпана до:

1) ца хандашан хьалха дилларца

  • Ахьмад ца воьду гӏала — Ахмед не едет в город

2) дакъалг ма лелорца цхьаъ ма де олуш

  • Ма дийца — не рассказывай

3) ду (есть, является), образуемое заменой -у на -ац

  • Иза лекха вац  — он не высокий

Слово цхьа (один) может использоваться в отрицательных предложениях в значении «никакой», «никто».

  • Цхьа стаг вац кхузахь — никого здесь нет (одного человека нет здесь).

Сравните с утвердительным предложением:

  • Цхьа стаг ву кхузахь — здесь есть один человек

Также может использоваться удваивание глагола:

  • Цо хӏумма эца ца эцна — он ничего не купил (он ничего купить не купил)

Ламастан маршалла

Маршалла йа маршалла хаттар — ламастехь долу нохчийн маршаллаш, къамелан оьздангаллин дакъа ду. Исламан маршаллах «Ассалам ӏалайкум» къаьсттина, иза нохчийн йукъараллехь стеганна а, зудчунна а йукъахь бен лелош дац, ткъа «маршалла ду хьоьга/шуьга» массарна а лелош ду, иштта «Ассалам ӏалайкум» санна, цуьнан маьIна «маршо хуьлда» бохург ду

Билгалдахарш

  1. ↑ Ethnologue — 25 — Даллас: SIL International, 2022.
  2. ↑ Нохчийн меттан денна лерина даздарш
  3. ↑ Нормы письма. Время реформ? Руслан АБДУЛАЕВ, «Столица+» (05 ноября 2009 г.).
  4. ↑ Арсаханов И. А. Чеченская диалектология. Гр., 1969.
  5. ↑ Дешериев, 1966, с. 30.
  6. ↑ О. В. Чапанов, И. А. Оздоев, 1987, с. 80.
  7. ↑ Фонетические особенности аккинского меттан гаа чеченского языка
  8. ↑ Арсаханов. Аккинский меттан га чеченского языка
  9. ↑ Махмудова К.З. Северо-Восточный Кавказ в политике России, Ирана и Турции в XVIII - 20-е годы XIX в с. 85

Литература

«РУВИКИн» логотип

«РУВИКИ» тӀехь ду дакъа
нохчийн маттахь
«Коьрта агӀо»

  • Арсаханов И. А. Чеченская диалектология / Чечено-Ингушский научно-исследовательский институт истории, языка, литературы и экономики; под редакцией З. А. Гавришевской. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1969. — 211 с. — 600 экз.
  • Байсултанов Д. Б. Экспрессивно–стилистическая характеристика фразеологизмов чеченского языка (диссертация). — Лейден, 2006.
  • Гугиев Х. Г., Хумпаров А. Х., Чентиева М. Д. Нохчийн меттан грамматика. — Гр., 1940.
  • Дешериев Ю. Д. Современный чеченский литературный язык. Фонетика. — Гр., 1960.
  • Дешериева Т. И. Сравнительно-типологическая фонетика чеченского и русского литературных языков. — Гр., 1965.
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. Чеченский язык. — Тифлис, 1888.
  • Чокаев К. 3. Словообразование имен существительных в чеченском литературном языке. — Гр., 1959.
  • Яковлев Н. Ф. Морфология чеченского языка // Труды Чеч.-Инг. НИИ истории языка и лит-ры. — Гр., 1959. — Т. I.
  • Яковлев Н. Ф. Синтаксис чеченского литературного языка. — М., 1940.

Меттан геннаш:

  • Алироев М. Кистинский диалект чеченского языка // Изв. Чеч.-Инг. НИИ истории, языка и лит-ры (вып. 2). — Гр., 1962. — Т. III.
  • Арсаханов И. А. Аккинский диалект в системе чечено-ингушского языка. — Гр., 1959.
  • Мациев А. Г. Чеберлоевский диалект. — Гр., 1962.

Дошамаш:

  • Алироев И. Ю. Чеченско-русский словарь / Ред. Хамидова З. Х.. — М.: «Academia», 2005. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 5-87444-179-4..
  • Ю. Д. Дешериев. Чеченский язык // Языки народов СССР. — М., 1967. — Т. 4. Иберийско-кавказские языки. — С. 190—209.
  • Джамалханов З. Д., Мациев А. Г., Одзоев И. А. Чеченско-ингушско-русский словарь. — Гр., 1962.
  • Исмаилов А. Т. Слово. Размышления о чеченском языке / Ответ. ред. З. Д. Джамалханов. — Элиста: АПП «Джангар», 2005. — 928 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94587-035-8..
  • Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — «Русский язык», 1978. — 728 с.
  • Мациев А. Г. Чеченско-русский словарь. — М., 1961.
  • Johanna Nichols and Arbi Vagapov. Chechen-English and English-Chechen Dictionary = Noxchiin-ingals, ingals-noxchiin deshnizhaina. London; New York: Routledge Curzon, 2004. ISBN 978-0-203-56517-9

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш