ГӀирмин Автономин Советийн Социалистийн Республика


ГӀирмин Автономин Советийн Социалистийн Республика (гӀирман гIез. Qrьm Avtonomjalь Sovet Sotsialist Respuвlikasь, Кърым Автономиялы Совет Социалист Республикасы — 1920-гӀа — 1930-гӀа шерийн орфографехь, тахан. гӀирман гIез. Qırım Muhtar Sotsialist Şuralar Cumhuriyeti, Къырым Мухтар Социалист Шуралар Джумхуриети[1]) — ГӀирма ахгӀайренна тӀера автономин республика, хилла 1921 шеран 18 октябрера 1945 шеран 30 июнь кхаччалц а, 1991 шеран 12 февралера[2] 1992 шеран 26 февраль кхаччалц а.

ГӀирмин Автономин Советийн Социалистийн Республика кхоьллина 1921 шеран 18 октябрехь РСФСР йукъахь[3], кхин дӀа 1936 шеран ССРС, 1937 шеран РСФСР а, ГӀирмин АССР а констиуцицешца цӀе хийцина ГӀирмин Автономин Советийн Социалистийн Республика.

Алсама долу къаьмнаш — оьрсий, гӀирмин гӀезалой, украинаш, шорта бара немцой, жуьгтий, желтой, эрмалой. 1932 шарахь цуьнан майда йара 25,9 эз. км². Жима советийн энциклопедис билгалдохура гӀирмин гӀезалой а, караимаш а ГӀирмин АССР орамера къаьмнаш аьлла.[4]


1945 шеран 30 июнехь оцу автономин республикех йира ГӀирмин область, гӀезалой махкахбахарна, 1954 шеран 26 апрелехь ГӀирмин область дӀайелира Украинин ССР йукъа. 1991 шеран 12 февралехь автономи меттахӀоттийра УССР йукъахь (1991 шеран 24 августехь дуьйна — маьрша пачхьалкх Украина)[2], 1992 шеран 26 февралехь цӀе хийцина Республика ГӀирма аьлла[5][6], 1994 шеран 21 сентябрехь — Автономин Республика ГӀирма[7][8].

undefined

Истори

1921 шеран, майн чаккхенгара августан чеккхене кхаччалц, ГӀирмехь болх бира ЙКП(б) ЦК, ЙЦКхК, ГӀирмин гӀуллакхашна РСФСР ХККх Йуьззинабакъонийн Комисси, комисси лаьттара Ш. Ибрагимовапредседатель, П. Дауге Халкоммогушаллера, М. Фофанова Халкомлаттера. Комиссин Ӏалашо — ГӀирмин АССР йанле ахгӀайренан а, цуьнан бахархойн а берриг баланаш хаар йара.

РСФСР йукъахь

Советийн Ӏедалан хьалхарчу шерашках йаьжира коренизацин ойланаш, уьш лерина йара йуккъера Ӏедална а, ССРС къаьмнийн республикийн йукъара реза бацарш шардан. Коренизацино бохура кечбай, куьйгалле хьалхататта къоман кӀезга берш, кхолла къоман-мехкан автономеш, кехаташ лелор къаьмнийн матте даккха, дешар, МХГӀ арахецар меттигера меттанашка даха.

РСФСР йукъахь Автономин ГӀирмин Социалистийн Советийн Республика йира 1921 шеран 18 октябрехь, Таврин губернин хиллачу декъа тӀаьхь. ЙЦКхК а, ХККх а декретаца автономин ГӀирмин Советийн Социалистийн Республика кхоьллира «ГӀирмин ахгӀайренан дозанашкахь йолуш йолчу гуонех: Джанкойн, Евпаторин, Керчан, Севастополан, Симферополан, Феодосин, Ялтин»; къилбаседан дозанех болу болх къаьстина листа безара[3]. ГӀирмин автономин хьалхара конституци тӀеийцира 1921 шеран 10 ноябрех[9]. Пачхьакхан меттанаш — гӀирмагӀезалойн а, оьрсийн[10].

Литература

Хьажоргаш

  1. В 1930-е годы активно проводилась политика замены традиционной общественно-политической лексики крымскотатарского языка, основанной на словах арабского происхождения, на так называемые интернационализмы. Так, арабизмы шура, мухтариет, джумхуриет были заменены на совет, автономия, республика соответственно. Таким образом официальное название республики на крымскотатарском языке в начале 1920-х звучало Кърым Мухтар Сосиалист Шуралар Джумхуриети, а к концу 1930-х превратилось в Кърым Автономиялы Совет Социалист Республикасы. В 1990-е годы произошёл возврат к традиционной терминологии.
  2. 1 2 Про введення в дію Закону Української РСР «Про відновлення Кримської Автономної Радянської Соціалістичної Республіки» та про поповнення складу Верховної Ради Кримської АРСР. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 29 ноябрь. Архивйина 2019 шеран 5 июнехь
  3. 1 2 Декрет ВЦИК и СНК от 18.10.1921 «Об Автономной Крымской Советской Социалистической Республике». ТӀекхочу дата: 2019 шеран 29 ноябрь. Архивйина 2021 шеран 5 сентябрехь
  4. МСЭ, второе издание, 1937 г., т.5, 1012
  5. Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху РК-1992 тIетовжаран йоза йаздина дац
  6. Закон Украины «О статусе автономной Республики Крым» от 29 апреля 1992 года, № 2299-XII. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 19 октябрь. Архивйина 2016 шеран 4 февралехь
  7. s:Закон Украины от 21.09.1994 № 171/94-ВР
  8. Стенограмма пленарного заседания Верховной рады Украины (21 сентября 1994 года, 16 часов) Архиван копи 2019 шеран 5 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(укр.)
  9. Пащеня В. Н. Этнонациональный вопрос в государственном строительстве Крыма в первой половине XX в. (1900—1945 гг.) Архиван копи 2015 шеран 29 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Культура народов Причерноморья. — 2006. — № 90. — С. 8-70.
  10. Конституция Крымской АССР. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 26 февраль. Архивйина 2013 шеран 29 октябрехь

Кхин дӀа темана тӀехь