Бурятийн Автономин Советийн Социалистийн Республика
Буря́тийн Автоно́мин Сове́тийн Социалисти́йн Респу́блика (Бурятийн АССР, бур. Бүгэдэ Найрамдаха Буряадай Автономито Зүблэлэй Социалис Улас) — РСФСР йукъара автономин республика, лаьттина 1923 шарера 1991 шо кхаччалц.
Кхоьллина 1923 шеран 30 майхь Бурятийн-Монголий Автономин Социалистийн Советийн Республика[1].
Коьрта шахьар — Улан-Удэ (1934 шо кхаччалц цунах олура Верхнеудинск).
Истори
Советийн Ӏедал кхоьллина Байкалдехьара областехь 1918 шеран февралехь, амма оццу шеран аьхка иза дохийна. Байкалдехьара махкахь, Японин гӀоьнца хӀоьттина атаман Г. М. Семеновн Ӏедал. 1918 шеран августехь регионе чудахара Японин эскарш, ткъа 1919 шеран апрелехь АЦШ эскаран экспедицин ницкъ.
1920 шеран 2 мартехь ЦӀен Эскаро, партизанийн гӀоьнца дӀалаьцна Верхнеудинск - Советийн Ӏедал дӀахӀоттийра Байкалдехьа. 1920 шеран 6 апрелехь кхоллайелира Генарчу Малхбален Республикин «Буферан пачхьалкх» (ГМР), шена йукъадогӀура, Генарчу Малхбален мехкаш доцург, иштта Аргунера Селенге кхаччалц Байкалдехьара доккха дакъа. Верхнеудинск 1920 шеран апрелера октябрь кхаччалц Генарчу Малхбален республикин коьрта шахьар йара. Иштта, Селенга эркан малхбузехьа долу мехкаш РСФСР йукъа догӀура, ткъа Селенгана малхбалехьа — Генарчу Малхбален республикин дакъа.
1921 шеран 27 апрелехь Малхбален Байкальдехьа ГМР йукъахь кхоьллира Бурятийн-Монголийн автономин область (Агин, Баргузинан, Хоринскан, Чикойн аймакаш; административан йукъ — Чита).
1922 шеран 9 январехь кхоьллира РСФСР йукъахь Монголийн-Бурятийн автономин область (Тункин, Аларан, Эхирит-Булагатийн, Боханан, Селенгин аймакаш; административан йукъ — Иркутск).
1922 шеран ноябрехь, Генарчу Малхбалера кхечу пачхьалкхийн эскарш арадаьхначул тӀаьхьа, Генарчу Малхбален Республика дӀасахецначул тӀаьхьа, Монголийн-Бурятийн а, Бурятийн-Монголийн а автономин областаш цхьаьнакхийтира 1923 шеран 30 майхь Бурятийн-Монголийн АССР йукъ Верхнеудинскехь йолуш. Оцу шеран октябрехь республикина йукъа дахара дӀайаьккхинчу Генарамалхбален областан Байкалйистера губернин доккхаха долу дакъа.
1934 шеран 27 июлехь Верхнеудинск гӀалин цӀе хийцира Улан-Удэ аьлла.
1930—1936 шерашкахь Бурятийн-Монголийн АССР йукъайоьдура Малхбален-Сибрехан мехкан.
1937 шарахь Малхбален Сибрехан область Иркутскан а, Читан а областашка йекъайелча, Усть-Ордан Бурятийн а (Иркутскан областан), Агин (Читан областан) къаьмнийн гуонаш дӀакъаьстина Буьритийн-Монголийн АССР йукъара.
1937 шеран 11 августехь Бурятийн-Монголийн АССР Кхеташонан VII гуламехь тӀеийцира керла Конституци автономин республикин.
Административан йекъайалар
1945 шеран хьолехь йекъалора лахара аймакашна[2]:
- Байкалан-Кударин аймак
- Баргузинан аймак
- Баунтан аймак
- Бичурин аймак
- Джидин аймак
- Еравнан аймак
- Заиграевон аймак
- Закаменскан аймак
- Иволгинскан аймак
- Кабанскан аймак
- Кижингин аймак
- Кударин аймак
- Курумканан аймак
- Кяхтин аймак
- Мухоршибиран аймак
- Окан аймак
- Прибайкальскан аймак
- Къилбаседа-Байкалан кӀошт
- Селенгин аймак
- Тарбагатайн аймак
- Торейн аймак
- Тункин аймак
- Хоринскан аймак
Статистикин хаамаш
- Малхбузе Буряти 1920 шеран авгутан хьолехь: мехкан майда — 69 857 км², бахархой — 123,6 эз. стаг.
- Малхбален Буряти 1923 шеран май беттан хьолехь: мехкан майда — 306 534 км², бахархой — 328,3 эз. стаг.
- 1930 шеран май беттан хьолехь: мехкан майда — 376 391 км², бахархой — 558,4 эз. стаг.
- 1934 шеран 15 июлан хьолехь: мехкан майда — 376 400 км², бахархой — 605,9 эз. стаг, кӀошташ — 16.
- 1940 шеран 1 майн хьолехь: мехкан майда — 331 400 км², бахархой — 542,2 эз. стаг, йуьртан кӀошт — 17[3].
Бахархой
Бурятийн (Бурятийн-Монголийн) АССР бахархойн къоман хӀоттам[4]
| къам/шо | 1920 | 1923 | 1926 | 1939 | 1959 | 1970 | 1979 | 1989 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| оьрсий | 39,8 % | 52,4 % | 52,9 % | 72,0 % | 74,6 % | 73,5 % | 72,0 % | 69,9 % |
| буряташ | 60,2 % | 44,4 % | 43,9 % | 21,3 % | 20,2 % | 22,0 % | 23,0 % | 24,0 % |
| украинаш | … | 0,5 % | 0,4 % | 2,5 % | 1,5 % | 1,3 % | 1,7 % | 2,2 % |
| гӀезалой | … | 0,6 % | 0,6 % | … | 1,2 % | 1,2 % | 1,1 % | 1,0 % |
Билгалдахарш
- ↑ Енукидзе А. С. Атлас Союза Советских Социалистических Республик. — М.: ЦИК СССР, 1928. — С. 43—44. — 108 с. Архиван копи 2020 шеран 3 июнехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ ГПИБ | РСФСР. Административно-территориальное деление на 1 июля 1945 г. с приложениями изменений с 1 июля по 31 декабря. — М., 1945
- ↑ Колл. авторов. Сибирская Советская энциклопедия. Том первый. — Сибирское краевое издательство, 1929. — С. 406—420. — 524 с. — ISBN 978-5-4460-6176-1. Архиван копи 2019 шеран 20 декабрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- ↑ Приложение Демоскопа Weekly. www.demoscope.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 22 декабрь. Архивйина 2011 шеран 14 майхь
Хьажоргаш
- Административно-территориальное деление РСФСР Архиван копи 2012 шеран 26 январехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
- Административные преобразования в Бурятии(ТӀе цакхочу хьажорг)
Кхин дӀа темана тӀехь
Башкирийн (1919—1990¹) • Бурятийн (1923—1990¹) • Горно-Алтайн (1990¹—1991²) • Ламанхойн (1921—1924) • ДегӀастанан (1921—1990¹) • ГӀебартойн-Балкхаройн (1936—1990¹; 1944—1957 ГӀебартойн) • Кхазакхийн (1925—1936) • ГӀалмакхойн (1935—1943; 1958—1990¹) • Каракалпакийн (1932—1936) • Кхарачой-Чергазийн (1990—1990¹) • Карелийн (1923—1940; 1956—1990¹) • ГӀиргӀазойн (1920—1925) / ГӀиргӀазойн (1926—1936) • Комийн (1936—1990¹) • ГӀирман (1921—1945) • Марийн (1936—1990¹) • Мордовийн (1934—1990¹) • Ийдалан йистера Немцойн (1918—1941) • Къилбаседа-ХӀирийн (1936—1990¹) • ГӀезалойн (1920—1990¹) • Тувинийн (1961—1990¹) • Туркестанан (1918—1924) • Удмуртийн (1934—1990¹) • Нохч-ГӀалгӀайн (1936—1944; 1957—1990) • Чувашийн (1925—1990¹) • Якутийн (1922—1990¹) | |
Адыгейн (Чергазийн) (1922—1928) • Адыгейн (1928—1991) • Бурят-Монголийн (1921—1923) • Горно-Алтайн (1948—1991) • Жугтийн (с 1934) • ГӀалгӀайн (1924—1934) • ГӀебартойн (1921—1922) • ГӀебартойн-Балкхаройн (1922—1936) • ГӀалмакхойн (1920—1935; 1957—1958) • Кхарачой-Чергазийн (1922—1926; 1957—1991) • Кхарачой (1926—1943) • Коми (зырян) (1921—1936) • Марийн (1920—1936) • Монголо-Бурятийн (1921—1923) • Мордовийн (1930—1934) • Немцев Поволжья (1918—1924) • Ойратийн (1922—1932) / Ойротийн (1932—1948) • Къилбаседа-ХӀирийн (1924—1936) • Тувинийн (1944—1961) • Удмуртийн (Вотийн) (1920—1934) • Хакассийн (1930—1991) • Чергазийн (Адыгейн) (1922) • Чергазийн (1928—1957) • Нохчийн (1922—1934) • Нохч-ГӀалгӀайн (1934—1936) • Чувашийн (1920—1925) | |
Агинийн Бурят-Монголийн гуо (1937—1958) / Агинийн Бурятийн гуо (1958—2008) • Аргаяшийн гуо (1934) • Балкхаройн (1921—1922) • Витимо-Олёкминийн къоман гуо (1931—1938) • ГӀалгӀайн (1921—1924) • ГӀебартойн къоман гуо (1920—1921) • Кхарачойн къоман гуо (1920—1922) • Карелийн къоман гуо (1937—1939) • Коми-Пермякийн (1925—2005) • Корякийн гуо (1930—2007) • Ненцойн гуо (с 1929) • Остяко-Вогулийн къоман гуо (1930—1940) • Охотско-Эвенкийн гуо (1930—1934) • Къилбаседа-ХӀирийн (1920—1921) • Сунженский казачий (1920—1929) • Таймырийн (Долгано-Ненцойн) къоман гуо (1930—1977) / Таймырийн (Долгано-Ненцойн) автономин гуо (1977—2006) • Усть-Ордынийн Бурятийн къоман гуо (1937—1978) / Усть-Ордынийн Бурятийн автономин гуо (1978—2008) • Ханты-Мансийн къоман гуо (1940—1978) / Ханты-Мансийн автономин гуо — Югра (1978) • нохчийн къоман гуо (1920—1922) • Чергазийн къоман гуо (1926—1928) • Чукчийн автономин гуо (с 1930) • Эвенкийн автономин гуо (1938—2007) • Ямало-Ненцойн автономин гуо (1930) | |
¹ Дата принятия декларации о суверенитете ² Подтверждение статуса республики | |
