Россехь ши мотт хаар

Карелин Республикехь меттан хьал билгалдолу дукха тӀебаьхкинчу нехан, коьртачу декъана оьрсийн мотт буьйцучу бахархойн^[1]. Бахархойн дакъа, мел кӀезга а ша меттигера къаьмнашца цхьаьнатоьхна, деккъа церан меттанаш ца буьйцуш (карелийн, вепсийн, финнийн, саамийн), дукха бац: 11,9 % (2002 шеран бахархой багарбар^[1]. Ши мотт хаар коьртачу декъана меттигера къаьмнаш дехачу йарташкахь билгалдолу. ГӀаланашкахь ши мотт хаар билгало ду баккхийчу нахана а, йарташкара тӀебаьхкинчу нахана а. ХӀинца а нах белахь а, оьрсийн мотт боцург, къаьмнашна йукъарчу денна лелочу къамелехь цу меттанех шиъ-кхоъ хууш а, лелош а нах белахь а (цунна аьтто бо меттанийн гергарлоно а, бахархой ийна хиларо а), кегийрхошна оьрсийн мотт гӀоле хета.

Автохтонийн бахархойн процент кӀезиг елахь а, Карелин Республикехь къахьоьгуш ду шен ненан меттанаш Ӏалашдарехь а, лелор кхиорехь а: и меттанаш масех ишколехь Ӏамадо меттанаш санна, оьрсийн мотт боцург. Оцу меттанашкахь арахоьцу газеташ, журналаш, книгаш, телевизионан, радиопередачаш Карелин Республикехь. ^[2].

Къамел даран коьрта мотт оьрсийн бу.

Коми Республикехь а меттан хьал билгалдолу тӀебаьхкинчу оьрсийн мотт буьйцучу бахархой алссам хиларца. Амма Республикин Ӏедало мотт Ӏалашбаран гӀуллакхаш до: адамаш дехачу меттигийн урамашкахь массо а урамийн билгалонаш а, цӀенойн билгалонаш а, йохка-эцаран туьканийн долахойх лаьцна хаамаш а, йохка-эцаран туьканийн а, учрежденийн а белхан сахьташ а шина маттахь йаздина ду: коми а, оьрсийн а маттахь. Иштта коми маттахь арахоьцу жайнаш, литературин журналаш, республикин а, кӀоштийн а а маьӀна долу газеташ^[3]

Коми-оьрсийн шинаметтаналла кхоллайелла исторехь и меттанаш буьйцучарна йукъахь йеххачу хенахь зӀенаш хилар бахьана долуш. Массо а коми-оьрсийн шиметтан болх кхиа болабелира советийн заманахь, оьрсийн мотт лелоран качонаш хаддаза шорйеш. XX бӀешо чекхдолуш 95% гергга йуьртан коми тайп-тайпанчу барамехь буьйцу шайн ненан а, оьрсийн а меттанаш. Оьрсийн мотт шайн ненан мотт лоруш болу коми (коьртачу декъана гӀалин бахархой) алсамбовлуш бу. ССРС 1989 шарахь хиллачу бахархойн тептарца уьш бара 20 % гергга берриг комих, царех 50 % бен ца гайтина шаьш коми мотт дика хууш хилар. Оьрсийн-коми шинаметтан гӀуллакхаш ду. Цу кепара, 1989 шарахь Комин махкахь бехачу оьрсаша 1,2% гайтина шаьш коми мотт дика хууш хилар^[4]

Башкортостан Республикехь меттан хьал билгалдолу йукъарчу бахархойн ши мотт Ӏаморан доккха дакъа хиларца. 2010 шеран йерригроссийн бахархой багарбарехь гайтарехь, ах гергга республикин бахархой буьйцу шиъ я цул сов мотт, ткъа 382,5 эзар стаг ву кхоъ я цул сов мотт буьйцуш^[5].

1999 шеран 4 майхь тӀеийцира Башкортостан Республикин "Башкортостан Республикин къаьмнийн меттанех лаьцна" Закон, цуо чӀагӀбира пачхьалхан меттанаш башкирийн а, оьрсийн а республикин махкахь.

Билингвизм къаьсттина билгалйолу йарташкахь, иза оьшу тайп-тайпанчу къаьмнийн векалшна йукъахь денна къамел дан дезаро. Башкирийчоьнан йуьртан малхбалехьа йолчу кӀошташкахь шуьйра баьржина оьрсийн-башкирийн мотт; малхбузе регионашкахь оьрсийн-гӀезалойн ши мотт. Дукхахьолахь, къаьмнашна юкъара уьйран меттан функцеш (барта коине) кхочушйо оьрсийн, кӀезиг — гӀезалойн йа башкирийн. Масала, 2002 шеран бахархойн дӀаязбарца 21765 оьрсийчунна хаьа башкирийн мотт, йа 1 % йерриг республикин оьрсийн бахархойх (царех 14 765 Башкортостанехь бехаш бу), буьйцу башкирийн мотт; 137 785 гӀезалойн, йа 14% берриг республикин гӀезалойн бахархойх, иштта буьйцу башкирийн мотт. Башкирийн а, гӀезалойн а меттанашна йукъахь меттан йукъарло йацахь а, уьш гергара меттанаш хилар тидаме эцча. Регионехь меттан хьолан шатайпаналла йоьзна йу башкирийн а, гӀезалойн а меттанийн анасизан диглоссин хьолаца, цу шина меттан цхьана билггалчу гергарлоно гӀортор йеш а, коьртачу декъана меттан континууме шорлуш а генарчу меттан мишарин, тептярийн меттан, башкирийн меттан малхбален меттадакъа). Республикехь ламастехь бехачу чувашийн (7,7%), марийхойн (3,3%), удмуртийн (14%) дикка дукхалла йу иштта башкирийн йа гӀезалойн мотт буьйцуш, денна кхечу меттигерчу къаьмнийн векалшца зӀе латтош цунах пайдаоьцуш.

Башкортостанан гӀаланашкахь къаьмнашна йукъахь буьйцу оьрсийн мотт.

ГӀезалойчоьнан Конституцин 8-гӀа йаззамца, оьрсийн а, гӀезалойн а меттанаш къобал бо цхьатерра берриг ГӀезалойчоьнан махкахь. Оццу йаззамехь аьлла ду, пачхьалкхан Ӏедалан меженашкахь, меттигера ша шен урхаллин, ГӀезалойчоьнан пачхьалкхан учрежденешкахь ший а мотт лелабо цхьатерра бакъо йолуш^[8].

ГӀезалойчохь чӀогӀа йийцайаккхина тема йу билингвизм^[9][10], оцу теманна бо Ӏилманан талламаш^[11][12], зорба туху йаззамаш^[13]. ХӀора дийнахь дечу къамелехь кест-кеста хеза оьрсийн-гӀезалойн суржик, гӀезалойн къамелехь оьрсийн дешнийн йукъадахарш а, меттан конструкцеш а, йерриге а предложенеш а хилча. ГӀалин гӀезалойн мотт буьйцучу бахархойн тенденци йу йуьртарчу бахархошца дуьстича оьрсийн мотт дика хаар, цӀахь къамелехь а, балха тӀехь а, йукъараллин меттигашкахь а, оьрсийн мотт буьйцучу накъосташца къамел деш а, оьрсийн маттаца цхьа а халонаш йоцуш а, и.дӀ.кх.а.

Коьртачу декъана гӀезалой а, чувашаш а бехачу ГӀезалойчоьнан йарташкахь къаьмнашна йукъара уьйран меттан роль ловзош бу гӀезалойн мотт. ГӀезалойчуьрчу гӀезалойн йарташкахь беха оьрсий а бу гӀезалойн мотт Ӏамош, шайн гӀезалойн лулахошца хӀора денна зӀе латтош цунах пайда оьцуш. Нагахь санна гӀезалойн чувашийн баккхийчу чкъурашна коьрта къамелан меттанаш чувашийн а, гӀезалойн а меттанаш хиллехь, тӀаккха чувашийн кегийрхошна йукъахь гӀезалойн мотт шолгӀачу меттера кхоалгӀачу метте дӀабахана, оьрсийн маттана меттиг а луш. ГӀезалойчохь дукхахболчу чувашашна кхачам боллуш тӀегӀанехь хаарш ду чувашийн а, оьрсийн а, гӀезалойн а меттанаш денна къамел дан.

Цуьнца цхьаьна, 2001-чу шарахь бинчу талламца, ГӀР-на гӀезалойх 53,8% лаам бу шайн бераш оьрсийн маттахь йолчу ишколашкахь деша лаам хилар, гӀезалойн мотт предмет санна Ӏамош. Республикин мехкадаьттан регионашкахь 15% гӀезалойн а, 16,5% оьрсийн а кегийрхоша шайн къоман йукъаралла хиларан гарант санна тӀеийцира ненан мотт; 31% гӀезалойн а, 59,5% оьрсийн кегийрхойн а шайн ненан мотт беккъа цхьа къамелан гӀирс санна лорура^[14].

Чувашийн Республикин чувашаш а, гӀезалой алсама беха йарташкара кӀошташкахь къаьмнашна йукъахь буьйцу меттан роль хӀинца кхочуш йо чувашийн мотт. ХӀокху заманахь и функци меллаша дехьайолу оьрсийн матте.

РС(Я) Конституцин 46 йаз. Якутин махкахь пачхьалкхан меттанаш лору якутийн а, оьрсийе а, цхьабосса бакъонаш йелла царна. Якути йу Российн регионех цхьаъ, оьрсийн меттано монополизацин роль лелош къаьмнашна йуккъехь бийцарна^[15]. Якутийн мотт лелабо къаьмнашна йукъара зӀенан мотт санна Якутин автохтонийн къаьмнашна йукъахь (долганаш, эвенаш, эвенкаш, юкагирш а, якуташ а). Дукхаха йолчу ишколашкахь (коьртачу декъана йарташкахь), цхьайолчу классашкахь, наггахь йерриге а ишколашкахь якутийн маттахь бен ца хьоьху. Йукъараллин транспортехь (автобусашкахь) соцунгӀан цӀе шина а маттахь олу. Иштта дуккха а некъан билгалонаш билгалйаьхна йу шина а маттахь. Якутийн а, оьрсийн а, къилбаседехьарчу кегийчу къаьмнийн меттанашкахь зорбанан гӀирсаш бу. Иштта оьрсийн а, якутийн а меттанаш ду официалан бизнесан меттанаш. Генарчу кӀошташкахь гуш ду, оьрсаша якутийн мотт муха караберзош бу, тӀаьхь-тӀаьхьа иза дуккхаъчарна ненан мотт хуьлуш бу.

Цхьа могӀа хьолашкахь оьрсийн а, меттигерчу а меттанашна йукъахь меттан зӀенаш хиларо пиджинаш а, йийна меттанаш а кхоллало. Оьрсийн Къилбаседехь руссенорск довзар шуьйра даьржина хилла поморшна йукъахь^[16][17]. Генарчу Малхбалехь оьрсийн-цийн пиджин лелайора лингва франка санна оьрсаша а, Генарчу Малхбалерчу къаьмнаша а^[18][19]. Кхин цхьа оьрсийн бух тӀехь йолу пиджин — говорка — хилла Таймырехь; цунах пайдаоьцуш хилла долганаш а, нганасанаш а, энцаш а, эвенкаш а.^[20][21]