Перевальск
Перева́льск — Луганскан Халкъан Республикин кӀоштан маьӀнин гӀала[2]. Перевальскан кӀоштан административан йукъ.
Луганскан Халкъан Республикин а, Российн Федерацин а 30.09.2022 шеран бартца билгалбоккха ЛХР мохк, оцу Перевальск гӀала а йу, Российн Федерацин йукъара керла субъект санна[3].
Украинин Ӏедалша иза къуьйсу, лорура ЛХР мохк Луганскан областан Украинин йукъахь.
Географи
Перевальск лаьтта Луганскан 45 км генахь.
Лулара нах беха меттигаш: гӀаланаш Артёмовск малхбузехь, Алчевск (тӀекхетта йу) къилбаседехь, посёлок Михайловка къилбаседа-малхбалехь, Малоконстантиновка йуьрт малхбалехь, посёлкаш Бугаевка къилба-малхбалехь, Селезнёвка къилбехахь, Ящиково къилба-малхбузехь.
Климат
Кхузахь климат барамехь континенталан йу, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. Шеран уггаре а бовха бутт бу — июль (мангалан), уггаре а шийла — январь (кхолламан).
Ӏаламан хьелаш
Перевальск лаьтта Луганскан Халкъан Республикин къилба-махбузен декъехь, Бели эркан аьрру бердаца, Донецкан рогӀан къилбаседа-малхбален басехь, гӀалин Селезнёвски геологийн-промышленностан аматан чохь. Галийн барамаш бу: 6 км малхбалера малхбузе кхаччалц, 3,5 км къилбаседехьара къилбехьа.
КӀоштан чоьхье дикка йехаш йу: кӀоранца, гӀамаран тӀулгаца, иза лелабо гӀишлошйарехь.
Перевальскан кӀоштан латтанаш хьена ду, коьртаниг Ӏаьржа латта ду.
Йуьртабахаман тайпана ландшафто дӀалоцу 60,7 % кӀоштан латта. Цу йукъахь йу йуьртабахаман арахецаран кхачонна йукъаозийна Ӏаламан комплексаш.
12,7 % гергга кӀоштан мохк дӀалоцу хьаннаш, церан промышленностан маьӀна дац. КӀоштахь ду хин резерваш (тӀехулара а, лаьтта бухара а), бу 105 Ӏам а, хилоттийла а. Хино дӀалаьцна 0,75 % кӀоштан майда.
Дийнаташ (экха) бай-аренийн регионийн амалера йу, амма промышленностехь ца лелайо кӀезиг хиларна. КӀоштахь деха цхьогалш, берзлой, пхьагалш, салораш. Наггахь хаало европин байбак.
Климат кӀоштан махкахь барамера континентан, йокъонаш хӀуьттуш, йовха аьхкенашца, салкхене Ӏаьнашшца.
Истори
Перевальск йиллина 1889 шарахь, 1924 шо кхаччалц Селезнёвски рудник цӀе лелийна, 1924 шарахь — Парижан Коммунин цӀарах посёлок (Паркоммуна), 1938 шарахь дуьйна — Паркоммуна гӀала, 1964 шарахь дуьйна — Перевальск гӀала. 1965 шарахь Перевальскан кӀошт кхолларца Перевальскан йелла кӀоштан йукъан статус.
ГӀалахь масех гӀишло йу архитектуран а, историн а мехалла йолуш: ремонтан-механикин заводан электроцехан гӀишло (1914 шо) а, кӀоштан бепиг доттийлин гӀишло а (XX бӀешо долалуш), «Перевальски» шахтин цхьацца гӀилош.
Перевальск йиллина 1889 шарахь, 1924 шо кхаччалц Селезнёвски рудник цӀе лелийна, 1924 шарахь — Парижан Коммунин цӀарах посёлок (Паркоммуна), 1938 шарахь дуьйна — Паркоммуна гӀала, 1964 шарахь дуьйна — Перевальск гӀала. 1965 шарахь Перевальскан кӀошт кхолларца Перевальскан йелла кӀоштан йукъан статус.
ГӀалахь масех гӀишло йу архитектуран а, историн а мехалла йолуш: ремонтан-механикин заводан электроцехан гӀишло (1914 шо) а, кӀоштан бепиг доттийлин гӀишло а (XX бӀешо долалуш), «Перевальски» шахтин цхьацца гӀилош.
Перевальск гӀалин цӀарца дихкина ду гӀарабевлла советийн поэтий бераллин а, жималлин а шераш: оьрсийн Беспощадный Павелан а, украинин меттан Упеник Николайн, уьш XX бӀешо долалуш гӀалин шахташкахь болх а беш баьхна. Перевальск гӀалахь болийна шен кхоллараллин болх исбаьхьалчо Леус Дмитрийс, иза дуккха а махкара а, дозанал арахьара а гайтамийн дипломант ву.
ГӀалин кхиаран хронологи:
Хьалхара истори
ГӀалин таханлера дозанаш чохь йу хилла маьӀда доккхийлин посёлкаш Селезнёвски, Новоалександровски, Конжуковски, Юмашевски, уьш йехкина XIX чаккхенгахь — XX бӀешеран йуьххьехь Донецкан бассейнехь кӀорин промышленность кхиарна[4].
Селезнёвски Рудник
XIX бӀешеран чаккхенгахь кӀора боккху латтанаш тӀехь баккх болийра промышленностан кӀора. 450 дестин латта эцна, хьунарчо Мсциховскийс дӀадиллира 1889 шарахь кӀорга йоцучу шахташ чохь кӀора баккхар, ткъа 1900 шарахь йиллира шиъ йоккха шахта — № 1 а, № 2 а. Цул тӀехьа кхоллайеллачу белхалойн поселкан цӀе йелира Селезнёвски Рудник, иза йеира Екатеринославлан губернин Славяносербскан уездана йукъа.
Экономика
ПП шахташ «Украина», «Перевальски» — ПП «ЛугансккӀора», ремонтан-механикин завод, аьчкабетонийн сурсатийн завод, Перевальскан жижигкечдаран завод.
Транспорт
Перевальск чухула чекхдовлу автонекъаш: Луганск-Дебальцево, Кишинёв-Волгоград. Перевальскан йу йукъара Алчевскца автовокзал. Донецкна, Луганскна, Ростовна, Москохана, кхечу гӀаланашна йукъахула лелаш автобусаш йу.
7 км уллехь бу Луганск — Дебальцево[5] асан тӀера цӀерапоштнекъан станци Коммунарск.
Меттигера транспорт: маршрутан такси, такси, (2008 шо кхачале, троллейбусаш).
Сийлахь гражданаш
- Павел Васильевич Косниченко (1891—1992) — 1967 шарахь дуйьна. 1944-46 ГӀалин кхочушдаран комитетан председатель[6].
- Шевченко Николай Петрович (1934—2020) — 1983-1987 шерашкахь ССКП гӀалин комитетан 2-гӀа секретарь, 1996-2007 шерашкахь Стари Осколан корта.
Билгалдахарш
- ↑ http://stat6.stat.lviv.ua/PXWEB2007/ukr/publ/2011/chnas.zip
- ↑ Закон об административно-территориальном устройстве Луганской Народной Республики. Луганский Информационный Центр (2023 шеран 14 март).
- ↑ Договор между Российской Федерацией и Луганской Народной Республикой о принятии в Российскую Федерацию Луганской Народной Республикой и образовании в составе Российской Федерации нового субъекта от 30 сентября 2022 года (ратифицирован Федеральным законом от 4 октября 2022 года № 373-ФЗ, вступил в силу 5 октября 2022 года, письмо МИД России от 05.10.2022 № 19696/дп). Официальный интернет-портал правовой информации (2022 шеран 3 октябрь).
- ↑ История Перевальска. prvlib.at.ua. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 13 ноябрь. Архивйина 2022 шеран 30 мартехь , Сайт Перевальской районной библиотеки, 2013
- ↑ Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кхуautogenerated2тIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ Ю. Белов. Алчевск. Страницы истории. А., 2008.
