Новак, Александр Валентинович

Новак Александр вина 1971 шеран 23 августехь Авдеевкехь Донецкан областехь.

1979 шарахь доьзал кхелхира Норильске, цуьнан да цигахь балхахь вара Надеждин металлургин заводан^[4] гӀишлошйарехь. Дешна норильскан № 23 ишколехь^[5].

Локхалла 189 см йара, ловзуш вара ишколан баскетболан гулйина команда^[6].

1993 шарахь цо чекхйаьккхира Норильскан индустриалан институт «экономика а, металлургехь урхалла» а говзалла йолуш. Цул сов, 2009-чу шарахь цо чекхйаьккхира Москохан пачхьалкхан Ломоносовн цӀарах йолу университетан пачхьалкхан урхаллин Лаккхара ишкол урхаллин говзалла а йолуш.

1988 шеран сентябрь баттахь дуьйна болх бан волавелира Норильскан ламанан-металлургин А. П. Завенягинан цӀарах комбинатехь. Йуьхьанца цо бира 1-чу разрядан гидрометаллургин даржехь, цул тӀаьхьа стажеран даржехь — техник-технолог, къинхьегаман техник, экономист. 1993-чу шарахь дуьйна кхидӀа а болх бира заводехь экономист а, финансийн бухгалтеран бюрон куьйгалхо а волуш. 1997 шеран майхь дуьйна 1999 шеран ноябрь кхаччалц — декъан куьйгалхо, налогийн планан урхаллин куьйгалхо.

1999 шеран декабрехь хӀоттийра директоран гӀовс экономикехь — урхаллин хьаькам, ткъа цул тӀаьхьа — директоран гӀовс персоналца — ОАО «Норильскан ламанан компани» (Полюсан дехьара филиал) урхаллин хьаькмаш.

Цул тӀаьхьа Норильск гӀалин администраце балха дӀавахара, цигахь 2000 шеран майхь дуьйна гӀалин куьйгалхочун Бударгин Олег финансийн а, экономикин а гӀуллакхашкахула гӀовс, цул тӀаьхьа хьалхара гӀовс вара. 2002-чу шеран октябрь бутт тӀекхаччалц Ӏийра иза цу даржехь.

Хлопонин Александр Красноярскан мехкан губернаторан дарже хӀоьттинчул тӀаьхьа, Новак дӀакхийтира цуьнан администрацех, 2002 шеран октябрера 2002 шеран 20 июль кхаччалц регионан губернаторан гӀовсан дарж дӀалаьцна. 2007 шеран июлехь иза хилира Красноярскан мехкан губернаторан хьалхара гӀовс, оцу даржехь волуш, дукха хан ялале регионан правительствон куьйгалле веира.

2008 шеран 29 сентябрехь дуьйна 2012 шеран 22 май кхаччалц — Российн Федерацин Финасийн министрн гӀовс. 2008 шеран 2 октябрехь хилира Российн Минфинан Коллегин декъахо.

2012 шеран 21 майхь хилира Российн Федерацин Энергетикин министр Медведев Дмитрийн хьалхара правительствехь^[7][8][9]. Иза шен даржехь лаьттира Медведевн шолгӀа правительствехь, кхоьллира 2018 шеран майхь, иштта Мишустин Михаилан правительствехь (2020 шеран 21 январехь дуьйна). Министран дарже хӀоттийначул тӀаьхьа иза хилира ЛДП электроэнергетикан кхеташонан президент (2012 шеран 25 майхь дуьйна) а, йагориг-энергетикин комплекс стратегин кхиоран а, Ӏаламан кхерамазаллин а хаттаршкахула йолчу Россин президентан комиссин декъашхо (2012 шеран июнехь дуьйна).

2015 шеран июлехь хаьржина ПАО «Россетин» Директорийн кхеташонан председать, ткъа оццу шеран сентябрехь — ПАО «Транснефтан»^[10][11]. Цул сов 2012 шарахь дуьйна ву «Росатом» пачкорпорацин Директорийн кхеташонан декъахо, ПАО «Газпром» а, ПАО «Роснефть» а (2015 шарахь дуьйна).

2015-2018-чу шерашкахь иза вара Арктика кхиоран пачхьалкхан комиссин куьйгалхочун гӀовс. Российн Президентан куьйгаллехь йолчу Российн экономикин модернизацин а, инновацин кхиаран а (2012—2018), хӀусамийн политикехула а, хӀусамийн мах лахабаккхаран а (2013—2016 шеран) кхеташонийн декъашхо вара^[4].

2020 шеран 9 ноябрехь Российн премьер-министро Мишустин Михаила Новакан кандидатура чуйелла ЙЭК белхан вице-премьер дарже^[12][13]. ШолгӀачу дийнахь иза даржехь чӀагӀвира.

2025 шеран 10 мартехь РФ президентан омарца Дуьххьала дӀа йолу инвестицийн Российн фонд (РФПИ) Ӏуналлин кхеташонан декъахо хӀоттийна^[14].

2021-чу шеран декабрь беттан 29-чу дийнахь Новак Александра дӀахьедира, «Северный поток-2» газан биргӀанан сертификаци чекхйаккха лерина йу уггаре а тӀаьхьа 2022-чу шеран хьалхара ах чекхдалале аьлла. «Суна девзаш долчу аттестаци йан леринчу графикех, иза хьалхарчу эха шарахь чекхдаккха деза. Шеран хьалхара эхехь чекхдалар уггаре а лакхара хан йу», - элира цо РБК телеканалана йеллачу интервьюхь. Новака билгалдаьккхира, нагахь санна Европерчу коллегашна лаам белахь, газан биргӀанийн сертификаци кхин а сиха дӀайахьа а, йагориг латтор дуккха а хьалха дӀадоло а йиш йу аьлла^[15]. Кхин а вице-премьер тешна вара, Украине «Северный поток — 2» проект йохалур ца хиларх. «Оха лора, и проект йохалур йоцуш санна», — элира Новака. Цо дийцарехь, «дуккху а дуьхьалонаш хилира, амма тӀаккха а гӀепал йоьдуш йу»^[16].

• Российн Федерацин Правительствон сийлахь грамота (2009 шо);
• Сийлаллин орден (2010 шеран 27 декабрехь) — къинхьегамехь аьттунаш дахарна а, дуккху шерашкахь хьаннал болх барна^[17];
• Российн Федерацин Президентан баркалалла (2013 шо);
• «Сочи гӀалара 2014 шеран XXII Олимпийн Ӏаьнан ловзарш а, XI Паралимпийн Ӏаьнан ловзарш» иэсан мидал (2014 шо);
• Российн Федерацин Президентан Сийлаллин грамота (2014 шо);
• ДоттагӀаллин орден (2014 шо);
• «Даймехкан хьалха гӀуллакх дарна» IV тӀегӀанан орден (2016 шо);
• «Декхарна тешаме хиларна» орден (Республика ГӀирма, 2017 шеран 17 январь) — Республика ГӀирмин харжамхошна электроэнерги цхьана-эшшара кхачойарехь доккха шен дакъа лацарна а, лаккхара говзалла хиларна а, "Краснодаран мохк - ГӀирма" энергетикин тӀай объекташ дӀайаларца доьзна^[18];
• I тӀегӀанара Столыпинан П. А. мидал (2018 шо);
• Невский Александран орден (2019 шо);
• Норильск гӀалин сийлахь гражданин (2013 шо);
• Кхечу ведомствийн совгӀаташ.

2011 шарахь деклараци йина са йара 11 млн 800 эзар сом, зудчун са — 2 млн 800 эз. сом^[5].

2019 шарахь деклараци йина са йара 27 млн 480 эзар сом, зудчун са — 1 млн 700 эз. сом^[4].