Насуханова Ляля Ӏандарбекан йоӀ

Йина 1939 шарахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Йоккха АтагӀахь. 1944 шарахь махкахйаьккхина. Йуьхьанца йаьхна Джамбулехь. Цуьнан хьоме ишколан доьшийла йара физика а, математика а^[2]. Ишколан уллехь лаьттара аэродром(оьр.)нохч., цуо билгалйаьккхира хин йолу говзалла харжар. Иза лийлира авиамоделан кружоке(оьр.)нохч. гӀалин Пионерийн гӀала^[3].

1955 шарахь доьзал Алма-Ата дӀабахара, Ляля оцу сохьта республикин аэроклубах дӀакхетта. Мехкарий тӀема бовлу тобане дӀа ца оьцура. ТӀом балале хьалха шайн говзалла схьаэцна масех летчик-зуда йара. Цул сов, Насуханова арабаьхначех йара, иза хаддаза дагадоуьйтуш хилла цунна. Цкъа парашютца кхоссайала аьтто баьлла цуьнан, амма хьаькмаш тешна бара, иза сихха йедда дӀагӀур йу аьлла. Доьзал Алма-Атахь бехачу хенахь Насухановас шен дуьххьарлера 86-зза чукхосайелира. Амма кема лело бакъо ца йелира. Аэроклубехь цунна йевзира В. С. Гризодубова(оьр.)нохч., Н. И. Русакова, Е. Д. Бершанская, цо чӀагӀдира цуьнан летчик хила дагахь хилар^[3].

Соьлжа-ГӀала цӀайирзинчул тӀаьхьа иза деша йолаелира авиаклубан ХӀинжа-ГӀалин филиалехь. Эха шарахь Ӏамийна курсанташ рейсаш йан ХӀинжа-ГӀала бахара. Йуха а изза дуьхьалонаш нисйелира цунна: мехкарий, къаьсттина хьалха арабаьхна хилларш, авиаце тӀе ца оьцура. Дуккха а дехарш динчул тӀаьхьа, иза штатехь йоцу курсант санна тӀеийцира. ХӀинжа-ГӀалахь гергарчаьрца йехаш, Ӏуьйранна 3 сахьт даьлча хьала а гӀоттий, йерриг а гӀалина тӀехула аэродроме йоьдура Ляля. Шен дуьххьарлера рейс йира Як-18 кеманца^[4].

Цул тӀаьхьа авиацин доьшийле деша йаха пурба даккха йолайелира иза. Иза хьажийра Саранск гӀала летчикийн-инструкторийн а, пилотажийн летчикийн а летчикийн техникуме. Нанас, шен йоӀ сацоре сатуьйсуш, йоӀана ахча а, йовха бедарш а ца елира новкъанна. Амма Насухановаца дешна йолу кхин цхьа курсант, ХӀинжа-ГӀалара оцу метте хьажийра, Ляляс и меттиг цунна дӀайелира. Цхьа шо даьлча, эххар а оцу ишколе деша йахара иза^[4].

1957 шарахь Ляля балха йахара ХӀинжа-ГӀалара аэроклубе лётчик-инструктор. ДегӀастан вовшахтоьхна командин йукъахь Российн къилбера зонин Ростовехь хилла лакхара пилотажан чемпионатехь иза чемпион хилира. 1962 шарахь Куйбышевхь хилла ССРС чемпионатехь божаршна йуккъехь цо йаьккхира 18-гӀа меттиг 54 спортхочун йукъахь. 1963 шарахь цо борзан мидал йаьккхира зударшана йуккъехь йолу кеманий спортан хьалхара ССРС чемпионатехь Москохахь. Оцу чемпионатехь ша дика гайтарна иза ССРС вовшахтоьхна командин йукъайахара. Амма дуьненан чемпионатехь дакъа лацар ца нисделира цуьна.

1964 шарахь иза хӀоттира кеманийн звенон командир. Цул хьалха реактивни кеманаш тӀехь цхьанна зудчуна делла дацар оццул дарж. 4-за гӀиртира иза космонавтийн тобан йукъайаха, амма нохчи хилар бахьнехь цуьнан гӀуллакх ца хилира.

Цо болх бира Соьлжа-ГӀалин кеманаш Ӏаморан центрехь: иза йара лётчик-инструктор, «МиГ-17» кеманий звенон командир. Тайп-тайпан кеманаш тӀехь цо хӀаваэхь деккхира 2560 сахьт. Цо Ӏамийра 200 сов лётчик. Шозза Советски Союзан Турпал Г. Т. Береговойс йелира цунна Авиацин спортан федерацин диплом цуьнан ДОСААФ спортхой кхиабарехь хилла кхиамашан.

Цо чекхйаьккхира Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан хьехархойн институтан историн факультет.

Шен дахарехь 23 шо Ляляс кеманашан дӀаделира. Авиацера дӀайалча иза йукъараллин гӀуллакх бан йолайелира. Иза йара КПСС Соьлжа-ГӀалин юртан райкоман секретарь, цул тӀехьа Соьлжа-ГӀалин советан депутат. Цхьа хан ялча иза балха йахара профсоюзан областан совете: культурин белхалош хаьржира иза шайн профсоюзан обкоман председатель. Пенси йаххалц бира цо и болх.

Хьалхара тӀом болабелчул тӀехь шен майран даймохке йахара иза. Иза йелира 2000 шеран январехь БуритӀе гӀалин генахь йоцучу йуьртахь.

Цунна лерина йу шен байташ Кусаев Ӏадиза а, кхин нохчийн поэташа. Масала, Нохч-ГӀалгӀайн АССР халкъан поэта Ахматова Раисас цунна лерина дара бухара могӀанаш:

Иван Минтяк^[5] цӀе йолу поэтас цунна лерина йазйира дина поэма «Дуьненан стигал».

Исбаьхьалчо Мордовин Валентин Кирилловича^{[дӀайаккха кеп]} 1964-65 шерашкахь сурт диллина «Хьалхара летчик-нохчийн зудчун Насуханова Лялян сурт»^[6]. 2015 шеран августехь сурт дӀаделира Нохчийн Республикин Халкъан музей чу совгӀатна Российн тхэквондон массо кепийн Федерацин (ВТФР) президентегара Маняк Николай Ивановичегара^[7], Соьлжа-ГӀалин суртдилларан говзаллин П. З. Захаровн цӀарах музейхь Ӏалаш деш дара иштта оцу суьртан авторан эскиз; тӀом болчу хенахь иза дайнера.^[8]