Дешериев, Юнус Дешериевич

Дуьненчу ваьлла 1918-чу шеран хьаьттан беттан 8-чу дийнахь ТӀехьа-Марта йуьртахь, кхелхина 2005-чу шеран мангалан беттан 25-чу дийнахь Нохчийчохь^[2][3]. Чекхйаьккхина Ростовн университетан белхан факультет (рабфак) а, «Оьрсийн мотт а, литература а» говзалла кара а йерзош В. И. Ленинан цӀарах йолу МГПИ а (1941).

Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀеман хенахь, аспирантурера дешар Ӏад а дитина, шен лаамехь фронте вахана. Чов хилар бахьана долуш госпиталехь Ӏийна, ша товеллачул тӀаьхьа «Комсомольская правда» а, «Красная звезда» а, «Правда» а газеташкахь тӀеман корреспондентан болх бина^[4][3].

1946-чу шарахь Дешериевс «Бацойн мотт» темина кандидатан диссертаци чӀагӀйина^[1]. Цуьнан хьалхара бухбилларан «Бацойн мотт» Ӏилманан болх 1953-чу шарахь докторан диссертацига бирзина. Ӏилманан йукъарлоно лара а лерина, кавказ таллар кхиорехь аьтто а бина.

Ша студент волчу хенахь дуьйна Дешериев Юнус кавказ талларца боьзна болчу Ӏилманан белхашна материалаш гулйеш вара. Дешерин Юнуса, иберийски-кавказски меттанийн нахски а, дагестански а тобанийн арахьара а, теоретически а талламаш дӀабахьарца, ша гулйинчу меттанийн материалийн буха тӀехь кхуллура шен Ӏилманан белхаш.

1956-чу шеран хӀутосург беттан чаккхенехь гӀалгӀайн йаздархочуьнца Базоркин Идрисаца цхьаьна Нохч-ГӀалгӀайн автономи меттахӀотторан хьокъехь КПСС-н Йуккъерчу Комитетан хьалхарчу секретарана Н. С. Хрущевца цхьаьнакхетаре йаханчу вайнехан делегацин куьйгаллехь вара^[5][6].

1956-чу шеран асаран беттан 12-чу дийнахь Кремлехь делегаци тӀелаьцна КПСС-н Йуккъерчу Комитетан Президиуман декъашхочо, ССРС-н Министрийн Советан Председателан хьалхарчу заместитела А. И. Микояна. Нохчашна а, гӀалгӀашна а шайн историн даймахка йухаберза а, шайн къоман автономи меттахӀоттон а бакъо йоьхуш долу, Н. С. Хрущевга йаздина долу кехат дӀаделла Микояне. И бахьана долуш Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н меттахӀотторехула йолу комисси(оьр.)нохч. кхоьллина, цо вайнахана реабилитаци йаран бакъонан а, политикин а, меттигийн а гӀуллакхаш къастадора^[7].

1956-чу шарахь профессоран цӀе йелла^[1]. 1956-2002-чуй шерашкахь ССРС-н Ӏилманийн академин Меттан Ӏилманан институтехь Ӏилманан белхахочун а, кавказски меттанийн декъан куьйгалхочун а, директоран Ӏилманехула волчу заместителан а даржашкахь белхаш бина. 1962-чу шарахь дуьйна СССР-н Ӏилманийн академин Президиумехь СССР-н халкъийн меттанаш а, культураш а кхиоран комплексни гӀуллакхашкахула йолчу Ӏилманан советан председателан болх бина^[8]. Гарвардан а, Оксфордан а Ӏилманийн академин волуш волу декъашхо хилла^[1].

Бацойн а, нохчийн а, хиналугски а меттанийн а, кавказ талларехь хьалхара йолчу нахски меттанийн историн дустаран грамматикин а монографийн автор ву. Нохчийн Республикин а, Россин Федерацин кхечу субъектийн а, хьалха хиллачу ССРС-н республикийн а Ӏилманан талламан институташна а, лакхарчу дешаран хьукматашна а кавказ талларехула а, меттан йукъарчу Ӏилманехула а болу Ӏилманан белхахой а, хьехархой а кечбина цо.

Дешерин Юнусна Гуьржийн республикин Чикобав Арнольдан преми йелла. Цуьнан белхаш дозанал арахьа арабийлина, билггал, Индехь а, Пакистанехь а^[9].

• ЦӀечу Байракхан орден;
• ЦӀечу Седанан орден;
• «Москвахь дуьхьало йарна» мидал;
• «Берлин йаккхарна» мидал;
• Даймехкан тӀеман ӀӀ-чу даржан орден (1986)^[3].

ХӀусамнана — лингвист Т. И. Дешериева; йоӀ Юлия — лингвист.

• Соьлжа-ГӀалахь хӀорашеран «Дешериевн йешарш» («Дешериевские чтения») дӀахьо (билггал, 2024-чу а, 2025-чу а шерашкахь)^{[10][11][12][13]}.
• 2017-чу шеран товбецан баттахь Соьлжа-ГӀалахь схьайиллина Дешериевн цӀарах йолу кхечу мехкийн меттанаш кӀорггера Ӏаморан леррина йолу йукъарчу дешаран ишкол^[14].
• Дешериевн цӀарах урамашна цӀераш техкина Устрада-ГӀалахь а, ТӀехьа-МартантӀехь а, ЧӀуьлга-Юьртахь а.
• 2023-чу шарахь Ю. Д. Дешериев дуьненчу ваьлла 105 шо кхачарна лерина А. А. Кадыровн цӀарахчу Нохчийн пачхьалкхан университетехь дуьненайукъара «Дешериевн йешарш — 2023» (Дешериевские чтения — 2023) Ӏилманан конференци а, дуьненайукъара «Россин социолингвистически гӀуллакхаш: хилларг а, долуш дерг а» горга стол а, «Кхузаманан социолингвистика: концепцеш а, кепаш а, Ӏалашонаш а» ишкол-семинар а дӀайаьхьна^[15][16][17].

Къилбаседа Кавказан а, Россин а, кхечу мехкийн а лакхарчу дешаран хьукматийн студенташа а, аспиранташа а дешарехь жигара пайдаоьцу Ӏилманчин Ӏаматех а, дешаран пособех а^[18].