Византин хронологи

284, 20 ноябрь — Никомедина гергахь император хаьржина Диоклетиан, цо дӀайаьхьира административан реформа, Руман импери епархешка йекъна^[1][2].

285 — Маргусан тӀамехь Диоклетиана эшийра Каринус, империн цхьаъ бен воцу урхалча хилира, III бӀешарахь хилла Руман империн кризис чекхйаьккхира^[3][4].

286, 1 апрель — Диоклетиана хӀоттийра Максимиан Геркулий Цезарь. Диоклетиана урхалла до империн малхбален ах тӀехь, ткъа Максимиана — малхбузера^[1][3][4][5].

286 — Галлихь дӀаболабелира рогӀера ахархойн гӀаттам, коьртехь Элиан а, Аманда а волуш, багаудайн. ГӀаттам дӀабаккхархьама Диоклетиана шен накъост-император Максимиан хьажийра Галли тӀе, доза доцу тӀеман Ӏедал а долуш. Царна йукъахь йу шен динан накъостий байа реза ца хилла сийлахь Морис коьртехь волу Фибанан легион, цундела йерриг а легион Швейцарехь йийна^[1][3].

286 — Диоклетианан резиденци хаьржина Вифинехь йолу Никомеди — йоккха а, мехала а гӀала Азин провинцехь, хинйолчу Константинополна 100 км генахь^[2].

286—287 — Максимиана вен кхел йина, пираташна гӀо дарна шеко йолуш, Караузийс ша Британин а, Къилбаседа Галлин а император дӀакхайкхийра^[1][3][6].

289 — Максимианан омрица вийра гӀазотхо Руман Александр. Галериан омрица — Никомедин Кирия.

292 — Диоклетиана а, Максимиана Геркулес а хӀаллакйира Овузирис а, Фивехь коптийн нах беха меттигаш а, Руман имперех дӀакъастархьама^[5].

293, 1 март — Диоклетианас а, Максимиана а цезарь хӀоттийра Констанций Хлор а, Галерий а, дӀайолаелира тетрархин принцип Quattuor Principes Mundi («Дуьненан виъ урхалча»).^[7] Никомеди (хӀинцалера Измит, Туркойчоь) хилира Азехь а, Балканехь а урхалла деш хиллачу Диоклетианан коьрта шахьар. Медиоланум (хӀинцалера Милан, Итали) хилира Максимианан коьрта гӀала. Августа Тревора (хӀинцалера Трир, Германи) хилира Констанций Хлоран коьрта гӀала. Сирмиум (хӀинцалера Сремска Митровица, Серби) хилира Галериусан коьрта гӀала. Шайн барт цементировать бан тетрархаш вовшашца маре бахара, хьалха хилла захалонаш дохош: Юлий Констанцийс йалийра Геркулесан ден йоӀ, ткъа Галерийс йалийра Диоклетианан йоӀ^[1][3][5].

293 — Констанций Хлора тӀом бира узурпаторна Караузийца, цо ша император Северус кхайкхийра, Къилбаседа Галли а, Британи а шен дола деш вара. Констанцийс Гесориакуман порт схьайаьккхинчул тӀаьхьа, Караузин хазнахочо Гай Аллекта иза вер дӀахӀоттийра, ша император хилира^[1][3][8].

296 — Констанций Хлор Британехь охьахиъна, Аллектус эшийна, Британин урхалла йуха а эцна^[1][8].

296 — махкахваьккхинчу эрмалойн урхалчин Тиридат III-гӀачун дехарца Галерийс гӀажарийн кампани йолайелира Сасанидийн ГӀажарийчоьнна дуьхьал. Йуьхьанца тӀемаш кхиаме ца хуьлу, амма Диоклетиана керла эскар дӀасадоькъу Галерийна^[1][3][9].

297 — Мисарахь Домиций Домицианан гӀаттам. Диоклетиан Мисарна тӀе а вахана, Александрина го бина. 297 шеран декабрехь, го бина йуккъехь, Домициан велира, Ӏедал дӀаделира Мисаран нисдархочунна Ахиллесна^[1][5][8][9].

298 — Фауст а, Вирий Галл а консулаш хилира. Диоклетиан дӀаволавелира шега дела санна вистхилар тӀедожош^[4].

298 март — Александрия дӀаейлира Диоклетианна, Аврелий Ахиллес вийра^{[1][5][8][9][10]}.

298, 10 март — Максимиана шен берберашна дуьхьал тӀом чекхбаьккхира Карфагенехь толамца. Гурахь Руме йухавеанчул тӀаьхьа Максимиана дӀадолош ду Диоклетианан баннаш дан^[3].

298 — Саталан тӀом (298), тетрарх Галериан эскарша эшийра сасанидийн Шаханшах Нарсехан гӀажарийн эскар, дӀалаьцна гарем а, зуда а, чекхйаьккхира гӀажарийн кампани Нисибисан бартца, иза пайдехьа хилира Румна а, лаьттира 40 шарахь Персиаккордехь, йийсаре лаьцна III бӀешарахь^[7][8]. Толаман сий деш, Фессалоникехь дӀахӀоттийна Галериан арка. Трдат III йухавирзира Эрмалойчу, цунах хилира румхойн сюзерен. Диоклетиана чӀагӀйира дозанан кхерамазалла, Страта Диоклетиана чӀагӀйина зона йеш, румхойн Нисибисехула бен йохк-эцар лело бакъо ца луш.^{[1][3][10][11][12]}.

298 — Лингонесан тӀом, Галлин цезаро Констанций Хлора эшийра алеманхой^[3].

298, 30 октябрь — корта баьккхира керста бӀе хьаькаман Танжеран Марцеллан, сагӀа доккхуш дакъалаца реза ца хиларна.

300 — Александрин Петр Александрин епископ хӀоьттира Александрин Феона веллачул тӀаьхьа.

301 — Тициан а, Вирий Непоциан а консулаш хилира^[4].

301 — Диоклетиана арахийцира инфляцица къийсам латторхьама «Максималан мехех лаьцна» эдикт. Эдикто билгалбаьхна тайп-тайпанчу говзаллашкахь сурсатийн а, къинхьегаман а уггаре лакхара мехаш, амма 305 шарахь Диоклетианан паччахьалла чекхдолуш и омра кхочушдеш дацара^[7].

301, 3 сентябрь — керста нах хьийзорах ведда, сийлахь Маринус кхоьллина Сан-Марино ламаст Титано лома лакхенгахь, тӀаьхьо цунах хир йара Сан-Марино республика.

302 — хӀаллакдина 60 эзар стагах лаьтта алеманийн эскар^[4].

302, 31 март — Диоклетиана Африкан проконсулна омра арахийцира манихейн «гӀажарийн дин» дӀадаккхарх лаьцна, цуьнца нийса а догӀуш, манихейн хьалханчаш баго беза церан куьйгайозанашца цхьаьна, ткъа дог иракарахӀоттийна мурдаш дӀабаха беза церан бахамах, иза дӀабаккха беза^[13].

303, 23 февраль — Диоклетиана керста нах хьийзо йолайалар. Терминали даздечу хенахь хьалхара указ арахийцира, Никомедин керла килс йохо а, цигахь латтош долу дерриге а куьйгайозанаш даго а омра деш. Керста нах дукха хьолахь лоьмашна тӀе а кхоьссина (Damnatio ad bestias) йа жӀара тӀехь йагош бойуш хилла^[5][7][9].

303, 23 апрель — сийлахь Георгий Толамхо вен кхел йар. 303 шарахь дукха керста нах байина (хьажа: Никомедиан гӀазотхой, Антонин, Астерий, Клавдий а, Неон а, Прото, Мавританин Маркиана, Тодин Иллюмината, кхин а дуккха а), тӀаьхьо керста килсан еза нах хилла уьш.

304 — Диоклетиан Ӏазапехь йийра Румера Агнесса, Абитинан гӀазотхой, Агапе, Ирена а, Хиония а, Виталий а, Агрикола а, Барселонера Эвлалия а, Амисера Харитина а, Нисибисан Феврония а^[14].

304, 20 ноябрь — Диоклетиана Никомедихь схьайиллина цирк, цул тӀаьхьа, цамгаро Ӏоттавелла, иза шен паччахьан цӀийнах ара ца волу, ша даржера дӀаваллалц^[7].

305, 1 май — Диоклетиана шен титул дӀатесира ша император дӀакхайкхийначу оццу гу тӀехь, Максимиан Геркулес изза дан ницкъ беш. Ницкъ дӀало цезаршна Констанций Хлорна а, Галерийна а. Легионерийн сатийсамашна дуьхьал, Флавий Север а, Максимин II Даса а керла цезарш кхайкхабо Константинан а, Максенциан а метта^{[1][3][4][5][7][8][15][16]}.

306, 25 июль — Констанций Хлор велира Эборакумехь (кхузаманан Йорк, Йоккха Британи), легионаша цуьнан кӀант Константин император кхайкхийра^{[15][17][18][19][20]}. Галерийс кхайкхадо Флавий Северий Малхбузера Август санна, Константин шен Цезарь санна^{[3][5][6][7][16][21]}.

306 — 28 октябрь — Румехь узурпаторо Максенцийс вийра Абеллий, шен ден Герулийс дуьхьало йешшехь, ша Цезарь кхайкхийра (Максенций цу хенахь 5-гӀа император хилира), цул тӀаьхьа эшийра Румна го бина хилла Флавий Север. Тетрархин граждански тӀемаш дӀаболало^{[3][7][15][16][21]}.

306 — Александрехь мелитийн раскол. Йоккхачу Ӏазапехь Александрин Кипа чувоьллинчу хенахь, Ликополера Мелитийс ша-шех дозуш доцуш дӀабаьхна пресвитераш. Цунна бахьана долуш, Кипас динах дӀаваьккхина Мелиций, цо шен йукъаралла кхоьллина, Тебаидехь боккха мурдаш а болуш. Кипин мурдаш шайн килсах «католик» олура, ткъа Мелицин килсах «ГӀазотехь хиллачу нехан килс» олура^[22][23].

306 — вийра Фессалоникин проконсул а, Фессалоникера Диметрий а, Феодор Тирон а, Гелиополера Варвара а.

307 — Галерий Итале кхаьчна, амма цхьа а тӀом а боцуш дӀавахара. Максенцийс шен ницкъ чӀагӀбо Италехь а, Африкехь а, Корсикехь а, Сардинехь а^[7]. Цезарь Северий вийра Равеннехь, цуьнан эскар Максенциан агӀор дӀадахана^[3][15][16].

308, 11 ноябрь — Галерийс кхайкхира тетрархийн конференци Карнунтехь. Максимиан Геркулес Диоклетиане дехар до пачхьалкхан урхалла йуха дӀадоло, амма Диоклетиан реза ца хуьлу. Галерийс дӀакхайкхаво Малхбузера Лициний Август веллачу Северан метта. Максенцина а, Константинана а «Августан кӀентий» цӀераш ло^{[3][7][15][16][21]}.

308 — Африкин викарий Домиций Александр реза ца хилира шен кӀант Максенцийна закъалтана дӀавала, Руме йалта кхачор дӀакъевлира, цул тӀаьхьа иза император кхайкхийра цуьнан эскархоша^[15][16].

308 — Максенций базилика йан йолийра, чекхйаьккхира 312 шарахь Константина.

310 — Максенций преторан префекто Руфий Волусиан йийсаре лаьцна вийра Домиций Александр, иштта хӀаллакйира Карфаген а, Цирта а (хинволу Константин), таӀзар санна Африкин кхин гӀаланаш а^[15][16].

310 — Константина Кёльнехь Рейн дехьа тӀай дира. Константин франкашна а, Бруктерина а дуьхьал тӀом бечу хенахь Максимиан Геркулес сацам бо политике йухаверза. Цо Константин валарх лаьцна эладитанаш даржадо, ша император кхайкхадо Арелатехь (кхузаманан Арль), цул тӀаьхьа ведда Марселе (кхузаманан Марсель), цигахь иза Константинан кара дӀало. Максимиан Геркулес шен йоӀ Фауста тешийра Константинна дуьхьал питана дан, амма питана гучудолу, ткъа Максимиан Геркулес хаьржина висина Ӏан, шен иэс емалво. Максенцийс тӀом кхайкхийра Константинна шен да валар бахьана долуш^{[3][7][15][16]}.

310 — Трирехь Константинан базилика йина.

311 — керста нах хьийзор, Александрехь вийра Мисаран Акила а, Ариан а, Салоникехь Александр.

311 — вен кхел йина Александрин архиепископ Петра Арий динах дӀаваьккхира, цо Ликополан Милецина гӀо дарна. Кипа вийначул тӀаьхьа цуьнан метта хӀоьттира Александрин Ахиллес, цо тӀаьхьо йухаметтахӀоттаво Ариус^{[5][20][22][23][24]}.

311 — епископ Менсурий велира Карфагенехь. Цо кхайкхам бира, гуш-хезаш мукӀарло динчаьрга хьошалгӀа бахана нах гӀазотехь ма лоруш хиларе. Иза веллачул тӀаьхьа Цецилиан хаьржина Карфагенан епископ, амма цхьаболчу епископаша иза ца вевза, ламастхо ву аьлла дӀакхайкхадо, хӀунда аьлча иза динан дайх дӀакъаьстинчу Феликс Аптунгера динан дай хӀоттийна ву. Кхин цхьа епископ, йешархо Майоринус, хаьржина, донатистийн дӀасакъастаран йуьхь билгалйоккхуш^[25].

311, 30 апрель — Галериан Никомедиан эдикто (Сердикан эдикто) официалехь чекхдаьккхира Диоклетианан керста нах хьийзор, керста динна «Religio licita» статус йелира, йа бакъо елла дин. Керста нахана тӀедиллина хилла пачхьалкхан дика хилар доьхуш доӀанаш дар^[7].

311 шо, 5 май — Галерий веллачул тӀаьхьа, Максимин Дазас шен дола до Малхбале, шен дозанаш Лициница Босфорца декъа а доькъуш. Шен территори тӀехь Максимин кхидӀа а хьийзош ву керста нах^[3][7][16].

312, 7 январь — Никомедихь вийра Антиохин Луциан, Максим II Даса Ӏазап латточу хенахь.

312 шо, гуьйре — Константин Альпашна дехьа а ваьлла, Сегузиумна го бина, Туринан тӀамехь Максенций эскарш эшийна, цул тӀаьхьа аьхке кхаччалц Миланехь висина^[16].

312 шо, аьхке — Константин Миланера аравелира, Бриксин тӀамехь а, цул тӀаьхьа Веронехь а Максенций эшийра, цул тӀаьхьа иза Рум тӀе дӀавахара^[16].

312, 28 октябрь — Мильвиан тӀай тӀехь тӀом, Константина эшийра Максенциан эскарш керста байракх кӀел «ἐν τούτῳ νίκα» («Цуьнца ахь толам боккхур бу!»), иза хилира эмпин Малхбузера декъан урхалча^{[3][5][7][15][16][17][18][20][21][26]}.

312 — Константина румхойн епископан Мильтиадна дӀаелла плаутийн папа Сильвестр I-чо шолгӀачу шарахь Латеранан базилика йан йолийра.

312 — Константин а, Лициний а вовшахкхетта Миланехь, цигахь дийцаре дира хиндолу Миланан Эдикт. Лицинийс Константинан йиша Констанция маре йоьду. Цу йукъана, Максимин дехьаволу Европан бердашца, Лицинин махка. Лициний йухавоьрзу Иллирике, ткъа Константин Галли^[7][16][21].

313 март — Константина омра дира Африкин проконсулна Анулинна керста динан дай шайн йукъараллин декхарех мукъабаха, амма иза хьакхалуш ду Цицилиан агӀончашца бен. Карфагенан епископ Майорин веллачул тӀаьхьа Донат епископ хаьржина. Карфагенехь а, Нумидехь а керста нахах, Майорин а, Донат а вевзина, амма Цецилий ца вевзина, донатисташ олу. Цара шайх «ГӀазотийн килс» олура, динах дӀабевллачаьрца евхаристин йукъаметтигехь мел верг динах дӀаваккхар дӀакхайкхийра. Донатан а, Цецилианан а, цуьнан тӀаьхьенан а дуьхь-дуьхьал лаьттар дӀадолало^[25][27].

313, 15 апрель — Ануллинус Константинга хаам бо, ша императоран дерриге дехарш кхочушдина аьлла. Донатисташа Константинга дехар дохьуьйту, дов дерзор доьхуш, меттигерчу кхеташонехь шаьш Цецилиан йемал вина хиларе терра. Константина дов тешийна папа Мильтиадна.

313, 30 апрель — Лициний а, Максимин II Даса а йукъахь хилла Зираллумехь (кхузаманан Чорлу, Туркойчоь) тӀом. Максимин Даса эшна, шен терахь сов хиллехь а, лай санна хийцавелла ведда^[16][28].

313, 13 июнь — Константина а, Лицинийс а кхайкхийра Миланан эдикт, массо динан бакъонаш цхьатерра йира, хьалха дӀабаьккхина бахам керста нахана йухаберзийра^{[7][19][23][26]}.

313, июль-август — Тарсехь велира ведда волу Максимин II Даса^{[3][5][7][16][28]}.

313 — 2—4 октябрь — Румехь папа Мильтиада кхеташо кхайкхира, цу тӀехь Донат динах дӀаваьккхина, Цецилий бехказа ваьккхира.

313 — Константина йухаметтахӀоттийра Максенцийс йохийна Цирта, гӀалина керла цӀе тиллира — Константина^[15].

314 — консулаш хилира Волусиан а, Петроний Анниан а^[4].

314 — Анкиран кхеташоно бакъо елира Йоккхачу Ӏазапехь дин дӀатесначарна килсан йукъаралле йухаберза^[29].

314 — Константина шен накъост Юлий Констанций вахийтира Сирмехь Лициний волчу, Бассиан (шен йишин Анастасин майра) цезаран дарже хьалаваккха дагахь, Италехь урхалла а долуш, Константинан а, Лицинийн а провинцешна йукъахь. Лицинийс дог иракарахӀоттийна Бассиан Константинна дуьхьал питана вовшахтоьхна, иза гучуделира, цул тӀаьхьа Бассиан вийра, императорш тӀамна кечам бан буьйлабелира^[16][21].

314, 1 август — Арелатан кхеташоно, куьйгалхочо Арелатан Маринус, къобалйира килсан низаман канонаш, йемал йира донатизм ереси санна^[30].

314, 8 октябрь — Кибалехь хиллачу тӀамехь Константина эшийра Лициний. Лициний ведда Сирмие, цул тӀаьхьа Фраке, цигахь цо Валенс шен кесарь ву аьлла кхайкхадо^{[3][16][21][26]}.

315, 15 март — жуьгтийн дин тӀеэцна Елена Румехь Константин волчу кхаьчна Замбриус коьртехь волу раввинашца папа Сильвестрца теологин дебаташ йан^[19].

315, 25 июль — Румехь йира Константинан арка, цо Мильвиан тӀай тӀехь хиллачу тӀамехь толам баккхаран сий деш.

316 — консулаш хилира Антоний Цецина Сабин а, Гай Веттий Коссиний Руфин а^[4].

316 шо, 10 ноябрь — Константина тӀеийцира Миланехь донатистийн кхайкхам, йуха а сацам бира Цецилианна агӀор, иза гӀоьртира донатистийн къовсам дӀабаккха. Донатисташа йухатоьхна император килсан гӀуллакхашна йукъагӀертар, императоро указ арахийцира донатисташкара килсаш схьайаха а, церан епископаш махкахбаха а.

316—317 — Мардехь Константинан а, Лицинин а йукъахь хилла тӀом^[21].

317 — консулаш хилира Овиний Галликан а, Цезоний Басс а^[4].

317, 1 март — Константина машаран барт бира Лицинийца Сердикехь, цуьнца Лицинийс къобалйира Константинан лакхара хилар, Балканийн дакъа цуьнга дӀаделира. Аврелий Валерий Валенс вийна. Императорийн кӀентий Крисп а, Константин II а, Лициний II а цезарш бу аьлла кхайкхийна бу. Машаран барт лелаш бара 324 шо кхаччалц^{[3][5][16][21]}.

317 — Константина указ арахийцира донатистийн бахам дӀабаккхарх а, донатистийн динан дай махкахбахарх а лаьцна.

318 — Лициний а, Крисп а консулаш хилира^[4].

318 — Антиохин Лукианан сий деш Константина Дрепанехь килс йира.

319 шеран 8 февралехь — Лицинийс вийра Феодор Стратилат.

319 — Александрин Александр Константинополан Александре йаздинчу кехат тӀехь Ариус бехке вина ереси лелорна. Ариус дӀавоьду Никомедига, Никомедиера Евсевица цхьаьнакхета, цигахь цо йазйо шен коьрта произведени «Талия». Арианийн къовсам дӀаболало: Ариус чӀагӀдо, КӀант Дела Да Делаца цхьаьнадогӀуш вац, цхьа хан хилла КӀант Дела воцуш. Александра дӀавоккху Ариус^{[20][23][26][31][32]}.

320 — Криспа франкашца тӀом чекхбаьккхира, Августа Треворумехь (хӀинцалера Трир, Германи) шен резиденци кхоьллира.

320 — Лицинийс йуха ​​а дӀадолийра керста нах хьийзор (хьажа: «Себастан шовзткъа гӀазот»)^[18].

320, 18 октябрь — Александрин Паппус тидам бира Александрехь малх дӀабузаран, иза дийцира цо шен «Алмагестан» комментарехь.

321 шо, 7 март — Константина йерриг имперехь мукъа де кхайкхийра кӀиранде. КӀиран денош лерина хилла, девзаш долчу ворхӀ стигланан дегӀана (шинари — бутт, шинари — Марс, оршот — Меркурий, четварг — Юпитер, пӀераскан — Венера, шоьтан — Сатурн, кӀирандийнахь — Малх). КӀирандийнахь (воскресенье — маьлхан де) доьзна хилла эшалур боцучу маьлхан культаца, цунна лерина хилла Константин а^[19].

322 — Малхбузехь консулаш хилира Петроний Пробий а, Амний Аниций Юлиан а, амма Малхбалехь Лицинийс къобал ца йо церан консулалла^[4].

322 — Равсимода коьртехь волу сарматаш Дунайх дехьабовлу, амма эшийра Константина^[16].

323 — консулаш хилира Ацилий Северий а, Веттий Руфин а^[4].

323 — Евсевий Кесарийс чекхйаьккхина шен «Килсан истори»^[33].

324 шо, 3 июль — Адрианополехь тӀом, цу тӀехь Константина эшийра Лициний, цунна аьтто белира Византина го бан а, проливашна тӀехь урхалла дан а. Лицинийс Мартиниан шен кесарь хӀоттаво^[16][21][28].

324, июль — Хеллеспонтан тӀом. Константин Византина го бина волуш, цуьнан кӀанта Криспа эшийра Лицинин терахьашца лакхара флот. Оцу толамо аьтто бира Константинан шен эскарш Жимачу Азе атта дӀакхачо^[16][21].

324, 18 сентябрь — Хризополисехь тӀом, цу тӀехь Константина эшийра Лицинин эскарш, иза хилира Руман империн цхьаъ бен воцу император^[34]. ТӀаьхьо вийра Лициний а, Мартиниан а. Тетрархин граждански тӀемаш чекхбевлира^{[3][5][10][16][19][21][28]}.

324, 8 ноябрь — Константина Никомедихь цезарь кхайкхийна шен кӀант Констанций II а, цуьнан зуда Фауста Августа а^[16][17][35].

325 — консулаш хилира Валерий Прокул а, Секст Аниций Фауст Паулин а, амма хӀинцале а майхь Прокул дӀаваьккхира, цуьнан меттиг дӀалаьцна Юлий Юлиано^[4].

325 шо, 14 июнь — Никейхь хьалхара Вселенски кхеташо, цуо емал дира арианизм, тӀеийцира Никейн Ӏакъидат (318 Сийлахь Дайн Ӏакъидат) а, Пасха даздан цхьаъ бен йоцу терахь а^{[5][6][17][19][20][23][24][26][36][37][38][39]}.

326, сентябрь — Константина вийра шен кӀант Крисп а, Цезарь Лициний II-гӀа а, Фауста ницкъ барна бехкевар бахьана долуш, цул тӀаьхьа вийра Фауста^{[3][5][16][26][28][40][41]}.

326 — Константинан нана, векалшца цхьатерра йолу Елена, дӀайолаелира Дезачу махка зиярте, Адрианан заманахьлера Венеран килс йохийра, цунна бухахь карийра Рождествон хьех а, Стигалхьаваьлла лам а. Епископ Макариус гӀоьнца Хелена карийра реликвиш — Дахар луш долу ЖӀар, INRI титло, биъ хьостам. Уьш карийначу меттигашкахь Хеленас кхоьллина килсаш — Рождествон базилика а, Деза кашийн килс а^{[5][17][19][24][39][42][43][44]}.

327 — Елена зияртера цӀа йеана, Кипрехь Ставровунин ламаст кхоьллина.

327 — Антиохехь йалх агӀонан Дашо килс йан йолина^[5][17].

328 — Флавий Январин а, Веттий Юст а консулаш хилира. Церан консулалла йолчу хенахь Константинан ткъе итт шо кхачар даздар дӀахьо Никомедихь, ткъа шолгӀачу шарахь Румехь^[4].

328, 5 июль — Константинан тӀулган тӀай дина Дунайна дехьа^[5].

328 — императоран Констанцин йишин дехарца арийски баьччанаш, шайна йукъахь Никомедин Евсевий а, ша Арий а волуш, махкахбаьхначуьра цӀаберзабо. Евсевийс куьг йаздо Никейн Ӏакъидатна. Афанасий реза ца хуьлу Ариусца динан йукъаметтигаш лело^{[19][20][23][31][42][43][45][46]}.

328 — Эфиопе кхаьчна ХӀиндин Фрументий, цул тӀаьхьа Афанасийс епископ хӀоттийна, Аксум пачхьалкхехь керста дин даржор долийна^{[5][24][42][43]}.

328 — Константинополехь йина Константинан форум^[16][17].

329 — Румехь Константинан ткъе итт шо кхачар даздар^[4].

330, 11 май — Сийлахь-Везачу Константина Константинополь «Керла Рум» кхайкхийра, цигахь сенат кхоьллира^{[3][5][17][42][47]}.

330 — Антиохин собор, антиникейн кхеташо, цу тӀехь Никейн кхеташонан хьалханча Антиохин Евстафий даржера вохийра, махкахваьккхира Иллире^{[5][42][43][48]}.

331 — Константина омра дира Константинан пхийтта Библи Евсевий Кесарера^[5][23][43].

332 — Пакациан а, Хилариан а консулаш хилира. Византино Константинополь цӀе лело йолало^[4].

332 шо, 18 май — Константина маьхза йуург дӀасайаржо йолийра Константинополехь, Румехь санна. ХӀора дийнахь 80 эзар рацион дӀасадоькъу йерриг а гӀалахь 117 меттигехь^[16][17].

332 — Константина, сарматийн дехарца, готашна дуьхьал поход йолийра, царна дуьхьал эскар хьажийра Константин II коьртехь волуш. Ариарик паччахьан готаш эшна, цуьнан кӀант Аорик Константинополе хьажийна закъалтана санна^[21][24].

333 — Иерусалим Зайтдайттан лам тӀех Хеленас йира Патер Ностер кидс.

333, 25 декабрь — Константина шен жимаха волу кӀант Констанс цезаран дарже хьалаваьккхира Византин гӀалин эзар шо кхачар (эзар шо кхачар) даздечу шарахь^[16][28].

334 — Константина дӀаболийра шайн элашна дуьхьал гӀаттам биначу сарматашна дуьхьал тӀом. 300 эзар сов сарматаш дӀатарбелла Фракехь а, Скифехь а, Македонехь а, Италехь а^{[5][21][24][26][28]}.

334 — Калокера Кипрехь Ӏедал дӀалаьцна мохк бегийча, амма гӀаттам сиха дӀабаьккхира Константинан накъоста Воккхахволчу Далматийс^[5][21].

334 — Палестинин Кесарихь меттигера кхеташо гулйира, Жимачу Далматийс Сийлахь-Воккхачу Афанасийна дуьхьал бехкаш дахкар луьстуш, амма цул тӀаьхьа кхеташо дехьайаьккхира Тире^[5][42].

335 — Константина кхайкхина Тиран кхеташо, цуьнан куьйгалхо вара Евсевий Кесарийн, цуьнан жамӀехь Евсевиан аьтто белира Сийлахь-Воккха Афанасий Галлин Трире махкахваккха^{[5][19][22][27][39][42][43][49][50][51]}.

335, 13 сентябрь — Константина йеза йина Иерусалимера Деза каш килс. Кесарийски Евсевийс йуха ​​а цхьаьнатоьхна Арий а, Евзой а Килсаца, амма Афанасий реза ца хуьлу иза йукъараллехь тӀеэца^{[5][32][33][42][43]}.

335, 18 сентябрь — Константинан вешин кӀант Далматий Жима цезарь хӀоттийра, цунна урхалла делира Фракин а, Македонин а, Ахейн а. Цуьнан кӀанта Ганнибал Жимачо йалийра императоран йоӀ Константина, цунна елира Нобилиссимус цӀе а, Понтан урхалла а^[21][28].

336 — Доната кхайкхира Карфагенан килсан кхеташо, цигахь дакъалоцуш вара 270 епископ йерриг аьлча санна Африкера^[27].

336—336 шарахь Афанасийн дехарца гулйинчу Константинополан кхеташоно бехке вира иза Мисарара Константинополе йалта кхачор йукъахдаккха гӀортарна, цундела иза махкахваьккхира Августа Треворе Константин II-гӀачуьнга. Иштта цу кхеташонехь емал дира Анкиран Марцелл, сабеллианизм лелорна бехке а вина^{[5][33][42][52][53]}.

336 — Константинополехь кхелхина Ариус^[19][23][42].

337 — Иберин паччахьо Мириан III керста дин дина Иберин пачхьалкхан дин, сийлахь Нино дин тӀеэцначул тӀаьхьа. Константина епископ хьажийра Ибере^[24][42][43].

337 — ГӀажарийчоьнан шах Шапур II волавелира ГӀажарийчохь керста нах хьийзо. Константина цуьнга кехат йаздо, Ӏазап дӀадаккхар доьхуш^[42][43].

337, 22 май — 66 шо долу Константин Сийлахь-Веза велира^{[4][17][28][33]}, ша валале хьалха Никомедин Евсевийс хих чекхваьккхинарг^[43][45][54]. Иза веллачул тӀаьхьа Константинан дуккха а гергара нах байира эскархоша, шайна йукъахь Воккхах волу Далматий а, цуьнан кӀентий Жима Далматий а, Жима Ганнибалий а, ткъа иштта Флавий Оптат а, Юлий Констанций а, кхин а^{[3][5][16][28][42][55][56]}.

337, 17 июнь — Константин II-гӀачо шен ден весетца нийса а догӀуш, Сийлахь-Воккха Афанасий йухаметтахӀоттийра Александрин патриархан дарже. Арианцаша дуьхьало йо иза епископаша кхел а ца йеш, Ӏаламан ӀиндагӀе йухаверзарна^{[5][39][43][48][50][57][46]}.

337, 9 сентябрь — Сенато дӀакхайкхийра Констанций II а, Константин II а, Констанс а Августи аьлла^[35].

337, бӀаьста — ГӀажарийн шах Шапур II-гӀачо тӀелетира Къилбседа Месопотамина. ДӀаболало румхойн-гӀажарийн тӀом (337—361). Шапур II-гӀачо Нисибис го бан йолало, амма ши бутт баьлча иза дӀайоккху^[5][17].

337 — Александр веллачул тӀаьхьа Константинополан архиепископ хилира Павел Исповедник^[57].

338 шо, бӀаьста — Моэзехь Виминацихь хилла Августан конференци, цу тӀехь Констанций II а, Константин II а, Констанс а вовшашна йукъахь декъа империн епархийн урхалла. Констанций II-гӀачунна йелла Малхбален а, Понтан а, Азин а, Фракин а, Мисаран а епархиш^[35]. Иштта августисташа сацам бира хьалха махкахбаьхна епископаш йухаберзо^[45]

338, 28 октябрь — Констанций II-гӀа Эмесехь барт бира Ӏаьрбийн тайпанашца гӀажаршна дуьхьал^[35].

339 — Константинополан кхеташонехь Константинополан архиепископан даржера дӀаваьккхира Павел Исповедник. Никомедин Евсевий хилира Патриарх^{[43][48][52][57]}.

340 — Гангран меттигерчу кхеташоно, куьйгалхочо Никомедин Евсевийс йемал йира Евстафий Себастан^[19][58].

340 — граждански тӀом Константин II-гӀачун а, Констансан а йукъахь. Константин II-гӀа шен вешин латта тӀелетира, иза вийра Аквилеяна гергахь^{[3][4][5][19][28][59]}.

341, 6 январь — Антиохин Дашо йерд йазйар, цигахь дакъалецира Констанций II а, 97 арианан епископ а^{[5][17][57][60]}.

341 — меттигера Антиохин арианийн кхеташоно (190 епископан кхеташо), куьйгалхо вара Никомедин Евсевий, йемал дира Никейн Ӏакъидат, къобалйира йиъ символан формула. Евсевианаша Александрин Ӏарш тӀера дӀаваьккхира Афанасий, хӀоттийра Каппадокин ариан Григорий. Афанасий къайлаха Руме дӀавахара^{[5][32][46][50][57][60]}.

341 — Констанцийс Амидехь гӀап йина^[5].

341 — Никомедин Евсевий веллачул тӀаьхьа махкахваьккхина патриарх Павел Исповедник Константинополе йухавоьрзу, арианаша Македоний патриарх хаьржира, цуо Константинополехь тасадаларш дира. Антиохин Констанций II-гӀачо инарла Гермоген коьртачу шахьаре вохуьйту Павел араваккха, амма Гермоген вийра нах болчу тобано. Констанций II Антиохера цӀавеара, Павел араваьккхира, бахархошна йалта ах дӀасадаржийра^{[5][35][46][48][57]}.

341 — Павел Исповедник орца дехна папашка Юлие а, Констансе а, йуха а Константинополе йухавоьрзу, амма цигара Констанцийс махкахваьккхира. Македон епископ хилира. Павел махкахваьккхинчура Руме ведда, гӀо доьху Афанасийга а, Констансе а, цо шен веше а, Малхбален епископашка а доьху тешаран йозанца дӀахьедар дар^{[5][46][48][57]}.

343 — Сардикехь (кхузаманан Софи, Болгари) меттигера кхеташо кхайкхира императорийн Констансан а, Констанций II-гӀачун а цхьаьна дехарца, куьйгалхо вара Кордован Хосий. Кхеташонехь дийцаре дира арианийн къовсам а, Афанасийн а, ПахӀалан а дӀахьедарш низамехь хилар а. Малхбален арианийн епископаш кхеташонах дӀа а къаьстина, шайн кхеташо вовшахтоьхна Македонин Филипполехь. Сардикан кхеташоно емал бира арианцаш, бехказа баьккхира Сийлахь-Воккха Афанасий а, Павел Исповедник а, тӀаьхьо Александрехь а, Константинополехь а патриархалан Ӏарш дӀалаьцна^{[5][19][39][46][48][57]}.

344 — гӀажаршца Сингара (Синжар) тӀом, шолгӀа кхиаме ца хилла Шапур II гӀортар Нисибис гӀап схьайаккха^[5].

344 — Антиохин кхеташоно дӀаваьккхира Антиохин Стефан I, тӀеийцира 5-гӀа антиохин формула (иштта йевзаш йу «дукха могӀанийн экспозици») вовшашна чугӀертарх лаьцна, цуьнца нийса а догӀуш, Да а, КӀант а, Са а ду дӀасакъаста йиш йоцуш^[46][60].

345 — Эдессера совдегар Фома Канан, Шапур II-гӀачо керста нах хьийзорах ведда, ХӀиндин махкахь Малабаран хӀордан йистехь керста нехан йукъаралла кхоьллина.

346 шо, 23 октябрь — Констанс йуха ​​а Александрин патриархан дарже хӀоттийра Афанасий Александрин. Каппадокин Григорий, ариан, махкахваьккхина. Афанасийс Александрехь кхеташо кхойкху, Сардикан кхеташонан сацамаш тӀечӀагӀбеш^{[5][48][57][61][62]}.

346 — Сийлахь-Веза Донат императоре Констансе кхайкхам бира, иза Карфагенан цхьаъ бен воцу епископ хилар къобалдар а, донатистийн къовсам дӀабаккхар а доьхуш^[25].

346 — Македоний I-ра Константинополан патриархан даржера дӀаваьккхира Павел I-чо.

346 — Юлий Фирмик Матернуса йазйина шен «De errore profanarum religionum» цӀе йолу болх, Констанций II-гӀачунна а, Констанцина а лерина.

347 — Донат волчу кхаьчна императоран векалш — нотариусаш Павел а, Макарий а. Донатус йухатоьхна цхьаьнаболхбаран кховдор, «ХӀун гӀуллакх ду императоран Килсаца?» (Латинийн маттахь: «Квид эст императори кум экклезия?»). Императоро низамера дӀайаьккхина донатизм. Карфагенехь къепедацарш дӀадолало, Ӏедалан белхахошна тӀелатар до циркумцеллионаша^[25][63].

348 — готийн епископ Вульфила ведда Атанарикан гӀелонах, Констанс бакъо йелира Моэзехь дӀатарвала^[10][64].

348, 9 май — велира йаьссачу аренан дайх цхьаъ, йаьссачу аренан ценобитийн ламастан бухбиллархо Пахомий Сийлахь-Воккха^[57].

348, Аьхке — гӀажарша керла тӀелатар долийна. Сингара тӀамехь Констанцийс эшадо Шапуран эскарш, уьш дӀадаха дезаш^[5][35].

349 — Констанс гӀо дира епископан Гратусна, ткъа донатисташна тӀехь Ӏазап латтадо, Донат махкахваьккхира Гале^[63].

350 — Папа Юлий I-ра 25 декабрь Ӏийса-пайхамар вина де аьлла дӀакхайкхийра, иза нисло Ӏаьнан малх чекхбаьлча хьалхара де, цу хенахь а даздора Эшам боцу Малх дуьненчу ваьлла де (де билгалдаьккхира 274 шарахь императоро Аврелиана) йа Сатурнали чекхйаьллачул тӀаьхьа 2 де даьлча.

350 — Сергий а, Нигриниан а консулаш хилира^[4].

350, 18 январь — Магнус Магнентийс ша император кхайкхийна Августодунумехь Галехь (кхузаманан Аутун, Франци). Император Констанс Испане ведда гӀерта, амма Элнехь вийра. Руман имперехь граждански тӀом болабалар (350—353 шераш)^{[3][4][5][19][28][35][65]}.

350 — Констанс веллачул тӀаьхьа арианцаш буьйлабелира никейхой бохо. Павел Исповедник йуха а аравоккху Констанцийс, Македоний I йуха а Константинополан епископ хуьлу^[5][48][65]. Афанасий Сийлахь-воккхачо кхайкхам бо керста ламастан бухбиллархойх цхьаъ волчу Антоний Сийлахьчуьнга, шен цхьалха хилар дохо, Александрехь арианизмца къийсам латто.

350 — Антиохин ариан Леонцийс ариан Эций дӀахӀоттийра, цуо дуьхьало йира Флавианан а, Диодоран а, цара кхоьллина антифонан илли^[19][65][66].

350 шо, 1 март — Сирмехь эскархоша (Сербехь кхузаманан Сремска Митровица) император кхайкхийра Ветранио, Константинан гӀоьнца^[5][28][65].

350, 3 июнь — Констанций Хлоран кӀентан кӀант Юлий Непоциан ша император кхайкхийра Румехь, амма иза вийра Магнентийн инарлас Марцеллинс 30 июнехь^{[3][5][65][67]}.

350 шо, 25 декабрь — Ветранион эскарш цхьаьнакхийтира Констанций II-гӀачун эскаршца императоршна йукъахь дагадовларш дан. Констанций II-гӀачо Ветранион императоран цӀе дӀайаьккхира, амма цуьнан дахар кӀелхьара даьккхира, шен леррина дахар лело бакъо елира цунна^[3][65][67].

350 — Шапур II-гӀачуьрчу гӀажарша Нисибисан кхоалгӀа го бан йолийра^[3][35].

351, 1 январь — Магнентийс гӀаттам бахьнехь кху шарахь цхьа а консул ца хӀоттийра^[65].

351 — 15 март — Малхбузехь узурпаторшца гӀуллакх дан Констанций II-гӀачо шен ден вешин кӀант Констанций Галл цезарь а, Малхбален урхалча а кхайкхийра, шен йиша Константина (Жимачу Ганнибалан йисина зуда) шега маре йелира, иза Малхбале хьажийра гӀажаршна дуьхьал^{[3][5][35][65][67][68]}.

351, 7 май — Иерусалиман Кириллна гира «Иерусалимехь стиглахь ЖӀаран билгало», иза дуьйцу цо императоре Констанций II-гӀачуьнга йаздинчу кехат тӀехь^{[27][65][69][70]}.

351 шеран 7 майхь — Констанций Галл кхаьчна Антиохе, гӀажарийн тӀелетарш йухатоха. Иза провинце кхаьчначул тӀаьхьа Палестинехь Епархи гӀалахь (хӀинцалера Сепфорис, Исраил) жуьгтийн гӀаттам болало Констанций Галлна дуьхьал, коьртехь Патриций а волуш. ГӀаттамхоша буьйсанна румхойн гарнизон хӀаллакйо, герз карадо, гӀалин урхалла латтадо. ГӀаттам дӀабаьккхира Урсицино 351 я 352 шарахь^[5][67][71].

351, 28 сентябрь — Констанций II-гӀачун легионашна а, Магнентий коьртехь волу гӀаттамхошна а йукъахь Мурсехь тӀом. Констанций II толам баьккхина. Мурсин ариан Валенс императоре толам баккхаран кхаъ бохьу, цундела иза епископ хӀоттаво^{[3][5][35][39]}.

351 шо, октябрь — Сирмиера шолгӀа арианийн кхеташоно, цигахь дакъалоцуш вара Констанций II, даржера дӀаваьккхира Сирмиера Фотин, цо, Самосатан Павел а, Птолемейра Сабеллий а санна, дӀахьедира Дала леррина Къобалвинарг йеккъа цхьа стаг ву аьлла. Фотин эшна цу довна Анкиран Василийца. Иштта кхеташоно тӀеийцира кхо верси, грекийн а, латинийн а меттанашкахь къаьсташ, цуо епископашна йукъахь къийсам латтийра, уьш куьг йаздинчул тӀаьхьа^[39][65].

352 — Юлий I веллачул тӀаьхьа Либерий хӀоьттира папа^[65].

353, 10 август — Галехь Констанций II-гӀачунна а, Магнецийна а йукъахь Селевк лам тӀехь тӀом, цу тӀехь Магнеций эшийра, вийра, ткъа Констанций II-гӀа цхьаъ бен воцу Руман империн император хилира, 350—353 шерашкахь хилла граждански тӀом чекхбаьккхира. Император а, цуьнан эскарш а Ӏа Арлехь дисира^{[3][5][65][67]}.

353, 23 ноябрь — Констанций II-гӀачо дихкира буьйсанна сагӀанаш дахар, хьалха Магнентийс бакъо йелла хилла^[72].

353 — Констанций II-гӀачо кхайкхира Арелатан арианийн кхеташо, цуо емал вира Сийлахь-Воккха Афанасий^{[35][39][48][50]}.

354 — Халкъийн йоккха миграци йолайалар, дуьххьара болгараш хьахор, франкаш а, алеманнаш а Галли чубахар.

354 шо — Гуьйре — Констанций II Арлера дӀаволавелира алеманхошна дуьхьал поход йан, цул тӀаьхьа Милане дӀавахара, Антиохера Урсицин кхайкхира, цуьнан гӀаттам ца хилийта. Цул тӀаьхьа Констанцийс кхойкху Константина а, Галл а.

354, октябрь — Констанций II-гӀачун омрица вийра Констанций Галл Пулан гергахь, пачхьалкх карчам бан гӀортарна^[3][5][67].

354 — арахецна «354 шеран Хронограф»^[73].

355 — Арбисио а, Лоллианус а консулаш хилира. Арбисио куьйгалла до алеманхошна дуьхьал дӀахьочу кампанина^[4].

355 — Арианан Констанций II-гӀачо кхайкхина Миланан кхеташоно толам баьккхира арианашна. Александрин Афанасий а, цуьнан агӀончаш а — Верчеллин Евсевий а, Калаританан Люцифер а, Миланан Дионисий а — махкахбаьхна. Кхеташонан сацамашна куьйгаш йаздан реза ца хиллачу Руман Папа Либерий шина шарна чувоьллира Фракерчу Берей гӀалахь. Констанций II-гӀачо хӀоттийра Феликс II-гӀа Руман епископ^{[5][19][39][48][50][61][65]}.

355 шо, 11 август — Галлихь Сильвано ша Август дӀакхайкхийра; Констанций II-гӀачо кхайкхам бо Урсицине гӀаттам дӀабаккха. сентябрехь Сильван вийна^{[3][5][35][65][67][68]}.

355 шо, 6 ноябрь — шен зудчун Евсебин хьехарца Констанций II-гӀачо Юлиан Милане кхайкхира, цигахь цо иза цезарь кхайкхийра, шен йиша Елена йалийра^[17]. 355 шеран 1 декабрехь Юлиан хьажийра Гале, 10 баттахь гергга го бина Колония Агриппина (хӀинцалера Кёльн) алеманхой йухатоха^{[3][5][19][35][56][67][68]}.

356 — Ремин тӀом, цул тӀаьхьа Бротомагехь тӀом алеманхошца. Юлиан Муртад йуха а шен карайерзийра Колонин Агриппина, сацам бира Сенсехь Ӏаьнан хан йаккха, цигахь цул тӀаьхьа франкаша го бира цунна^[67].

357, август — Юлианан эскаршна а, алеманашна а йукъахь Аргенторатумехь (Страсбург) тӀом, Рейн гӀайренаш тӀехь алеманашна дуьхьал румхойн гӀоьналлин эскарийн операци. Толам баьккхинчул тӀаьхьа эскарша Юлиан Август кхайкхаво, амма иза реза ца хуьлу^[3][4][68].

357 — Констанцийс кехат йаздо Аксуман а, Эзанан а, Сазанан а паччахьашка, тӀедожош ду Аксуман хьалхара епископ Фрументий Мисаре ваха, Александрин арианийн патриарх Григорий Каппадокин волчу хьажа, шен Ӏакъидат бакйан. Фрументий дӀахӀоттийна вара Афанасийс, иза хӀетахь йуьхьӀаьржонехь вара, цундела Констанцийс тӀедуьллу иза керлачу арианан патриархана муьтӀахь хилар^[50][74].

357 — Антиохин гӀантах араваьккхина Аномей Эций, шен лаамехь цуьнан меттиг дӀалаьцна Евдоксийс. Констанцийс аравоккху Евдоксий Антиохин гӀантах. Эцийн гӀурт дӀабаккхархьама, Констанций дагахь ву Никомедихь кхеташо кхайкха, иза дӀайахийта Селевкие Иствариумехь, мохк бегор бахьана долуш^[65].

358 — Македонийс Константинан дакъа векалийн килсанера сийлахьчу Акаци килсе дехьадаьккхина, цуо оьгӀазвахийтира Константин^[5][65].

358 — Дакиан а, Цереалан а консулаш хилира. ДӀадолало Констанций II-гӀачунна а, Шапур II-гӀачунна а йукъахь машаран дийцарш. ГӀажарша доьху Эрмалойчоь а, Месопотами а йухайерзор. Констанций реза ца хуьлу, цул тӀаьхьа векалш Проспер а, Спектат а, цӀунан Евстафий а хьажийра Персе^[35].

358 — Констанцийс Дунайна дехьа а ваьлла, Паннонехь а, ШолгӀа Моэзехь а квадин а, сарматийн а ваьрраш эшийра, цул тӀаьхьа цо шолгӀа а «сарматийн» цӀе йоккху.

358, февраль — Антиохин арианийн кхеташоно йемал дира КӀант Делан «консубстанциалалла» а, «тера хилар» а Да Делаца, тӀеийцира арианийн «шолгӀа Сирмиум формула», цо чӀагӀдо Да сийца а, сийлаллица а, деланаллаца а, цӀарца а КӀантел воккха хилар^[60].

358, 12 апрель — Анкиран Василийс кхайкхира Анкиран кхеташо, 12 епископах лаьтташ (хьажа: Гомиузианцаш) Антиохин кхеташонна жоп луш. Кхеташоно тӀеоьцу энциклопеди, цо чӀагӀдо, шен чулацамца Да Делах тера вина волу КӀант Дела, шен чулацам шен хиларехь а боцуш, цхьатерра хиларехь хилар. Энциклопедия дӀахьажийра Констанцига, цул тӀаьхьа цо сацам бира экуменически кхеташо кхайкхо, цигахь дакъалоцуш бара Никомедихь Малхбален епископаш а, Руминехь Малхбузера епископаш а^{[29][32][57][65][75]}.

358, 24 август — мохкбегоро а, цул тӀаьхьа цӀераш йаларо а чӀогӀа зе дира Никомедина, иза бахьана долуш арианийн дов дерзоран малхбален кхеташо дехьайаьккхира Селевки Ивариуме^{[5][38][65][75]}.

359, июль — Констанций II-гӀачо арианийн къовсам дӀабаккхархьама кхайкхина Руминин Малхбузера кхеташоно шена тӀеозийра 400 сов епископ. Сингидунера Урзацийс а, Мурсера Валенсас а, Герминийс а гойту керла Ӏакъидат, никейн метта, иза евзаш йу «Сирмийн 4-гӀа формула» аьлла. Дукхахболчу епископаша йухатоьхна хомианхойн керла Ӏакъидат, уьш дӀабаьхна. Урсаций а, Валенс а ведда Констанций волчу^{[39][61][65][75][76][77]}.

359 шеран 27 сентябрь — Исбарехь 160 епископах лаьтташ йолу Селевкин Малхбален кхеташо дӀасакъаьстира, сацам тӀе а ца кхочуш. Гомиусан дукхахболчу епископаша анафема йира Кесариера Акацийна. Шина кхеташоно барт бан безаш бара, хӀора кхеташонера итт епископ Констанци волчу вахийта безаш бара, йукъара сацам бан. Акаций а къаьстина лела Констанций волчу Фракехь Ника гӀалахь. Декабран 31-чу дийнахь Констанцийс тӀедожийра цигахь болчаьрга Ариминуман кхеташонан Ӏакъидатан хьехамна йазбалар^{[39][65][75][76][77][78]}.

359 — Юний Бассан тезетахь лелайора саркофаг, иза хилира хьалхара керста скульптуран хӀоллам.

359 — Персица тӀом йуха а болабелла. ГӀажароша го бина Амидана (хӀинца Диярбакыр, Туркойчоь). ГӀажарша схьайоккху гӀала, 73 дийнахь го а бина^[5].

359 — Пуатье Иларис йазйира «Кхозламан хьокъехь» («De Trinitate») трактат^[79].

360 — Констанций II а, Муртад Юлиан а консулаш хилира^[4].

360 — Румехь йиллина чекхйаьлла Сийлахь-Веза Петран базилика (IV—XVI бӀешо).

360 — Нитриан йаьссачу аренгахь дина Сийлахь-Воккхачу Макарийн ламаст.

360 — 15 февраль — 50 епископах лаьтташ йолу Константинополан кхеташо кхайкхира Констанций II-гӀачо, гоманхойн дехарца, Исбарехь Селевкин кхеташонан дӀасакъастар дӀадаккхархьама. Кхеташо дӀайахьаран хан нисъелира Сийлахь-Везачу Софиян килс дӀаеллачу хенахь. Кхеташоно дӀаваьккхира Константинополан архиепископ Македоний I, цуьнан метта хӀоттийра Аномей Евдоксий Антиохин. Иштта тайп-тайпанчу бахьанашца кхеташонехь дӀабаьхна Иерусалиман Кирилл а, Антиохин Эций а, Кизикан Элеусий а, Анкиран Василий а, кхин болу епископаш а^{[5][52][65][77][80]}.

360, февраль — гӀажароша Амида йийсаре йаьккхинчул тӀаьхьа Констанций II-гӀачо кхайкхира Иулиан Муртад волчу эскаршца Малхбалехь гӀо дан, амма галлийн легионаш реза ца хилира Паризиум (хӀинцалера Париж, Франци) дӀайаха, Юлиан Август кхайкхо; иза Галлихь вуьсу, кхиаме кампани дӀахьо франкашна дуьхьал^{[3][5][35][68]}.

360 — шотландхой а, пикташ а Британина тӀелетар.

360 — Лаодикеин епископ хӀоьттира Аполлинарис, аполлинарианизм кхайкхо волавелира^[27][81].

361 — Констанций II-гӀачо эскарш гулдина Юлианна дуьхьал, амма 3 ноябрехь дагар бахьана долуш велира^{[3][5][35][78]}. 361 шеран 11 декабрехь Юлиан Телхинарг Константинополе чувелира цхьаъ бен воцу Август санна. Цигахь цо дӀайаьхьира Халкедонан трибунал, цигахь цо кхел йира Констанцин хьаькамашна, Констанций Галл верехь дакъалаьцна хиларна: Флавий Флоренций, Евсевий, Йезачу дӀавуьжу чоьнан препозитус, Антиохин Артемий, кхин а^[19][68][82].

362, 1 январь — Юлиана консулаш хӀиттийра варвараш Мамертинус а, Невитта а^[4].

362, 8 февраль — Юлиан Телхинарг арахийцира «Толерантан эдикт», цуо меттахӀоттийра цӀу нехан бакъонаш а, бахам а (неоплатонизм). Эдикто бакъо йелира махкахбаьхна массо а епископаш йухаберзо, шайна йукъахь арианаша а, донатисташа а махкахбаьхна никейхой а болуш^{[5][19][25][32][50][82][82]}.

362 — Константинополехь йина Юлианан гавань, Контоскалион цӀарца йевзаш йолу.^[68].

362 шо, 18 июль — Юлиан муртад кхаьчна Антиохе, гӀажарийн кампанина кечам бан^[3], цигахь цо цӀун сагӀа до Зевсна а, Аполлонна а^[17][68][83].

362, 22 октябрь — Дафнехь Аполлон кхерч йагийна. Керста нах бехке бо цӀе йаларна, цундела Юлиан дӀакъовлу Антиохин коьрта килс^[82][84].

362, 2 декабрь — мохкбегоро хӀаллакйира Никомеди а, Никей а.

362 — Карфагенера Парменян хилира донатистийн куьйгалхо^[25].

363, 5 март — Юлианан гӀажарийн кампани йолаелла Сасанидийн Персина дуьхьал. Юлианан эскар, Антиохера дӀадоладелла, новкъарло йоцуш бохург санна, Евфрат хин йистехь Ктесифон волчу агӀор дӀадоьду^{[3][17][38][56][68][85]}.

363, 18—19 майхь — Галилейхь мохкбегор. Сепфорис гӀала а, Наватехойн гуламан цӀа а хӀаллакдина. Мохкбегоро новкъарло йира Иерусалимехь КхоалгӀа Делан цӀа дан, Юлиана санкци йира^[19][71][84].

363, 29 май — Ктесифонан тӀом^[68].

363, 25—26 июнь — Маранган тӀом, цу тӀехь Ӏожаллин чевнаш йира Юлиан Муртадна, гӀажарийн толам^[4][85][86]. Йовиан император хилира. Румхойн эскарш йухадевлира Дура-Европосе, амма Тигр хих дехьадовла аьтто ца баьлла, го бина. Июль баттахь Ювиана куьг йаздира сийсазбечу Нисибисан бартана, цо йухабаьхна Галериан Нисибисан бартан берриг толамаш. Лакхара Месопотамин провинцеш 120 шарна йухайерзийра гӀажарийн кара, ткъа румхошна дихкира Эрмалойчоьнна гӀо дар^{[3][5][12][17][19][56][68][87]}.

363 — Лаодикин кхеташо, цо чӀагӀйира Библин канон, Антиохин кхеташо.

364 — Йовиан а, цуьнан кӀант Варрониан а хилира Анкирехь консулаш^[4].

364, 17 февраль — Йовиан велира 9 баттахь паччахьалла диначул тӀаьхьа^{[3][5][17][50][68][87][88]}.

364, 26 февраль — Никейхь император кхайкхийна арианин Валентинан^{[5][17][38][56][68][87][89]}.

364 шо, 28 март — Валентинианас шен ваша Валенс хӀоттийра накъост-паччахь, цуьнга Константинополехь Малхбален урхалла дитира, ткъа ша Милане вахара империн Малхбузен урхалла дан^{[5][17][38][56][87][89]}.

365 — 4 май — Арийски императоро Валентиниана йуха а махкахбаьхна Констанцийс махкахбаьхна, Юлиана йухаберзийна массо а епископаш^{[5][50][62][89]}.

365, 21 июль — Критехь мохкбегор. Александрехь цунами иккхина, Либин а, Желтойчоьнан а, Сицилин а дуккха а гӀаланашна зенаш дина^[5][89][90].

365, 28 сентябрь — Константинополехь узурпаторан Прокопийн гӀаттам. Прокопийс ша император кхайкхадо, цо хьалха омра дина легионаш цуьнан агӀор сакхт до. Ӏаьнна тӀекхачале гӀаттамхоша дӀалаьцна Фраки а, Вифини а^[5][56].

366 шо, 2 январь — мерзделлачу Рейн-хина дехьа империна алеманийн тӀелатар дӀадолор.

366, апрель — Фиатирехь тӀом, Валенс II эшийра Прокопий. май беттан 27-чу дийнахь узурпатор Прокопий вийна^[5][91].

367—368 — Британин гражданийн тӀом (Боккха питана).

367 — Готийн тӀом болабелла (367—369), Валенс Дунайна дехьа дӀайаьхьна кампани, готашна таӀзар дан, узурпаторна Прокопийна гӀо дарна. Румхойн кампани хиъча, готаш дӀабахара Карпаташка.

367, Гуьйре — шен 39-гӀа Пасхин кехат тӀехь Афанасийс листадо библин канонан жайнаш. Цо йукъадаьккхина Ширачу Бартан «Танах» 22 жайна, тӀетоьхна Варухан жайна а, Ярми-ЯхӀун кехат а, амма Эсилин жайна йукъара ца доккхуш. Цо йукъадаьккхина Керлачу Бартан йукъара тӀеэцна 27 жайна. Афанасийс лору «Сулиманан хьекъалан» жайнаш, Сирахан кӀентан, Эсилин, Юдитан, Тобитан, Дидахин, Германан Ӏуьнан тептарш канонан арахьа, амма дӀадолалуш болчарна къобал деш.

368 — готашна дуьхьал кампани дӀайаьккхира Дунай шуьйра эрк хьаладаларо.

369 — готашна дуьхьал шолгӀа кампани, цу тӀехь румхой толам баьккхина, Валенс Атанарикца машаран барт бо, готаш кхин румхойн латтанаш тӀехь гучу ца бовларан бехкамца, вуьшта аьлча, Дунайх дехьабовларца. Атанарика шен территорешкахь керста нах хьийзо буьйлало 369 шарера 372 шаре кхаччалц (хьажа «26 готийн гӀазот»).

369 — Валентиний I-чо йолийра Британехь Воккхахволчу Феодосийн кампани, Йоккха питана хиллачул тӀаьхьа Британи империна йухайерзорхьама.

372, 2 март — Валентин I-чо а, Валенса а гӀалин префект Публий Ампелига хьажийна указ арахийцира, цуьнца нийса а догӀуш, манихейизм кхайкхош йолу цӀенош дӀадаха деза, гуламийн куьйгалхошна таӀзар дан деза, цигахь берш йукъараллех дӀакъасто беза^[13][72].

372 — Кесареван Мавританехь узурпаторан Фирмусан (372—375) гӀаттам болабелла граф Африка Романна дуьхьал. Фирмус сиха шен караийцира Кесареван Мавританин цхьа дакъа, берберийн тайпанаша а, донатистийн килсан а гӀоьнца.

373 — Константинополан префекто Клерхос схьайиллина 368 шарахь йина Валенсан акведук. Иза йеш лелийна Халкедонан гӀалин пенаш тӀера тӀулгаш, Прокопийн пачхьалкхан карчамна таӀзар санна.

373 — Танаис (Дон) хин йистехь хилла тӀом, цу тӀехь гуннаша аланхой эшийна, уьш Европе дӀабахийтина.

374 — герцог Моэзия Флавий Феодосийс империн латтанаш тӀера арабаьхна сарматаш^[89].

374 — квадиш Дунайх дехьа а бевлла, Паннони талор дан буьйлабелира, чӀагӀйинчу гӀаланех ларлуш^[89].

375 шо, Гуьйре — Танухидан Ӏаьрбийн паччахь-аьзнин Мавия Руман Ӏедална дуьхьал гӀаттам. Мавияс доьху шен халкъана православин епископ Муса хӀоттор^[5].

375, 17 ноябрь — Валентинян дагахь доцуш велира сарматашна дуьхьал тӀом беш. Цуьнан 16 шо долу кӀант Грациан император хуьлу^{[5][6][17][89][92]}.

375, 22 ноябрь — Грацианан диъ шо долу ваша Валентиний II а кхайкхийра Малхбузенан паччахьхо санна. Грацианан доменехь дӀаелла Галли а, Испани а, Британи а. Валентин II-гӀачо урхалла дан дезаш вара Италехь а, Иллирикехь а, Африкин провинцешкахь а. Валентинианан заманахь цуьнан нана Юстина а, префект Пробус а гӀуллакхашна тӀехь терго латтайора, амма Грациана шен карахь латтийра Малхбузера Руман империн дерриге эскар.

376 — гуннийн тӀелатарца готаш йуха дӀабахийтира Дунайна тӀе. Готийн хьалханчо Фритигерна векалт хьажийра Валенс II-гӀачуьнга, дозанаш лардар тӀелацарна дуьхьал латта доьхуш. Валенс II-гӀачо бакъо ло готашна Моэзехь дӀатарбала, ткъа готаш реза хуьлу керста дин тӀеэца, амма императоран Валенсан арианизм бахьана долуш цаьрга дӀахьажош бу арианийн хьехамчаш. Готаш дехьабовларан тӀехьожуш вара Фракин граф Лупицин, цо готашна рицкъ доьхкира чӀогӀа хьалабаьхначу мехашца^[5][10][93].

377 — Готийн тӀом болабалар (377—382). Готашна дихкира румхойн гӀаланашка кхача эца, цуо кхачийра готийн гӀаттам Маркианополна гергахь Фритигерн^[10].

378, май — Аргентарин тӀом, алеманхой эшийра Маллободес коьртехь волу румхойн эскаро.

378, 9 август — Адрианопольехь готашца тӀом а, тӀаьххьара арийски император Валенс валар а. Фритигерн коьртехь волчу готаша, румхойн эскар дуьззина эшийна, дийна Валенс йагийна. Шаьш толам баьккхинчул тӀаьхьа, готаш кхиам боцуш штурм йира Адрианополе^{[10][17][94][89][95][96][93]}.

379, 19 январь — Сирмиумехь Грациана кхайкхийра Феодосий испанхойн паччахь санна^{[6][17][94][97]}. Феодосийс готаш эша а беш, уьш Константинополера дӀабаьхна^{[5][10][89][92][95]}.

380 — Миланан Амвросий гӀараваьлла Грацианна динан дийцарца, «De Fide ad Gratianum», цу тӀехь цо полемика йира арианан омианца^[4][98].

380 — Фессалоникехь Фритигернан готашна дуьхьал тӀом^[10].

380 — Сарагоссан соборехь епископ Присциллиан Авилан гностицизм лелорна бехке вина^[27][95].

380 шеран 27 февралехь — кхаа императоро — Феодосийс, Грациана, Валентин II-гӀачо арахийцира cunctos populos (Фессалоникан эдикт), цуьнца нийса а догӀуш, Никейн керста дин хилира католикийн (аьлча а, универсалан, экуменистийн) а, православин (аьлча а, нийса гайтина романан Empire) а^[5][62][72].

380 — 24 ноябрь — Феодосий Константинополе кхаьчна, ши де даьлча араваьккхира Никейн Ӏакъидат тӀеэца реза ца хилла Гомиера архиепископ Демофил. Григорий теолог хилира Константинополан архиепископ, император Феодосий шен лаамехь дӀавуьгу иза Сийлахь-Сезачу Софи чу 27 ноябрехь.

381 шо, 11 январь — Феодосийс сийлахьчу кепара тӀеийцира Константинополехь готийн хьалханча Афанарик. Ши кӀира даьлча, 25 январехь, Атанарик велира, Константинополехь ламастан тезет дира цунна^{[4][10][95][97]}.

381 май — Феодосийс кхайкхира Ая-Иринан килсехь дӀайаьхьна ШолгӀа Вселенски кхеташо («150 епископан собор»). Цо къобалдира Никейн-Константинополан Ӏакъидат, Никейн Ӏакъидат дӀайаккхар а, тӀетохар а. Иштта емалйина Аполлинарис а, Македонийс а арианийн ереси. Кхеташоно тӀеийцира Пентархи, цо къастайора керста дуьненан коьрта меттигаш (Рум, Константинополь, Александрия, Антиохия, Иерусалим)^{[5][17][38][95][99][100]}.

381 — 30 июль — Феодосийс зорбане даьккхира Азин проконсулна Аусонийга дина указ, цуьнца нийса а догӀуш, массо а еретикан килсаш дӀайала йеза православин епископашна, вуьшта аьлча, Константинополан Ӏакъидат дӀакхайкхош берш, православин епископашца килсан йукъаметтигехь хилларш (Нектариус, Тимофей, Тимофей, Тимофей)^[72].

381, 3 сентябрь — Аквилейн собор кхайкхира Миланан Амвросийс, Грацианан пурбанца, арианийн къовсам дӀабаккхархьама. Омианхой йемал бина, арианаш аьлла.

381 — императоро Грациана Малхбузен коьрта гӀала Милане дӀайахийтина.

382, 3 октябрь — Феодосийс машаран барт бира готашца, цуьнца уьш охьаховшура федераци санна Лаха Моэзехь а, Фракехь а. Готийн тӀом чекхбалар^[10][95].

383 — Дуросторан Авксентий а, кхин арианийн епископаш а Феодосийс даржера дӀабаьхна.

383 — Магнус Максиман гӀаттам, цуьнан жамӀехь вийра 24 шо долу император Грациан Лугдунумехь^[94]. Цуьнан вашас Валентиний II-гӀачо къобалдира Магнус Максиман Ӏедал Малхбузен императоран даржехь, Италин урхалла шена тӀе а эцна^{[4][5][6][10][90][95][101]}.

384 — Филастрийс «Liber de Haeresibus» цӀе йолу ересийн жайна арахийцира.

385 — узурпаторан Магнус Максиман куьйга кӀел еретик Присциллиан магийна вен кхел йар, цуо бехк баьккхира Миланера Амврозий а, Турин Мартин а^[27][95][97].

386 — Феодосийс йухаметтахӀоттийра Румехь пенашна арахьара сийлахь Павлан базилика.

387 — Эрмалойчоь Румна а, Персина а йукъахь йекъаран хьокъехь бина барт.

387 — Магнус Максим Итали чу а вахана, 16 шо долу император Валентиний II а, цуьнан нана а, йижарий а Феодосий волчу махкахбаьхна. Йисинчу Феодосийс шен йиша Галла Плацид маре йоьду^{[6][89][90][101]}.

387 — Стилихо, Феодосин цӀарах, Ктесифонехь Шапур III-гӀачуьнца дагадовларш до Эрмалойчохь Ӏаткъаман сфераш имперешна юкъахь йекъа. Дукхаха йолу латта дӀадоьду Персе, ткъа жима малхбузера дакъа дӀадоьду Руме.

387 — Антиохин гӀаттам, кхин а евзаш йу ХӀайкалийн гӀаттам, дӀаболабелира Феодосийс рогӀера йоцу налог дӀайаьккхинчул тӀаьхьа. Антиохин бахархоша, йал лахйаран дехар доьхуш, императоран доьзалан декъашхойн (Флацилла а, Воккхахволчу Феодосий а) хӀайкалш йохо йолийра. Марсхьокху-баттахь гӀала кхаьчна Малхбален префектуран эскаран эла Эллебих а, офисийн эла Цезарий а, дӀакхайкхийра цирк а, театраш а, амфитеатраш а, баннаш а дӀакъовлар. Антиохин мегаполис санна статус дӀайаьлла, къечу нахана бепиг дӀасадаржар сацийра. Бекхам барна кхоьруш, гӀалара бевдда дуккха а бахархой^[5][101].

388 шо, аьхке — Саван тӀамехь толам баьккхинчул тӀаьхьа Феодосий йийсаре лаьцна, омра дира узурпатор Магнус Максим вен 28 июлехь^[5][6][97]. Валентин II меттахӀоттийна Малхбузен император санна. Инарла Арбогаста вийра Максим Магнус кӀант Флавий Виктор^[95][101].

388 — Жуьгташна а, керстанашна а йукъахь захало дихкина хилар^[72].

388 — Феодосин юбилейна йира Феодоси I-чун детин тарх Миссориум, иза хилира хьалхара керста исбаьхьаллин хӀоллам.

389 — Феофилс, императоран пурбанца, Вакхан еза меттиг керста нехан кхерч йира^[62][102].

390, апрель — Фессалоникехь нах байар (390): румхойн готийн эпсаро Бутерича вийра Фессалоникехь халкъан дошло, цундела иза вийра наха. Феодосийс румхойн эскаран готийн эскархошна тӀедиллира бахархошна таӀзар дан, цуьнан жамӀехь кхаа сахьтехь гӀалин амфитеатрехь 7 эзар вахархо вийра. Цунна Миланан Амвросийс дуьххьара императорна тоба дар тӀедиллина, иза Дезачу Причастера дӀаваьккхира. 390 шеран Рождествон дийнахь бен император Феодосий дохко а ца ваьлла, килсе дӀаэцна^{[5][17][90][101]}.

391 — Феодосийс омра дира сагӀа даккхар а, цӀун йердашна а, йезачу меттигашка а лелар а дихкина аьлла^[72]. Керста нахана а, цӀуйшна а йукъахь тасадаларш хиллачул тӀаьхьа, Феофила дӀакъовлу Александрехь Сераписан йерд^{[5][62][90][102]}. Даима лаьтташ йолу цӀе латтош йолу «Весталан йоӀарийн» институт дӀасакъаьстина. Дихкина хилла аусписаш (олхазаршца Ӏилма Ӏамор) а, бозбунчалла лелор а. Сенатан гӀишлонна чуьра дӀайаьккхина Толаман сагӀа доккху кхерч.

391, 10 ноябрь — Константинополехь дӀахӀоттийна керла Дашо кевнаш, Феодосийс Магнус Максимна тӀехь толам баьккхинчул тӀаьхьа цуьнан сий деш.

392 — Александрехь дов даьлла Александрин Феофилна а, цӀуйшна а йукъахь. Феофила къинхетам боьху цӀуй нахах, амма церан йердаш дохор доьху, цуьнан жамӀехь Александрин Серапеум йохош йу^[5][90][102].

392, 15 май — эскаран мастеро Арбогаста вийра император Валентиний II^[4][5][95].

392, 22 август — Арбогаста, шен франкийн орамаш бахьана долуш император хила аьтто боцуш, Малхбален императоран резахилар доцуш, грамматик Евгений император кхайкхийра^{[5][90][95][102]}. Евгений, керста хиларе терра, цӀун йердаш йина.

392—393 — Стридонан Иероним зорбане йаьккхира «ГӀарабевллачу нахах лаьцна» цӀе йолу произведени, цу тӀехь цо йийцира 135 билгалваьллачу стеган йоца биографеш^[27].

393, 24 январь — Феодосийс шен 8 шо долу кӀант Гонорий дӀакхайкхийра вийначу Валентин II-гӀачун метта Малхбузен империн Август хилар, цуьнца Малхбузехь Евгений Ӏедал къобал ца деш^[4][90][95].

393 — дӀадаьхьира тӀаьххьара шира Олимпан ловзарш; 394 шарахь Феодосийс дихкира массо а цӀуйн деланашна лерина фестивалаш (цу йукъахь массо а панэллинийн ловзарш: Пифиан ловзарш, Немейан ловзарш, Истман ловзарш).

393 — йина Феодосийн форум.

393 — Гиппонан кхеташоно, сийлахь Августин дакъа а лоцуш, дуьххьара кхоьллина хӀинцалера католикийн канонца йогӀуш йолу библин канон.

394, 5—6 сентябрь — Фригидус хица (хӀинцалера Словени) тӀом император Феодосийн а, узурпаторан Евгенийн а йукъахь. Феодосин салтий мостагӀчун лагере чу а баьхкина, Евгений корта баьккхира, цул тӀаьхьа салтий Феодоси волчу дӀабахара. Арбогаст ведда, цул тӀаьхьа шена урс диттина, йийсаре ца лацархьама^[4][5][95].

395 шо, 17 январь — Миланехь император Феодосий велира Ӏовраш Ӏовжор бахьана долуш. Импери йекъало цуьнан кӀенташна йукъахь, 18 шо долчу Аркадийна а, 9 шо долчу Гонориусна а. Аркадий империн малхбален ахенан император хуьлу, ткъа малхбузера Гонорий. Преторан префект Флавий Руфин де-факто Малхбален урхалхо хуьлу, ткъа эскаран эла Стилихо (408 шо кхаччалц) Малхбузен урхалхо хуьлу^{[4][5][6][17][38][95][102][103][104]}.

395 шо, 27 апрель — Евтропийс императоран Аркадин Евдокица той вовшахтоьхна, Руфинан императорца гергарло лело Ӏалашонаш йохош^[103].

395 — Феодосий веллачул тӀаьхьа готаш федерацин гӀуллакх дар сацийра, хӀунда аьлча царна кхин ца кхаьчна имперера «совгӀаташ». Руфинусца цхьаьнакхеттачул тӀаьхьа, Аларикан вестготаш тӀелетта Грецина а, цул тӀаьхьа Италина а, цигара уьш йухабаха декхаре бина Стилихо^{[10][12][38][103][104]}.

395, 27 ноябрь — Гайна вийна Руфинус^[103].

397 — Евтропийс, Стилихонах кхоьруш, иза пачхьалкхан мостагӀ ву аьлла дӀакхайкхийна, берберийн графан Гильдон гӀоьнца Африка Гонориусан муьтӀахь хиларх Аркадин муьтӀахь хиларе дӀайаьккхина, Итале йалта кхачор хадош^[103].

397, 28 август — Карфагенан кхеташо, цуо тӀечӀагӀбира 393 шарахь Шира а, Керла а бартан библин канон кхолларан хьокъехь бина сацамаш Гиппонан кхеташоно^[95].

397 — 27 сентябрь — Нектарий веллачул тӀаьхьа Иоанн Златоуст хӀоьттира Константинополан архиепископ Евтропийн хьехамца^{[5][38][102][105]}.

398 — Стилихос шен йоӀ Мария йалийна императоре Гонорийга^[103][104].

398, Гуьйре — Гилдонан тӀом. Граф Гилдона ша Африкехь император ву аьлла дӀакхайкхийна. Стилихо шен ваша Масцезел вохуьйту Гилдонна дуьхьал, цо йуха а шен дола до провинци^[95][103].

399 — «Notitia Dignitatum», имперехь даржаш дуьйцу документ.

399 — Фракехь тӀеман говзанча хилира гот Гайна. Требигилдца барт а беш, цо эшам маттаргӀа йо, цунна бехке во Евтропий. Аркадий евнух Евтропий даржера дӀавоккху, вийна, Иоанн Златоуст иза кӀелхьарваккха гӀерташшехь^[95][103].

400 шо, 9 январь — Евдокина елира Августан титул, иза хилира де-факто Малхбален урхалча^[105][106].

400 — Гайна, Требигилдца цхьаьна а кхетта, Константинополе кхаьчна, Аркадий шена хьалха хӀотта веза, преторан префект Аврелиан а, граф Иоанн а, инарла Сатурнин а дӀавала. Императоро вохуьйту Иоанн Златоуст Гайнаца дагадовларш дан, церан вен махкахбаккхар хийца а хийцина^{[10][103][105][107]}.

400 шо, апрель — готийн гайнийн эскар Константинополе чудоьду, цо доьху арианашна гӀалин дозанехь килс йан. Иоанн Златоуст реза ца хуьлу, амма килс ло, цу чохь цо бакъо ло готийн маттахь Ӏибадат дан^{[10][102][105][107]}.

400, июль — ГӀайнас кечдо Константинополна къайлаха тӀелатар, цигахь шен нах а буьтуш. ГӀайнан эскар гӀалара арадаьлча, бахархоша готаш хӀаллакбо^{[10][103][105]}.

400 шо, 23 декабрь — Гайна вийна Улдин гуннашца тӀамехь^[5][10][105].

400 — румхойн климатан оптимум бехкаман чаккхе, цул тӀаьхьа халкъийн йоккха миграцин заманан пессимум.

401 — Аларикан готаш Итали тӀелетта, Миланна го бина^[4][95].

402, 6 апрель — Поллентин тӀом, Стилихон коьртехь волу румхойн эскар Аларикера готаш тӀехь толам баккхар^[4][95]. Гонориус Малхбузера империн коьрта гӀала Равенне дӀайахийта^[5].

403 — Константинополехь Аркадин форум йар чекхделира. Манихейн префект Симплицийс дӀахӀоттадо Евдоксин детин хӀайкал морса бӀогӀам тӀехь^[5][95][106].

403 — Веронехь готийн тӀом.

403, июль — Нажин кӀелара собор, куьйгалхо вара Феофил, цу тӀехь Иоанн Златоуст йемал а вина, махкахваьккхира (Хьалхара оригенистийн къовсам), амма цхьа хан йаьлча йухавеара Константинополе^{[5][52][62][95][105][107]}.

404 шо, 1 январь — императоро Гонориус дихкира гладиаторийн латарш, ламаро Телемах арена чу ведда, цӀий Ӏанор сацаде аьлла кхайкхам бинчул тӀаьхьа, цул тӀаьхьа иза вийра наха^[102].

404 шо, 16—17 апрель — эскархоша Иоанн Златоуст араваьккхина Айя Софи килса чуьра^[105].

404 шеран 20 июнь — патриарх Иоанн Златоуст даржера дӀаваккхар а, махкахваккхар а, цо шен детин хӀайкал хӀоттийначу императоран Аркадин зудчунна Евдоксина критика йарна. Аркадин омрица Яхьъя дӀахьажош ву Кукус гӀала. Джон дӀаваханчул тӀаьхьа цӀе йаьлла 74 шарахь лаьттинчу Ая-София килсехь^[5][107][80].

404, 26 июнь — Арсаций хаьржина Патриарх. Иоанн Златоустийн мурдаш реза ца хуьлу иза епископ санна къобалван, дӀадолийра «Сийлахь Иоанн Креститель раскол»^[5][90].

404 шеран 6 октябрехь — йелла Элия Евдоксия, иза шен заманхоша тӀеийцира Иоанн Златоустна гӀело йарна дина таӀзар санна^[95][105].

405 — хьалханча Радагайс коьртехь а волуш готаш Итали тӀелатар, Флоренцина го лацар, цуьнан жамӀ ду румхойн толам, амма гӀала практически йохийра^[95].

405 — Иероним Стридонскис чекхбаьккхира Библин шира латинийн гочдарш «Ветус Латина» редакцин а, цхьаьнатохаран а болх, ткъа иштта Вульгата («Схьаэцна Библи») цӀарца евзаш йолу Шира Барт латинийн матте гочбар.

405, 11 ноябрь — Константинополан архиепископ Арсаций велира^[105].

406, март — Аттик Константинополан патриарх хилира^[5].

406 — Фьезоле тӀом (406), 405 шарахь Флоренцина го биначул тӀаьхьа Стилихо эшийра Радагайсан эскар^[95][104].

406 — румхошна дуьххьара Ӏемира варварийн вандалех а, аланех а, скирех а йалта, овса, хӀоьаш, спелт лело, плугах пайдаэца.

407 — манихейн а, фригийхойн а, прискиллин а ересишна тӀехь Ӏазап дарх лаьцна низам^[72].

407 — масех узурпаторийн гӀаттам (Марк, Грациан, Константин)^[6]; Британехь император кхайкхийначу Константин III-гӀачо цигара дерриг лела эскарш арадаьхна, Галлин цхьа дакъа дӀалаьцна^{[95][97][108]}. Шен эскарш арадахарца Руман империн Британехь латтанаш дӀадовлу. Узурпаторо Константин III-чо Арелат шен коьрта гӀала дӀакхайкхийна^[10][104].

408 — Аркадий веллачул тӀаьхьа Малхбален император хӀоьттира 8 шо долу Феодосий II^[4][95]. Антемиус регенталла йолуш, ткъа Стилихо вийра Олимпиус, Аларикца барт барна бехке а вина^[5]. ТӀеман гӀоьнах дӀакъаьстина Гонориус шен накъост санна къобалво Константин III^[97]. Аларика, Стилихо дош деллачу ахчанех цхьа а ахча ца кхаьчна, закъалтана нах а, деши а, Паннонехь дӀатарвала бакъо а доьху Гонориусе, амма Гонориус реза ца хуьлу. Аларика, луларчу гӀаланаш дӀа а йохуш, го бина Румна, цуьнан 800 эзар вахархо а волуш. Императоран йиша Галла Плацидия йийсаре йоккху готаша. Сенато бехке йо Стилихонан зуда Серена, цо готашна гӀо дарна, вен кхел йо цунна^[104].

409 — дукха варварийн ваьрраш (аланаш, севийш, вандалш) иштта кхиберш а Руман империн дозанехула дехьабовлу шелделлачу Рейн хихула^{[4][6][10][108]}.

409, 13 октябрь — Гундерич коьртехь волу вандалаш Пиренейшна дехьа а бевлла, Испани чубаьхкира. Цара латтанаш схьаоьцу Баэтикехь федераташ санна. Суевийн пачхьалкх кхоьллина Галлисехь. Аланаша дӀалаьцна Лузитани^{[4][95][97][109]}.

409 — Аларика шолгӀа Румна го биначу хенахь Сенато Аттал император кхайкхийра, цу сохьта Аларик империн тӀеман эла хӀоттийра^[108][110].

410 — Сасанидийн Персехь, Маруфан дехарца а, Яздегердан Шаханшахан пурбанца а Селевки-Ктесифонехь собор дӀайаьхьира, Малхбален килсан автокефали дӀакхайкхош, тӀаьхьо несторийн хир йолуш.

410 — поэта Аврелий Климент Пруденцийс арахийцира «Психомахия» цӀе йолу поэма, цу тӀехь цо дуьстина ворхӀ дикачу амалийн васташ Ӏожаллин къинойн васташца.

410 шо, 24 августехь — Рум дӀалацар готаша шайн баьчча Аларих коьртехь а волуш^{[4][5][6][51][95]}. Рум схьайаьккхинчул тӀаьхьа, Аларих эскарца куьйгалла до Италин къилбехьа, кхиам боцуш гӀерта Сицили чу дехьавала, амма аьтто ца баьлла, Италин къилбехьа йухавоьрзу, леш ву^[10][104].

410 — Гонориус арахийцира рескрипт, цу тӀехь йаздира, Британехь бехачу румхойн бахархоша хӀинца дуьйна шайн кхерамзаллин дола дан деза аьлла. Империн эххар а эшна Британи^[6][108].

411 шо, июнь — Карфагенан кхеташо, православин а, донатистийн а дебаташ, сийлахь Августин дакъалоцуш. Трибуна Марцеллинс Ӏедал до православин агӀор. 412 шеран 30 январехь империн низамо омра дира донатисташна православин килсе йухаберза, церан бахам дӀабаьккхира^[72][111].

411 шо, 18 сентябрь — инарла Констанций III вийра узурпатор Константин III Равеннехь. Галлихь эскарша Йовин император кхайкхаво^[10][110].

412 — Узурпаторо Йовинус шен ваша Себастьян паччахь санна дӀакхайкхийра. Атаулфан готаш сакхт до Гонориусна, цунна дош ло Галли мукъайаккха, Галла Плацидица захало дарна дуьхьал^[10][110].

412, 7 июль — Гонориус вен кхел йира Гераклианна, цо ша император кхайкхийра, Карфагенера Руме йалта кхачор сацийра.

412, 18 октябрь — Феофилан вешин кӀант Александрин Кирилл хӀоьттира Александрин архиепископ, цу сохьта дӀакъевлира Новатин килсаш^{[5][38][62][112]}.

413 шо, 7 март — Карфагенехь вийра Ираклион^[95].

413 — готаша дӀалаьцна Къилба Галлихь Набронн^[97].

413 — Константинополан Феодосан пенаш дахкар чекхделира префект Антемийн куьйгаллица.

413 — Бургундийн пачхьалкх кхоьллина Руман Галлин лаьтта тӀехь.

413 — сийлахьчу Августина йазйина «Делан гӀала».

414 — Циртахь донатистийн собор^[25].

414, 4 июль — регент хӀоьттира Феодосий II-гӀачун 15 шо долу йиша Пульхерия. Антемиус Ӏедалера дӀаваьккхина^[5].

415 шеран 20 октябрехь — Гонориусан а, Феодосий II-гӀачун а эдикто Гамлиэль VI наси Синедрионан а, префектан а цӀе дӀайаьккхина цо керла синагогаш йар доьхкуш долу низам дохорна.

415 — Александрехь къепедацарш хилла^[62], Керста нах байарехь дакъалаьцна жуьгтий цу гӀалара арабоху Александрин Кирилл. Парабаланиша йийна Гипатия^{[5][112][113]}.

415 — вестготаш тӀелетира Пиренейн ахгӀайренна, дӀалецира хьалха вандалаша дӀалаьцна латтанаш. Атаулф а, цуьнан зуда Галла Плацидия а Барселоне дӀайахара. Атаулф вийна цуьнан гӀаролхойн декъашхочо^[97]. Атаулфан омрица вийначу Сарусан ваша Сигерик вестготийн паччахь хуьлу. Амма ворхӀ де даьлча, иза а вийна. Валлиа вестготийн паччахь хуьлу^{[10][95][114]}.

416 — Валлиас Галла Плацидия йухайерзийра Гонориусна, 600 000 барам йалта дӀа а луш; иза маре йоьду Констанций III-гӀачуьнга^{[4][10][95][104][114]}.

418, 1 май — Карфагенехь «214 епископан» Африкин синода, куьйгалхо вара Карфагенан Аврелий, йемал йира «пелагианизм»^[6][95][111].

418 — готашна карийра Галлихь вестготийн пачхьалкх, цуьнан коьрта шахьар Тулузехь а йолуш^[97]. Империн эшна Галли а, Аквитани а^[10].

419 — Гонориус вевзира, цул тӀаьхьа даржера вохийра антипапа Евлалий^[95].

419, 25—30 май — Карфагенан кхеташонехь чӀагӀдина Керлачу бартан каноникан тептарш^[111].

420—422 — Сасанидийн Персица тӀом болабелира Феодосий II-гӀачо ведда нах Бахрамна дӀабала реза ца хиллачул тӀаьхьа. Ардабуран эскаро эшабо гӀажарий Арзанехь^[5][115].

421, 8 февраль — Гонорийс тӀеийцира Констанций III соимператор санна, амма и цӀе къобал ца йо Малхбалехь Феодосий II-гӀачо. Констанций велира 421 шеран 2 сентябрехь^[4].

421, 7 июнь — Феодосий II-гӀачо Афина йалийра^{[5][113][115]}.

421 — Константинополехь Аркадин бӀогӀам бина болх чекхбаьлла.

422 — Флавиан амфитеатр (Колизей) мохк бегоро зе дина.

422 — Персица тӀом чекхбаьлла, Феодосий II-гӀачо куьг таӀийра БахӀрам V-гӀачуьнца 100 шарна машаран барт, цуьнца Бахрам сацийра ГӀажарийчохь керста нах хьийзор^[5].

422 — Руман эскар тӀелетира Галли чу, франкийн баьчча Феодомер вийра.

422 — Испанехь вандалашна дуьхьал Флавий Кастиний кхиаме ца хилла кампани^[4].

423 — Гонориус Августа Галла Плацидия Румера Константинополе арайаьккхира, варварашна гӀо дарна бехке йар бахьана долуш^[4][95][116].

423 — 15 августехь Гонориус кхелхина шен 38 шо долуш^[4][51]. Гонорий валарх лаьцна хаам Константинополе кхачале, Флавий Кастинийс шен метта дӀакхайкхийра Иоанн. Граф Бонифаций, Иоанн ца вевзина, Къилбаседа Африкера Руме йалта кхачор хадийра^[5][95].

423 — Шемахь Симеон Стилит волийна шен 37 шарахь цхьалха Ӏар бӀогӀам тӀехь^[115].

424 — 23 октябрь — Феодосий II-гӀачо шен пхи шо долу ден вешин кӀант Валентиний III Цезарь дӀакхайкхийра, эскар хьажийра Руме, Галла Плацидия Ӏедале йухайерзо. Иоанна Флавий Эций гуннашна тӀе воуьйту тӀеман гӀо дан, иза йухавоьрзу Итале доккха эскарца. Феодосий II-гӀачо Флавий Ардабур Итале хьажийра, амма иза йийсаре лаьцна^{[4][5][95][115][116]}.

424 — Иоанна кхайкхина Руан гуннаш талораш до Малхбален Руман империн латтанаш тӀехь. Феодосий II-гӀачо дӀадолош ду гуннашна шарахь 350 фунт деши йал, уьш империна тӀелетар ца дайта^[95][115].

424 — Малхбален гӀажарийн килсо дӀакхайкхийна ша йозуш йоцуш хилар Руман империн динан дӀахӀоттамах.

425 шеран 23 октябрь — Иоанна тӀехь толам баьккхинчул тӀаьхьа Валентиний III хӀоттийра Малхбузен император, Ӏедал эффектно дӀаделира цуьнан нене регент Галла Плацидига а, Галлин эскаран эла Флавий Эцийга а, цуьнан аьтто белира гуннаш шайн латтанашка йухабахийта^[4][95][116].

425 — Синедрионан патриарх Гамлиэль VI велира, цуьнан титулаш дӀайаьхна 415 шарахь, цул тӀаьхьа Феодосий II-гӀачо патриархан налог хийцира федералан налогца 426 шарахь, ткъа Синедрион дӀаяьккхира 429 шарахь.

425, 27 февраль — Феодосий II-чо кхоьллина Константинополан университет (Пандидактерион).

426, 8 апрель — Феодосий II-гӀачо дихкира керста дин тӀеэцна жуьгтий а, самарихой а весетах дӀабахар, иштта динах дӀабевллачу нехан бакъо дӀайаьккхира весет дан^[72].

426 — Константинополан патриарх хилира Сисиний I.

427, 24 декабрь — велира патриарх Сисиний^[81].

427 — Галла Плацидияс эскар дахийтира Карфагене узурпаторна Бонифацина дуьхьал, амма кампани эшамца чекхйолу. Бонифацийс орцах кхайкхина вандалаш дуьххьара йевза навигацица, гучубовлу Карфагенехь^[4][95].

428 — Галла Плацидияс йуха а Африке эскарш дахийтира, коьртехь Сигисвултус а волуш. Бонифацийс шен барт цементировать бо вандалашца, вандалийн зуда маре а йахийтина.

428, 10 апрель — Константинополан патриарх хилира Несторий. Несторийс «Беотокос» боху термин йухатоха волало, цуьнан метта «Христотокос» боху дош хӀоттадо, цуо дов до Пульчерица а, динан дайшца а^{[5][81][95][100]}.

429 шеран 26 мартехь — Феодосий II-гӀачо Валентиний III-гӀачуьнца цхьаьна массо а низамаш гулдан комисси кхайкхира, императоран Константинан низамаш тӀера дӀадолош, иза зорбане йаьккхира 438 шарахь Феодосан кодекс санна. Кодекс хӀотторна жоьпаллехь хӀоттаво Феодосий II-гӀачун квестор Антиох Хузон.

429 — Бонифацийс кхайкхина 80 эзар стаг волу эскар а долуш, коьртехь Гейзерик а волуш, аланашца цхьаьна Гибралтаран боьранна дехьабевлла, Африкин провинцин дукхаха йолу меттиг схьайаьккхина. Бонифаций Румца йукъаметтигаш лелайо, тӀелеттачу вандалашна дуьхьал гӀо доьху^{[4][5][10][95][97][109][117]}.

429 — Александрин Кирилла кехат йаздина Несторийга «Христотокос» боху термин лелор сацадар доьхуш^[5][81][115].

430 — Александрин Кирилла Александрехь собор кхайкхира, цигахь цо дӀахьедира «Несторийна кхойтта дуьхьало», иза лору Антиохин Иоанна аполлинаризм. Папа Селестина а емалдо Несторийн доктрина, шен Ӏедал Кириллана дӀало. Конфликт дӀайаккхархьама императоро Феодосий II-гӀачо кхойкху Вселенски собор^[5][81][115].

430 — Нумидехь вандалаша Гиппона го бан йолийра, цу хенахь велира сийлахь Августин^{[51][81][95][117]}.

431, июнь — июль — КхоалгӀа Вселенски кхеташо кхайкхира Феодосий II-гӀачо Эфесехь ЙоӀ Мария килсехь, Александрин Кириллан а, Несторийн а конфликт дӀайаккхархьама^{[51][112][113]}. Константинополан патриархо Несторийс емал йира термин Богородица (шира грек. Θεοτόκος), чӀагӀдора, Делан Марияс Делан Дашца цхьаьнакхетна стаг вина, цундела иза емал дира Кирилл Александрин^[90]. Килсанашна йукъахь дӀасакъастар бахьана долуш, Александрин Кирилл а, Антиохин Иоанн I а рогӀ-роггӀана вовшех дӀакъаьстина Эфесан кхеташонехь. Эфесан кхеташо бахьана долуш Малхбален Ассирин килс православин килсах дӀакъаьстина, Персин имперехь несторизм йаржийна^{[5][38][81][95][115]}.

431, август — вандалаша дӀалаьцна Гиппо гӀала, 14 баттахь го бина. Аспар хьажийра Бонифацина гӀо дан^[5][117].

431 шо, 25 октябрехь — Несторий даржера вохийначул тӀаьхьа Максимиан хӀоьттира Константинополан патриарх^[5][81][115].

432 — Румехь чекхйаьлла Санта-Сабинан килс йар.

433, 23 апрель — «МаслаӀатан мукӀарло» (иштта йевзаш йу «Антиохин цхьаьнакхетаралла») арахийцира Александрин а, Антиохин а килсашна йукъахь Эфесан соборан жамӀехь кхолладелла гамо дӀайаккхархьама (431). Текстан авторалла лоруш йу Киран Феодоретца^[62]

434 — Руа коьртехь волчу гуннин эскарша талор до Фраки. Феодосий II-гӀачо шарахь 700 фунт дешин йал шозза совйоккху Аттила куьйга кӀел болчу гуннашна, Константинополь дӀа ца йаккхархьама^[118].

434, 12 апрель — Максимиан веллачул тӀаьхьа Прокл хӀоьттира Константинополан архиепископ^[5][115].

434 — вандалаша эшийра Эций эскар.

435 шо, 11 февраль — вандалаша машар бира Румца, Мавритани а, Нумиди а провинцеш федераташ санна тӀе а оьцуш. Иштта вандалаша дӀалаьцна Корсика а, Сардини а, Сицили а, Майорка а, кхин а гӀайренаш. Гейзерикан воккхах волу кӀант Хунерик закъалтана санна Руме хьажош ву^[4][95][117].

435, 3 август — Феодосий II-гӀачо Несторий Антиохера Мисаре араваьккхина^[5][115].

435 — Аштишатерчу эрмалойн килсан кхеташоно анафема йира Несторийна хилла ца Ӏаш, Мопсуэстиан Феодорна а, Тарсан Диодорна а, церан хьежамаш а несторийн лоруш бу (Мопсуэстиан Феодоран хьехамаш емал бийр бу 553 шарахь бен ПхоьалгӀачу Эку кхеташонехь)^[119].

436 — Нарбоннехь тӀом Теодорикан вестготашна дуьхьал^[95].

436, июль — Прокл веллачул тӀаьхьа Флавиан хилира Константинополан архиепископ^[115].

437 — Александрин Сириан велла. Иза веллачул тӀаьхьа Прокл Диадох коьртехь ву Афинехь йолчу Платонан академин.

437 — Гейзерих католикийн епископаш арабаьхна, килсаш арианийн кара дӀайелла^[95][117].

437 шо, 25 сентябрь — Константинополехь мохкбегоро гӀалин пенаш талхийра.

437 шеран 29 октябрехь — Галла Плацидин регенталла чекхйелира, Валентиний III формалан кепара Малхбузен Руман империн император хилира, цо йалийра Феодосий II-гӀачун йоӀ Лициния Евдоксия. Шен йоӀ маре йаханчул тӀаьхьа, цуьнан нана Афина Евдоксия дӀайолало Дезачу махка зиярте^{[4][5][95][115]}.

438 шо, 15 февраль — зорбатоьхна Феодосий II-гӀачун кодекс.

439 — Эций а, Литорий а эскарш Феодорик I-чунна дуьхьал Галли дӀадоьлху, Тулузехь тӀамехь велира Литорий^[4].

439 — 19 октябрь — вандалаша машар бохийра, Гейзерика Карфаген схьайаьккхира, Африкехь вандалийн а, аланийн а пачхьалкх кхоьллира^{[4][5][95][115][117]}.

439 — Константинополехь Феодосан пенаш меттахӀиттийна^[5].

439 — Сократ Схоластикас шен «Килсан истори» йазйар чекхдаьккхира^[120].

440 — вандалаша хӀордан тӀелатарш йолийра Сицилина^[4].

440—440 шеран румхойн-гӀажарийн тӀом Йездегерд II тӀом кхайкхийра Феодосий II-гӀачунна, Кавказ ламанхойх (гӀажарийн гуннаш олучу нахах) ларйарна Персера низамехь доцу ахчанаш далар бахьана долуш. Флавий Анатолий хьажийра Персе векал санна, цо машаран дийцарш до, Руман имперера ахчанаш луш^[121].

441 — Аттила Паннонина тӀелетира. Гуннаша дӀайаьхна Сингидунум (хӀинцалера Белград, Серби), Ниш, Виминациум, кхин а гӀаланаш^[4][118].

441 — Феодосий II-гӀачо Ареобиндан коьртехь экспедици йахийтира Сицилин вандалашна дуьхьал^[4][95].

442 — Валентин III Гейзерица машаран барт бина. Вандалаш дӀахецна шайн статусах фодерати (435 шеран машаран бартца), къобалйира йозуш йоцу хилар, Сицили а, Мавритани а йухайерзийра Руме. Валентинианан йоккхах йолу йоӀ Евдоксия дош ло Гейзерикан кӀанте Хунерикца маре йаха, иза баккхий хилча^[4][95][117].

442 — Йездегерд II-гӀачо волавелла ГӀажарийн эрмалой зороастризме берзо^[122].

443 — Этиус бакъо елира бургундхошна Сапаудин махкахь (хӀинцалера Леон, Франци) империн федераташ санна дӀатарбала.

444 шо, 27 июнь — Кирилл веллачул тӀаьхьа Диоскор хӀоьттира Александрин патриарх^[5][38][81].

446 — Флавиан хилира Константинополан патриарх^[81].

447 шо, 26 январь — Мохкбегоро дохийра Константинополан пенийн цхьа дакъа^{[6][113][115]}. Феодосий II-гӀачо тӀедиллина Малхбален преторан префектана Флавий Константинна пенаш меттахӀиттор, цунна гӀо дира цо Ипподроман циркан фракцешкара, гулдира 16 000 белхало; «Баьццара» а, «Сийна» а цхьаьна 60 дийнахь меттахӀиттийра пенаш^[90].

447 — Утусан тӀом, Атилин гуннаша эшийра Арнегисклан эскарш, кхерамаш тийсира Константинополна.

447 — Аттила йуха а тӀелетира, гуннаш Дунайх дехьабовлу, Балканашка чу а бевлла, Сердика (хӀинцалера София, Болгари) хӀаллакйира. Флавий Анатолийс куьг йаздо машаран бартана, цуьнца а догӀуш, Византино шарахь 2100 фунт дешин йал а, хӀора румхойн йийсархочунна 12 солиди а (6000 фунт) лора, ткъа Моэзехь кхоьллина буферан зона, цу румхойн бахархошна лерито леаве хилла^[5][118].

448 — 8 ноябрь — Патриарх Флавианас Константинополехь меттигера кхеташо кхайкхира Евтихин ереси луьстуш, цул тӀаьхьа Евтих килсанах дӀаваьккхира ереси санна^{[38][52][81][95][100][115][123]}.

449 июнь — Папа Лев I-чо йаздира «Томос Флавиана», Константинополан патриархе хьажийна, цу тӀехь цо хӀоттийра цхьана стагехь цхьаьнатоьхначу Дала леррина къобалвинчун шина Ӏаламан доктрина. Томос хир йу Халкедонан кхеташонан а, православин килсан монофизитизмна а, миафизитизмна а дуьхьал къийсам латторан теологин бух.

449 — Киран Феодорета шен «Килсан истори» зорбане йаьккхина, 324 шарера V бӀешо йуккъе кхаччалц йолу мур дӀалоцуш, Палестинин Евсевийн килсан истори кхидӀа а дӀахьош^[124].

449 шо, 8 август — Эфесан шолгӀа кхеташо, Диоскоран хьехамца Феодосий II-гӀачо кхайкхина, тӀаьхьо «Эфесан талор» йа «Талорхойн кхеташо» аьлла цӀе тиллира, миафизитийн толамаш бахьана долуш. Кхеташонца цхьаьна ницкъ бар а дара. Папа Лев I-чо цуьнан сацамаш йухатоьхна, цунах талорхойн кхеташо аьлла^{[5][38][81][115]}.

449 — Паннонехь Аттилана нотарин болх бан волавелла Орест^[118][125].

449 — гӀажарийн Шаханшах Йездегерд II-гӀачо тӀедожийра Эрмалойчоьне керста дин дӀа а тесна, зороастризм тӀеэцар. Васак Сюни а, цхьаболу эрмалойн накхараш а зороастризман дин тӀеоьцу, амма 450 шеран гурахь Эрмалойчохь гӀаттам болабелира.

450, гуьйре — ГӀажарийчоьнан Эрмалойчохь гӀаттам бина Йездегердд II-гӀачун дуьхьал, цо эрмалой зороастризме берзийра^[122]. Эрмалоша орца кхойкху Феодосий II-гӀачуьнга, амма император велира цуьнан жоп далале^[126].

450 шо, 28 июль — велира император Феодосий II. 25 августехь цуьнан йиша Пульчерия маре йоьду Маркиан, иза хуьлу Малхбален император.^{[4][5][6][81][95][113][115]}.

450 — Маркиан реза ца хилира Йездегерд II-гӀачо зороастризм тӀеэцарна дуьхьал Персехь гӀаттам бечу керста эрмалошна гӀо дан. Флоренцийс векалт хьажийра Персе, 440 шарахь бина машаран барт тӀечӀагӀбан^[126].

450 — императоран Валентиний III-гӀачун йишас Юстус Грата Гонорис дехар дира Аттилага Малхбузен империна тӀелатар дар^[5].

451, 26 май — Аварайран тӀамехь вийна Мамиконян Вардан. Эрмалойн динан дай лоьцуш, кхел йан ГӀажарийчу буьгу. И бахьана долуш, Эрмалойчоьнан аьтто ца баьлла хинйолчу Халкедонан кхеташоне векалш бахийта^{[127][128][129]}.

451 шо, 20 июнь — Каталонийн аренашкахь хиллачу тӀамо цхьана ханна сацийра Аттила гуннийн Галли тӀелетар. Эций румхойн эскаро а, Феодорикан вестготийн эскаро а цхьаьна эшийра гуннаш, амма тӀом боьдуш Феодорик I-ра велира^{[4][5][10][95][109]}.

451 шо, 8 октябрь — Халкедонехь дӀаболабелла императоро Маркиана кхайкхина йолу 4-гӀа Вселенски кхеташо. Халкедонан кхеташоно емал йира монофизитийн талорхойн кхеташо, чӀагӀдира Ӏийса-пайхамаран ши Ӏалам хилар, амма цхьа гипостаза хилар^{[5][38][51][62][81][90][95][113][115]}.

451, ноябрь — Александрин патриарх Диоскор даржера вохийра, Протерий патриарх хилира, Александрин гӀаттам эккхийтира. Мисаран монофизитийн керстанаш, Халкедонан кхеташонан сацамаш йухатоьхна, копташ аьлла цӀе тиллина, дӀакъаьстира Вселенски килсах^[5][81][115].

451 — Иерусалимехь меттигерчу монофизиташа гӀо деш епископан Ювеналан а, Феодосийн а конфликт. Халкедонан кхеташонах дӀакъаста реза ца хиллачу Ювеналан ницкъ кхаьчна Константинополе вада. Ювеналан аьтто белира Феодосий араваккха а, хӀорда тӀе йухаверза а 453 шарахь бен, Палестинан герцоган тӀеман гӀоьнца^[115].

451 — Миафизитизме хьаьжна йолу эрмалойн килсо, Халкедонан кхеташонехь векалш боцуш, тӀе ца оьцу цуьнан сацамаш, уьш лору несторианизм денйалар, цу кхеташонехь Феодор Мопсуестский а, Диодор Тарсан а емал ца бар бахьана долуш^[100][119].

452 — гуннаш Италин тӀелетта, дӀайаьхна Аквилея, Медиоланум, Патавиум, Верона, Бриксия, кхин а гӀаланаш. Валентиний III-гӀачо эцна гуннаш, инзаре йоккха йал а луш. ХӀаллакйинчу Аквилейра а, Венецин провинцера а мухӀажарш дӀатарбелла Венецехь^[130]. Венецин изоляцино ларйира иза V бӀешарахь дуккха а варварийн тӀелетарех^[5][10][95].

452 — Валентин III-гӀачо Аттила волчу векалш бахийтира Геннадий Авенан а, Тригетан а, ша папа Лев I-чун а нахехь. Аттила Ӏаткъам бина Лев I-чуьнца цхьаьнакхетарх, иза йухавелира Дунайна дехьа^[4][10].

453 — Ильдикоца той деш Аттила велла^[17], цуьнан кӀенташна йукъахь Ӏедал къийсам латтор^[4][10][95].

454 — Паннонехь гепидаш гуннашна дуьхьал гӀаттам бина. Недаон тӀамо чекхйоккху Европехь гуннийн импери, гуннаш дӀабоьхкина Къилбаседа Ӏаьржа хӀордан кӀошта^[10].

454 шо, 21 сентябрь — императоро Валентиний III вийна инарла Эций^{[4][5][95][109][115]}.

455 шо, 16 мартехь — Петроний Максима вийра Валентиний III, шен йисина зуда Лициния Евдоксия ницкъ бира цуьнга маре йахийта, ткъа шен йоӀ Евдокия йалийра, Гейзерихан кӀантана Гунерихан дош делла, цуьнан кӀанте Палладийга. Лициния Евдоксияс къайлаха кхойкху вандалийн урхалхо Гейзерих Руме, ша паргӀатйаккха. Валентинян велча а, барт бохийначул тӀаьхьа а Гейзериха ша паргӀатваьккхина лору 442 шарахь бина машаран барт ларбаран декхарех^{[4][5][10][47][95][113][115]}.

455 — май — июнь — Петроний Максим гӀоьртира Румера дӀаваха, Гейзерикан вандалаш тӀегӀертарх лаьцна хабарш бахьана долуш, амма иза вийра бахархоша шен кӀантаца Палладийца цхьаьна^[10].

455, 2—16 июнь — Рум дӀайаьккхира вандалаша. Гайзерик йийсаре лоцу Евдоксия а, цуьнан ши йоӀ а, гӀала талораш до. Петроний Максим веллийла хиъча, 9 июлехь вестготийн паччахьо Феодорик II-гӀачо кхайкхийра Авит Малхбузен Галлин император. Авитус кхаьчна Руме сентябран 21-чу дийнахь^{[4][10][51][115][117]}.

456, март — вандалаша хӀаллакйира Капуа. Авитус Рицимер хьажийра Сицили ларйан.

456 — Агриджентон тӀом, Рицимеран коьртехь волчу Руман хӀордан флото эшийра вандалаш Корсикан тӀамехь.

456 шо, бӀаьсте — Рицимер гӀаттам бина Румехь Авитусна дуьхьал. Рицимера хӀоттаво Малхбузенан император майориан^{[4][5][10][115]}.

457 шо, 27 январь — император Маркиан велира^[5][115].

457 — 7 февраль — Патриарх Анатолийс дуьххьара таж диллира йукъара орамах волу император Лев I Мацелла^[4][5][51], керла император легализаци йан. ХӀетахь дуьйна и ламаст тӀедиллина хилла, Руман имперехь хилла ца Ӏаш, дерриге а керста дуьненахь.

457 шо, 26 март — Маркиан велча, Александрехь дӀаболабелира патриарх Протериусна дуьхьал гӀаттам, коьртехь бара Тимофей Элур а, Петр Монг а. Патриарх Протерий вийра, Александрин килс йекъайелира халкедонийн а, монофизитийн а конфессишка^{[5][115][131]}.

457 — Аквитанин Викторийс йазйина «Пасхин курс» (лат. Cursus Paschalis) цӀе йолу болх Пасхин таблицаш хьесапца.

458, 3 июль — Константинополан патриарх Анатолий велира, Геннадий I керла патриарх хӀоьттира^[115].

458 — императора Майориана Мизенохь а, Равеннехь а румхойн флот йира, шена тӀеозийра дуккха а варварийн йалхош (бастарнаш, бургундаш, гуннаш, остроготаш, ругийш, скифаш, севийш). Вандалаш гӀерта Кампанина тӀелета, амма эшабо Майориана. Иштта Майориана эшабо Арелатехь вестготаш, йуха схьайоккху Лугундум (кхузаманан Леон) Гундиохан бургундхошкара^[4].

459 — Лев I Мацеллас машаран барт бина остроготашца. Феодемира шен пхи шо долу кӀант Феодорик закъалтана санна дӀахьажош ву Константинополе, цигахь цунна Ӏамадо латинан мотт а, тӀеман тактика а, дин а^[10].

460 — 17 июнь — папа Лев I-чо кехат йаздира патриархе Геннадий I-чуьнга, Тимофей II Элуран миафизитийн хьежамашца а, Александрехь православин патриарх кхолла йезаш хиларца а доьзна. Папа Лев I-чун тӀеӀаткъамца императоро Лев I Мачеллас махкахвоккху Александрин патриарх Гангре, цул тӀаьхьа Херсонесос, цуьнан метта хӀоттаво халкедонхо Тимофей III Салофакиолос^{[5][115][131]}.

461 шо, 3 август — Рицимера вохийра Майориан. ноябрехь Рицимера Малхбузен император хӀоттаво Лео Мачеллас цкъа а къобал ца дина Либий Север^{[4][5][10][115]}.

462, 14 сентябрь — Антиохехь мохкбегоро гӀала йохийра^[5][115].

463 — Орлеанан тӀом, Эгидий коьртехь волу румхойн эскаро эшийра Фридрихан вестготийн эскар.

464, 6 февраль — Рицимера эшийна Беоргоран аланийн эскарш Бергамехь^[4].

465 шо, 2 сентябрь — Константинополехь цӀе йалар^{[5][115][118]}.

465 шо, гурахь — Либий Север велира, Рум император воцуш йисира шина шарахь гергга^[10][115].

466 — Лев I-чо Ардабуран гӀажаршца йаздина кехаташ схьаэцна, иза дӀаваьккхира Малхбален эскаран элан даржера^[115].

466 — императоро Лев I-чо шен йоӀ Ариадна йалийра Исаврийн Зеноне, хӀоттийра иза граф Домашний^[5][115].

467 шо, Ӏа — гуннийн тӀелатар гӀорийначу Дунайна дехьа дӀадаьккхира румхойн-готийн эскаро. Константинополехь нахана хьалха хӀоттийна Атилан кӀентан Денгизихин корта^[118].

467, 12 апрель — Прокопий Антемий хилира Малхбузен император, Леван Ӏаткъамца^{[4][5][10][115]}.

468 — Лев I Мацеллас гулйира 1113 кеманах а, 100 000 салтичух а лаьтта йоккха флот, 60 000 фунт дешин мах а баьккхина, империн хазна банкрот йира. Базилиск коьртехь волу флот дӀайоьду вандалийн карахь йолчу Карфагенна тӀе, амма Кабо-Верден тӀамехь онда эшам хуьлу. Гайзериха пхи де доьху Базилиске машар бан, амма цул тӀаьхьа цӀеххьана тӀелета румхойн флотана цӀеран кеманашца, 700 гергга галер хӀаллак а йеш. Ша эшначул тӀаьхьа Базилиск ницкъ кхочу Ая-Софияхь лечкъа, меттигерчу бахархоша бекхам ца хилийта. Лео махкахвоккху иза Гераклея Синтика. Къилбаседа Африкин ресурсашна тӀехь урхалла дайарца, Руман империн ницкъ дӀаболу доккха эскар латто^{[5][113][115][118]}.

469 — Константинополера Панноне йухавеана 15 шо долу Сийлахь Феодорик^[10].

469—470 — готийн буьйранчин Анагастан гӀаттам.

470 — Одоакр хӀоьттира германхойн тайпанийн (херулийн а, скирийн а федерацеш) хьалханча.

470 — Аспар шен кӀант Патриций императоран йоӀе Леонтига маре елира, ткъа Патриций хилира Цезарь. Константинополехь сингаттам болабелира, гот-ариан Патриций император хила тарло аьлла. Императоро дош ло Патриций православин дин тӀеоьцур ву аьлла^[5][10][115].

471 — Лев I Мачеллас махкахбаьккхинчу Базилиск йухаверзийна, цо гӀо до цунна Аспарах кӀелхьаравала^[4][113]. ВорхӀ шо долу Теодорик паччахь хуьлу остроготийн, уьш дӀатарбелла Моэзехь. Готаш дӀадолало Фраки дӀайаккха^[5][10].

471, 25 август — велира патриарх Геннадий I. Акаци Константинополан патриарх хилира^[5][115].

472 — Рицимера дӀайаьккхира Рум. 12 апрелехь Рицимера Константинополера ваийтина Олибрий император кхайкхийра. Пхеа баттахь го биначул тӀаьхьа Рицимера вийра Антемий, ткъа Олибрий император хилира 11 июлехь, Рицимер велира августехь, цул тӀаьхьа Олибрий велира гурахь^{[4][5][10][115]}.

472 — Везувий эккхийтаро йерриг Къилбаседа Итали Ӏаьно дӀакъевлира, Ӏаь Константинополе кхаччалц кхаьчна^[5][113].

473 шо — Шемахь Симеон Стилитан килс йина.

473 шо, 3 март — Рицимеран вешин кӀанта Гундобада Равеннехь Малхбузен император Глицерий кхайкхийра. Ша Гундобад, шен да Гундиоч дӀакхелхинчул тӀаьхьа, сацам бо шен даймахка йухаверза, Бургундин паччахь хила. Лев I Мачеллана ца вевзира Глицерий, гурахь шен зудчун вешин кӀант Юлий Непос эскарца Итале хьажийра^{[4][5][10][115]}.

473 — Фракехь готийн баьчча волчу Феодорик Страбона машар бира императорца Лев Мачеллаца, цуьнца цунна йелира магистр милитум цӀе, готашна Фракехь баха бакъо йелира, шарахь 2000 фунт дешин йал йелира.

474 шо, 18 январь — Лев I Макелла велира дизентерех, цуьнан 7 шо долу кӀентан кӀант Лев II император хӀоьттира^{[4][5][113][115]}.

474 шо, 9 февраль — къона Лев II-гӀачун да Зено цуьнан накъост хилира^{[4][5][12][113][115][125]}.

474 шеран 24 июнь — Юлий Непос Остехь охьахиира, Глицерийна ницкъ бира иза император кхайкхо. Ша Глицерий хилира Далматехь Салонан епископ^{[5][10][115][125]}.

474, 17 ноябрь — Лев II велира (хила тарло шен нанас Ариаднас дӀовш далар бахьана долуш), Зено хилира Малхбален цхьаъ бен воцу император^{[4][5][51][113][115][125]}.

475 шо, 9 январь — Аэлия Верина шен вешин Вазилиск коьртехь волуш Зено Исаврийн дуьхьал питана дира. Зено ведда Константинополера шен доьзалца а, империн хазница а Исаврие^{[90][125][132]}. Январан 12-чу дийнахь Базилиска шен 20 баттахь паччахьалла дан волавелира империн Малхбален декъехь, хазни чохь ахча а доцуш. Цунна ницкъ бира налог гулйан а, офисаш йохка а, килсанера ахчанаш даха а^[5][12][115].

475 шо, 9 апрель — Базилиска арахийцира Энциклопеди («горга кехат»), цу тӀехь цо йаржийра миафизитизм, йухабаьхна Халкедонан кхеташонан сацамаш. Тимофей Элур а, Петр Монг а йухабоьрзу Александре, Тимофейс доьху Базилиске Халкедонан кхеташонна а, «Томос Флавианна» а анафема йар. Патриарх Акаций реза ца хуьлу Энциклопеди тӀеэца, цунна дуьхьало йеш, Ӏаьржа кӀадица дӀайуьйхира Ая-Софияхь йолчу иконашна^{[5][115][131]}.

475 шо, 28 август — Равеннехь Ӏедал дӀалаьцна эскаран элачо Ореста. Юлий Непос шен эскарца ведда Далматехь йолчу Салоне^{[4][10][115][125]}.

475 шо, 31 октябрь — Ореста шен 15 шо долу кӀант Ромул Август император дӀакхайкхийра, иза ша хилира цуьнан регент а, де-факто Малхбузен урхалча а. Формалехь, Орестан а, Ромулан а Ӏедал къобал ца дина йа Малхбалехь а, йа дукхахйолчу провинцешкахь а. Юлий Непос императоран титулах дӀа ца къаьста^{[4][5][10][115][125]}.

475 — Базилиск гӀоьртира патриарх Акаций гӀалара араваккха, къепедацарш эккхийтира. Цуьнан жамӀехь гӀалахь хиллачу тӀеман жамӀ ду цӀе йалар, цо хӀаллакйо дуьненан шира тамашийна хӀума, Олимпехь Зевсан хӀоллам, ткъа иштта Константинополехь империн библиотека^[5].

475 — Равина II-гӀачо чекхдаьккхина «Сурехь» вавилонан Талмуд йазйар.

476 — Феодосий Ценобиарха кхоьллина Сийлахь-Везачу Феодосийн ламаст, Вифлеемна гергахь магийн сий деш хиллачу меттехь.

476 шо, аьхке — Одоакр Равеннехь императоран цӀийне веара, Оресте гӀо дехна пачхьалкхан карчам бан, Италехь дӀатарвала бакъо хилийтархьама. Ламастан агӀор федераташ латтанийн кхоалгӀа дакъа дӀадала дезаш дара. Орест реза ца хуьлу.

476 шо, август — Зенона го бина Константинополна, Иллусан гӀоьнца. Сенато цунна кевнаш схьадоьллу, цо узурпатор Вазилиск даржера дӀавоккху, Малхбален урхалла йуха а дӀалоцу. Элия ​​Верина доьху Зенога, шен вешин Базилискан цӀий ма Ӏанор. Зено реза хуьлу, цо Каппадокин гӀопехь чувоьллира Вазилиск а, Зенодия а, церан кӀант Марк а, цигахь уьш мацалла леш бу^{[5][12][90][115][125][132]}.

476, 23 август — Одоакр рекс Итали («Италин паччахь») аьлла дӀакхайкхийра цуьнан эскарша. Цо эскар дӀахьо По тогӀи чухула Равенне кхаччалц^[115].

476 шо, 28 август — Орест а, цуьнан ваша Павел а Пьяченцехь йийсаре лаьцна, дукха хан йалале вийна^[4][125]. Руман сенато, Одоакран реза хиларца, Зеноне императоран билгалонаш хьажийра, Зенона цхьаъ бен воцу император кховдийра, Одоакр патриций а, Италин урхалхо а вира. Оццу хенахь Непос ахча а, эскар а дехна Зеноне, Италехь шен олалла йухадерзо. Зенона къобалдира Одоакр Италин урхалча хилар, амма хьахийра Непосан резахилар оьшуш хилар.

476 шо, 4 сентябрь — узурпатор Ромул Одоакера даржера вохийра, цуьнан дахар кӀелхьардаьккхина, шарахь 6000 солиди алапа делира цунна, Кастель-дель-Ово дӀахьажийра^[125]. Юлий Непос формалан кепара вуьсу Малхбузен император, Одоакра ахчанаш до цуьнан сурт тӀехь долу. Одоакера ларйо шена хьалха дуккха а тӀеман куьйгалхоша лелош хилла Рекс цӀе, цо йозуш йоцуш урхалла до Италина, ткъа цӀарца ша империн Малхбален ах эла санна къобалво. Одоакран карчам ламастехь лоруш бу Малхбузера Руман импери йоьжна де^[5][10].

477, 25 январь — Гейзерих веллачул тӀаьхьа Хунерих вандалийн паччахь хӀоьттира^[10][117].

477 шо, 31 июль — велира миафизитийн Александрин патриарх Тимофей II Элур, ткъа Александрин епископаша хаьржира Петр III Монгос. сентябрехь Петр Белыйшер вен кхел йо, Зенос даржера дӀавоккху, амма цуьнан аьтто бо кӀелхьаравала. Тимофей III Салофакиол йуха а патриарх хилира^{[5][115][131]}.

477 — Армат вийра Одоакран вашас Онулфа Зенонан омрица^[5][115].

478 — Кипран Антемийс Константина гӀалина гергахь Барнабан реликви а, Матфейн Инжилан копий а карийра, цаьрца Константинополе кхаьчна император Зеноне. Зенона къобалдо Кипран килс кхоллар а, векалан Варнабан ламаст дан а^[51][133].

478 — Верина шен ваша Василиск верна чӀир эца Илле хьажийра нах байархой, амма вер ца хилира^[132].

478 — Константинополехь мохкбегоро йохийра гӀала, цу йукъахь йу Феодосин бӀогӀам а, цуьнан хӀайкал а^[5].

478 — Феодорик Страбон Зенона дуьхьал гӀаттам бина^[5].

479 — Зено дӀаваккха гӀортар узурпатор Марциан, Верин нуц. Зено кӀелхьарвоккху Иллусан Исавран эскарша, амма Маркиан йийсаре лаьцна, махкахвоккху Тарсехь ламанан цӀийне^[5][115].

480 — Малхбузера император Непос вийна шен графаша Далматехь. Декабран 9-чу дийнахь Одоакра, Непосан чӀир эцаран бахьана а дина, Далматина тӀелета, иза шен пачхьалкхана йукъайоккху. Историк Малх Филадельфиан дийцарехь, Непос даржера вохийна, Салонан епископан даржехь хилла император Глицерий хила тарло цу стаг верехь дакъалоцуш. Император Зенона къобалдо Одоакран низам хилар, ткъа Одоакра къобалдо Зено империн цхьаъ бен воцу урхалча санна.

481 — Хлодвига кхоьллина франкийн пачхьалкх.

481 — Иоанн I Талай хӀоьттира Александрин патриарх^[115][131].

482 — Вандалийн хунерико дуьхьало йира Зенонан дехарна, Карфагенехь мукъачу меттигашкахь епископаш хӀиттор, Руман имперехь арианашна цхьатерра бакъонаш йоьху. Хунерик Африкехь православин динан дайшна тӀехь Ӏазап латто волало^[115].

482 шо, бӀаьсте — Зено Исавр, ​​патриархан Акацин хьехарца, арахоьцу Цхьаьнакхетаран эдикт (Хенотикон), цо йухайаьккхира Эфесан ШолгӀа Кхеташо а, Халкедонан Кхеташо а, миафизиташ а, Диофизиташ а цхьаьнатоха гӀерташ. Иоанн Талай ведда Руме, Симплицийца цхьаьнакхета. Хенотиконна куьг йаздина миафизит Петр III Монгос хӀоттаво Талайан метта Александрин патриарх. Амма, Халкедонан кхеташонан анафема оьшуш лоруш хилла ацефали, цуьнах дӀакъаьста^[115][131].

483 шо, 13 март — Феликс III хӀоьттира папа, Талайан хьехарца сацамца емал а вина Акацин Хенотикон^[115][131].

484 — февраль — Карфагенехь вандалийн кхеташо, арианаша вандалаша Африкехь вандалийн пачхьалкхера православин епископаш арабаьхна йаьссачу аренга^{[109][111][117]}.

484 — Иллус вовшахтоьхна Зенонна дуьхьал гӀаттам, йийсарера Верина мукъайаьккхина, цо таж диллина узурпаторна Леонтиосна. Зенона, Феодорик Амалан а, Иоанн Скифан а гӀоьнца эшабо Леонтиосан ницкъаш. Леонтиос а, Иллус а чӀагӀдо Папуриум гӀопехь, цигахь диъ шарахь латтадо, Персе векалт хьажош. 488 шарахь Леонтиос а, Иллус а вийра. Верина елира Папуриумехь гӀопана го бина йуьххьехь^{[5][12][38][115][131][132]}.

484 — Гефталитан гуннаша ГӀажарийчоь эшийначул тӀаьхьа, Балаш Ӏедале вогӀу, цо Зеноне деши доьху, ламанхойх доза лардарна. Зено реза ца хуьлу, хӀунда аьлча гӀажарша йуха ца елла Нисибис, барт хиллачу кепара, 120 шарахь долахь хиллачул тӀаьхьа^[12][134].

484 — Румхойн а, Константинополин а килсашна йукъахь Акацин раскол схьайаьлла Хенотиконах лаьцна дов далар бахьана долуш. июлехь папа Феликс III-чо 77 епископах лаьтта кхеташо кхайкхира, даржера дӀаваьккхира Акаций, цо халкедонийн Ӏилманна йамартло йарна. Цунна жоп луш, Феликс III дӀаваьккхира Константинополан килсан диптихех. Килсашна йукъахь дов лаьттира Юстин I-чо дӀакхаччалц, цо йухайаьккхира Хенотикон^{[5][115][131]}.

484 — Дезачу Саббас кхоьллина Лавра ЯхӀудан йаьссачу аренгахь.

484—486 — Палестинехь Юст коьртехь волу самарихойн гӀаттам. Самархоша йохийра Кесари-ГӀалара Сийлахь-Везачу Прокопийн килс. Палестинан герцог Акслепиадас, гӀаттам дӀа а лаьцна, Юстун корта дӀахьажийна Зеноне. Зенона Геризим лам тӀера синагога хийцира Делан Нанна лерина капелла^[132].

486 — ГӀажарийчуьра керстанаш кхаьчна Селевкехь хиллачу Несторин кхеташоне.

486 — Суассонан тӀом, цу тӀехь Хлодвисан франкаша эшийра галло-румхой, хаъал шорйира франкийн пачхьалкхан латтанаш.

487 — Амал Феодорих Константинополна го бина^[132]. Зено тешийра остроготийн паччахь Феодорих Одоакр паччахьан Ӏаршах дӀа а воккхуш, Итали схьайаккха^{[10][51][115][125]}.

488 — гефталитан гуннаша гӀо до Кавадна Балаш дӀаваккха, Персин Шаханшах хила. ноябрехь Маздак дӀадолало маздакизм дӀакхайкхо, цуо лоруш ду бахам а, зударий а массо а гӀажарша декъа беза бохуш. Керла болам сиха гӀараболу Персехь^{[5][12][134][135]}.

489 — Эдессера Кирр II-гӀачун дехарца Зенона дӀакъевлира Эдессера гӀажарийн Нисибис школа, несторизм дӀакхайкхорна. Хьехархой а, дешархой а уьду Нисибис Нарсай волчу.

а, Анастасий I а]]489, 28 август — Изонцон тӀом, Одоакран эскарш дӀадахийтира остроготаша^[4].

489, 27 сентябрь — Теодорихан а, Одоакран а эскаршна йукъахь хилла Веронан тӀом, чекхбаьлла Теодорихан остроготийн толамца. Одоацер ведда Равенне дӀавоьду^{[4][10][125][132]}.

489, декабрь — Акаци веллачул тӀаьхьа Румехь къобал ца йина Фравитас хӀоьттира Константинополан патриарх^{[5][115][131]}.

490, март — Фравитас веллачул тӀаьхьа Евтимий хӀоьттира Константинополан патриарх, цо сихонца дӀаваьккхира Петр III Монг диптихашна йукъара, тӀетоьхна Феликс^{[5][115][131]}.

490, 11 август — Аддан тӀом, цу тӀехь Феодорикан остроготаша эшийра Одоакран ницкъаш. Одоакр ларло Равеннехь. Остроготаша Равенна го бан йолайалар (490—493)^[10][125].

491 — 9 апрель — император Зено велира^[132]. Цуьнан йисинчу зудчо Ариаднас паччахьан Ӏаршан къовсамхошна йукъара рогӀера император хоржу: тийналла Ӏаш волу Анастасий а, Зенонан ваша Исаврийн Лонгин а. Апрелан 11-чу дийнахь Ариаднин сацамца а, Сенатан а, эскаран а гӀоьнца император хӀоьттира 61 шо долу тийна Ӏаш волу Анастасий Дикор^[51][125], ткъа 20 майхь (Зено велча 40 де даьлча) Ариадна цуьнга маре йоьду^{[4][5][115][136]}.

491 — Валаршапатехь меттигерчу кхеташонехь, коьртехь Католикос Пакбен а волуш, эрмалойн килсо тӀеийцира Акацин «Хенотикон», цо къобалйира хьалхара кхоъ экуменически кхеташо бен (Никей, Константинополь, Эфес). ЙоьалгӀачу (Халкедонин) Кхеташонан сацамаш, несториански бу аьлла, йухатоьхна, иза нийса бара императоран Анастасийн хьежамашца^[119][137].

492 — Лонгин а, кхин а дуккха а гӀарабевлла исаврхой Ӏедалера дӀабахар бахьана долуш Исаврийн тӀом хилира (492—497). Исаврийн эскарш дӀадаьхна Котайосехь хиллачу тӀамехь, коьртехь скиф Иоанн коьртехь волчу византин эскаро, амма дийна бисина исаврхой лаьмнашкахь ларбелла, масех шарахь партизанийн тӀом дӀабаьхьира^{[5][12][115][136]}.

493 шо, 25 февраль — Равенна кхаа шарахь го биначул тӀаьхьа, Одоакр дӀавелира Феодорикана. Мартаан 15-чу дийнахь Одоакр кхойкху машаран дийцарш дӀадахьаран банкете, цигахь Теодорика массо а хьешашна хьалха вийна Одоакр, цуьнан дегӀ ах а хадош. Теодорик хилира Италин цхьаъ бен воцу урхалча, цо кхоьллира Остроготийн пачхьалкх^{[4][10][125][132]}.

493 — папа Геласий I-чо къобалйира Керла бартан тӀаьххьара вариант.

493 — исаврхой арабаьхна Константинополера. Клавдиополисан го дӀаболало Исавран тӀом болчу хенахь^[5].

494 шо — Папа Геласийс йаздина кехат императоре Анастасийга «Duo sunt» («Шиъ ду») цӀе йолуш, цу тӀехь цо дӀахӀоттийна тайп-тайпана шина Ӏедалан доктрина: низамашдаккхаран (динан, auctoritas sacrata pontificum) а, кхочушдаран (империн, regalis potestas) а.

495 — Палестинехь самарихойн гӀаттам. Самархоша дӀалаьцна Гаризим лам тӀехь йолу Сийлахь Мария килс. ГӀаттам дӀабоккху Прокопийс.

496 — Анастасийс даржера вохийра патриарх Евтимий, Исавран тӀамехь йамартло йарна, цуьнан йозанца динан мукӀарло йухадаьккхира. Патриарх хӀоттийна Македоний II^{[5][38][115][136]}.

496, 14 февраль — Руман папа Геласий I-чо дихкира Луперкалия даздар, хила тарло иза хийцира Сийлахь-Везачун де даздарца.

496 — Хлодвиг — варварийн паччахьех дуьххьарлера православин керста дин тӀеэцнарг, ткъа арианизм ца тӀеэцна, дукха варвараш санна.

497 — Анастасийс императоран штамп хьажийра Равеннехь Феодорик волчу, иза къобал а вина Италехь шен викарий (векал) санна. Теодорика бакъо ло Италехь бехачу румхойн бахархошна румхойн низамашна кӀел хила.

497 — Исаврийн тӀом чекхбаьккхира Скиф Иоанна, Исаврина тӀехь урхалла йухадерзийра, гӀаттамхойн хьалханчаш байина^[5][115].

497 — чекхйаьлла "Амброзин «Илиада» — серлайаьккхина куьйгайоза, гойту Гомеран «Илиада».

498, май — Анастасийс ахчанан реформа йира, 40 нуммиаца цхьатерра керла цӀестан фоллис йан йолийра. Реформано совгӀат дира йохк-эцарехь а, налог дӀайаларехь а сурсаташ хийцаран меттана ахчанах пайдаэца. Эскархошна кхин барзакъ ца луш, ахча лора уьш эца. Анастасий волуш Ӏедалан даржаш жигара доьхкира ахчанах. Хрисаргирос дӀайаьккхина^[136]. (йохк-эцар лело бакъонна тӀера налог), латтан долахошкара налог хийцира кхачанан налогера ахчанан налоге^{[5][12][38][115]}.

498 — Кавад I-ра махкахваьккхинчура цӀавеара гефталитан гӀоьнца, йуха а гӀажарийн Ӏарш дӀалаьцна, гӀажарийн маздакизм Ӏалашйар сацийна^{[5][12][134][138]}.

498 — 17 ноябрь — Акацин раскол дӀайаккха гӀоьртина папа Анастасий II велира. Симмах хаьржина Руман Латеранан цӀийнехь папа, ткъа оццу хенахь Лаврентий (антипап) хаьржина папа Санта-Мария-Маджорехь императоран Анастасийн гӀоьнца, цуо 506 шо кхаччалц лаьттира «Лаврентийски раскол», Феодорик Лаврентий араваьккхича^[5].

499, август — Анастасийс дихкира амфитеатрашкахь акхаройн латар^[5][12].

499 — мохкбегоро хӀаллакйира Никополь а, Неокессария а, Аршемшат а^[5][12].

500 — Теодорих Руме чувоьду^[4].

500, март — Месопотамехь цӀоькъала тӀелатар бахьнехь мацалла хӀоьттира, гурахь цу кӀоштахь чума йолало, иза лаьттира 501 шеран март кхаччалц^[12][38].

502 — Теодорих меттахӀоттийра Равенне хи латтор^[4].

502 май — Анастасийс дихкира империн массо а гӀаланашкахь цӀун буьйсанан хелхарш дар^[12].

502, 22 август — мохк бегоро йохийра Акр а, Тир а, Сидон а. Кавад тӀамна кечам бан волало^[12].

502, октябрь — Сасанидийн Персица Анастасийн тӀом болабелла. Кавадха ахча доьху Анастасийга, Дариалан ӀиндагӀ лардан къилбаседехьара варварийн тӀелетарех, Персина а, Византина а. Анастасий реза ца хуьлу ахча дала, гӀажарша Нисибис йуха ​​схьайаккхалц. Эрмалойчохь кечам ца биначу Феодосиполисна тӀелета гӀажарша. ГӀажарша Амидана го бар чекхдолу гӀала йожарца 503 шеран январехь^{[5][9][38][115][136]}.

503 — Византин эскар кхиамза гӀиртира гӀажарша дӀалаьцна Амида схьайаккха. ГӀажарша Осроен йийсаре лоцу, Эдессана го бина. Эскаран эла Ареобинд 12 эзар эскарца Дара хьажийна, Нисибисехь гӀажарий дӀалаца. Лахмидан малик, Аль-Мундир III, тӀелета Палестинан Салутарис а, Ӏаьрбийн Петраеа а, дуккха а йийсархой а лоьцуш^[5].

504 — Теодорик эшийна гепидаш, арабаьхна уьш Паннонера^[4].

505 — Персица «Анастасийн тӀом» чекхбаьлла. Анастасийс гӀажарийн дозанехь Нисибисна гергахь Дара (Анастасиополис) гӀап йо, доза лардархьама, иштта «еха пен» бо Константинополь ларйан^[5][115].

505 — Александрин патриархо Иоанн III Никиотес, императоран Анастасийн тӀедилларца, къамел дира, цу тӀехь Хенотикон тидира монофизитизм а, Диокор а къобалдар санна, ткъа Халкедонан кхеташо емал йира.

505 — Хорреум Маргин тӀом, остроготаша эшийра консулан Флавий Сабинианан эскарш^[10].

506 — Персица тӀамехь кхиамаш бахарна консул хӀоттийра Флавий Ареобинд Дагалайф Ареобинд.

508 — Иерусалиман епископо Элиас I-чо Палестинера арабаьхна халкедонхой боцу ламарой. Антиохин Северус а, 200 миафизитийн ламаро а кхаьчна Константинополе, Анастасийга кхайкхам бан. Македоний II реза ца хуьлу Халкедонан кхеташо йухатоха^[5].

508 — Теодорикан остроготаша эскарш хьажийра Гале коьртехь Ибба а, Маммо а, Тулуин а волуш, вестготашна гӀо дан^[4].

508 — Анастасийс паччахьан знакаш дахьийтира Франк Хлодвиге, цуьнан керста паччахь хиларан бакъонца хилар а, готашца къийсам латторехь цо дакъа лацарна а къобал а деш.

511—512 — Анастасийс хийцира Трисагионан доӀанан текст, цунна тӀетоьхна миафизитийн «Вайна жӀарах дӀатоьхна» боху дешнийн цхьаьнакхетар, цо сингаттам кхуллу Константинополехь патриарх Македоний II коьртехь волуш^[5][90][115].

511 — Анастасийс даржера вохийра патриарх Македоний II, Константинополан патриарх хӀоттийра Тимофей I Литробул. Македоний махкахвоккху, миафизит Северус бехке а вина, цо несторианизм дӀакхайкхийна аьлла^{[5][38][115][131]}.

512 — Анастасийс даржера вохийра Антиохин патриарх Флавий II. ноябрехь Антиохин Северус хилира Антиохин патриарх. Иерусалиман епископо Ильяс I-чо тӀеоьцу Северус йукъараллехь, шен гӀант ца дайта^{[5][115][136]}.

512 — Везувийн рогӀера эккхар оццул чӀогӀа хиларна, Теодорикас мукъабаьхна гонахарчу кӀоштан бахархой налогех.

512 — Ӏаьржа хӀорда тӀера Мраморан хӀорда тӀекхаччалц Анастасийн пен бина, Константинополь славянийн а, болгарийн а рейдех ларйан^[47].

513 — фодерацин буьйранча Виталианан гӀаттам. Эскарна а, халкъана а везаш волу Виталиан, Халкедонан кхеташонан онда агӀонча вара, монофизиташна дуьхьал вара^{[5][38][90][115][136]}.

514 — Виталиана дӀалаьцна йерриг Фраки а, Скифи а, Мизи а, Константинополе кхаьчна. Дагадовларш дӀахьош цо императоре доьху махкахбаьхначу халкедонийн епископаш йухаберзор, шайна йукъахь Македоний а, Флавиан а волуш, Ираклехь вселенски кхеташо кхайкхар, папа Хормизд а волуш. Амма Анастасийс шен дуй бохош, кхеташо йохайо^[5].

515 — Анастасий Ӏехор бахьана долуш йуха а дуьхьало йолийра Виталиана^[5].

515 — Дербентехь Каспий-хӀордан кевнашкахула чекхбевлла гуннаш-савираш, империн тӀелетарш долийра^[5].

515 — папа Хормисдас арахийцира «Libellus Hormisdae» доктринан формула, акацин дӀасакъастар дӀадаккхархьама.

516—517 — Александрехь бунташ. Иоанн III Никиотес велча, Диоскор II Константинополе кхочу, Августан кӀант вийначу Александрихошка къинхетам бар доьхуш^[5][136].

517 — кушитийн-химярийн тӀемаш болабалар (517/522? шарера 525 шаре кхаччалц). Аксумера эфиопийн жуьгтийн совдегар верна а, Византин синагога йагорна а бекхам беш, Химяран жуьгтийн паччахьо Дху Нувас дӀакъевлира Химяран а, Аксуман а, Византин а йукъахь йохк-эцар. Оцу тӀемаша Ӏаткъам бира Византин мехала йохк-эцаран а, политикан а, динан а интересашна; цуьнан совдегарш Химярехула ца буьтуш, уьш бойуш, талораш деш хилла, килсаш а, динан дай а хӀаллакбеш хилла. Аксуман (Эфиопин) керста паччахьо Калеб (Элла Асбаха), Ӏаьрбийн керста нах ларбархьама а, йохк-эцар меттахӀотторхьама а, шен эскарш охьадохкуш хилла Химярехь (Йемен). Амма Дху Нувас ведда, агӀончаш гулбина, 517—518 шерашкахь Ӏаьнан муьрехь? (Аксумера тӀеман ницкъаш дехьабаха аьтто боцчу хенахь) шен эскарца Тафар (Зафар) а, Наджран а гӀалина тӀе а вахана, хӀилланца йийсаре лоцу цо уьш, жуьгтийн дине берзош йа цигара гӀалин бахархой хӀаллакбеш^[139].

517 шо, 5 апрель — велира патриарх Тимофей Литробул^[5].

518, 17 апрель — Каппадокин Иоанн II патриарх хилира, чекхйаьккхира Акацин раскол^[5][51][140].

518, 9 июль — ткъес детташ 88 шо долу император Анастасий велира, хазни чохь 320 000 фунт сов деши гулдина. Сенато а, эскаро а, патриархо а император хаьржина фракий Юстин^{[5][38][90][115][125][136][141]}.

518 шо, 25 сентябрь — Юстина дӀаваьккхира Северус Антиохин гӀант, иза реза ца хилира Халкедонан кхеташонан сацамаш тӀеэца Виталианан бехкашца доьзна. Северус ведда Александри гӀала, Тимофей IV-гӀачух дӀакхета, цуьнан мурдашна олу Северийцаш. Цуьнан гӀант дӀалаьцна ву жуьгтичо Павел^{[5][38][52][100][115][131][140][141]}.

519, 28 март — Румца килсан барт меттахӀоттор а, 34 шарахь Акацийс дӀасакъастар чекхдалар а (484—519). Пхи патриарх — Акаций, Фравитас, Евтимий, Македоний II, Тимофей I Литробул — иштта ши император — Зенон а, Анастасий а — дӀабаьккхина диптихех^[140].

519 — арайаьлла Кассиодоран «Хроника»^[4].

520 — Константинополан патриарх хилира Епифаний^[5].

520 — ипподроман циркан партийн «Венети» а, «Прасини» а йукъара тасадаларш^[5].

520 — Юстина хӀоттийра Виталиан консул, амма июлехь иза вийра Йоккхачу паччахьан цӀийнехь^{[5][115][141]}.

520 — Антиохехь цӀераш евлла. Джастина гӀала йухаметтахӀоттайо, Антиохехь Олимпан ловзарш дӀадахьар дихкина^{[5][115][141]}.

521 — Антиохин патриарх Павел жуьгтичо Ӏазап дан долийна антихалкедонийн динан дайшна дуьхьал, цунна дуьхьал цуьнан метта хӀоттийра Юстин, цуьнан метта хӀоттийра Иерусалимера Евфрасий^[141].

521 — Юстиниан консул хӀоттийна.

522 — гуннийн-савирийн хьалханчас Зилингда цхьана хенахь дийцарш до румхошна а, гӀажаршна а тӀеман гӀо дан, цундела иза вийра Кавада^[5].

523 — Юстина арианизмна дуьхьал указ арахийцира. Арианан Феодорикас Константинополе хьажийра Папа Иоанн I, шен векалтца. Теодорика доьху Юстина арианашна католикийн православин дине берза новкъарло йар^[5][125].

523 — Химяран паччахьо Дху Нувас (Йосеф Асар Ясар) йуха а чӀагӀдо шен Ӏедал хӀордан йистера Химьярехь цецваьккхина рейдца, гӀаланашкахь эфиопийн гарнизонаш хӀаллакйира, дӀахьо бахархой нуьцкъала жуьгтийн дине берзор, 4000 гергга керста нах багора Наверрантехь а, Армайрехь а, Негран, ткъа 4299 вахархо (Нажранан гӀазотхой, Асхаб ал-Ухдуд). Император Юстина латкъам бира Александрин епископе Тимофейга, керста Аксуман паччахье яздар доьхуш. Цул тӀаьхьа императоро шен лаамехь доьху бартхочуьнан Аксуман паччахье Калебе эскар гулдар, Химярера Наджран йуха схьайаккхар. Императоро бехке вира Дху Нувас, химяритийн керста нах хьийзийна ца Ӏаш, кхин пачхьалкхаш «румхойн динна» дуьхьал йерзо лууш хиларна. Цу кепара, Юсуф Дху Нувас векалш бахийтира Хиртахь цӀуйн эла Мундар бар Закикъа волчу, шен пачхьалкхехь керста нах хӀаллакбар кховдош, «3000 динар» ахча а луш. Оцу хенахь, динан дай коьртехь а волуш, Хирта кхаьчна Юстин I-чун векалт, нийсса бӀостанехьа барт бан кховдор а долуш, цуьнан аьтто белира Мундарца машар бан. Юсупа иштта кхайкхам бира Персе, цигахь а керста нах хӀаллакбар кховдош, амма меттигерчу несторийн аьтто белира Юсупан Ӏаткъам дӀабаккха. Аксумна гӀо дан, Юстин I дагахь вара шен эскарш Мисарара къилбехьа дӀадахийта. Византин Ӏедало дог иракарахӀоттийра химяриташна дуьхьал кампани (цхьа шатайпа «Нулин жӀаран тӀом»), цу йукъахь йара ЦӀен хӀорда дехьара гулдина 70 кеманан цхьаьнатоьхна флот^{[5][139][142]}.

523 — Лазикан эла Цате Юстин волчу вахара, керста дин тӀеийцира, Валериан маре а йахана. Юстина цунна таж диллира Лазикан паччахь, цуо оьгӀазвахийтира Кавад, цо лорура Гуьржийчоь Персин муьтӀахь, Византица машаран барт а бина^[5][141].

524 (йа 522) — гӀажарийн Шаханшах Кавада императорца Юстинца дагадовларш дира Кавадан кӀант Хосров тӀеэца, Персехь шен Ӏедал чӀагӀдархьама маздакиташна дуьхьал. Амма квесторо Прокла новкъарло йо цунна, Хосроуна новкъарло йеш, румхойн паччахьан Ӏарш дӀалаца. ГӀажаршна кховдийра Хосров варвар санна тӀеэцаран вариант, цуо дийцарш дохаре кхачийра^[5].

525 — Пятидесятница дезчу дийнахь Аксумера эфиопаш (византин эскарша а, лаамехь гӀо деш, императоран Юстинианан вешин кӀентан куьйга кӀел) — 17 эзар эскархо а, 70 кема а — йуха а тӀелетта Химярна (хӀинцалера дефеариташ Йемен а). Химяран паччахь, Дху Нувас, велира, эфиопин/византин десантан хенахь тӀом боьдуш. Эфиопин эскарш «Химяритан махкахь» дисира ворхӀ баттахь гергга, цигахь «шайна ма-луъу нах бойура, талораш дора». Цара дуккха а химяритан йийсархой лецира, шайна йукъахь 50 эла а волуш. Калеба омра дира химяриташ хих чекхбаха, килсаш йухаметтахӀиттийра «гӀаланашкахь а, кӀошташкахь а», динан дай хӀиттийра. Эфиопаша хӀаллакбина Къилбаседа Ӏаьрбийн махкахь беха жуьгтий, хӀаллакбина гуламан цӀенош. Кесарин Прокопиас хаам бо, шен толам баьккхинчул тӀаьхьа, Калеба кхин паччахь хӀоттийна «оцу халкъана тӀехь», керста, «химяритан орамах волу», Сумайфа (Эсимфей, Эсимитей, Сумайва Ашва) цӀе йолуш, цо омра дина эфиопашна хӀора шарахь йал дӀайала аьлла. И толам баьккхина хӀордан йистера операци уггаре а хала хилла ца Ӏаш, Византина (а, цуьнан хинволчу императорна, Сийлахь-Везачу Юстинианна) геналла бахьана долуш, динан агӀор маьӀне а, йохк-эцаран а, политикан а Ӏаткъаман агӀор Византина лаккхара пайдехьа а йара^[139].

525 — Дионисий Экзигус хӀоттийра Пасхин таблицаш хинйолчу Пасхин хенашна (532 шарера 626 шаре кхаччалц) ткъа кховдийра хӀетахь лелош йолу Диоклетианан заманан хронологи дӀа а тесна, цуьнан метта Дала леррина Къобалвинарг дуьненчу ваьллачу заманан заманца хийца.

526, 20 май — Антиохехь мохкбегоро гӀала йерриг а йохийра. Мохкбегоро а, масех цӀеро а хӀаллакйо массо а бохург санна гӀишлош, шайна йукъахь Дашо йерд а, Селевкия Пьерин порт а, кхин а дуккха а. Антиохин патриарх Евфрасий Иерусалимера велира мохк бегочу хенахь. Юстина йерриг имперехь сингаттам дӀакхайкхийра, Антиохи йухаметтахӀотто йолийра. Цу гӀалин цӀе хийцина Феополь (Делан гӀала) аьлла^{[5][38][90][115][141][143]}.

526, 30 август — Теодорих веллачул тӀаьхьа Аталарих паччахь хӀоьттира Амаласунтан регенталла куьйга кӀел Италин^{[10][115][125]}.

526 — Сасанидийн Персица Пиренин тӀом болабалар.

527, 1 апрель — Юстина шен вешин кӀант Юстиниан хӀоттийра империн куьйгалхо^{[5][38][115][141]}.

527, 1 август — Джастин велира шен 77 шо долуш. Цуьнан вешин кӀант Юстиниан Сийлахь-Веза император хуьлу^{[5][38][51][141][143]}.

527 — Равеннехь Сан-Витале базилика йан йолийра.

527—529 — еза Сергий а, Вакх а килс йина.

528 — Юстиниан хӀоьттира консул^[143].

528, 13 февраль — Юстиниана кхайкхина комисси, коьртехь Трибониан а волуш, империн конституцин кодекс кхолла (Юстинианан кодекс), хӀоттийна Григорианан а, Гермогенан а, Феодосийн а кодексех. Кхин а тӀетохарш, Corpus iuris civilis аьлла цӀе йолуш, кхечу пачхьалкхаша лелийна румхойн низаман бух санна.

528 — Юстиниана меттахӀоттийра Константинополехь Филоксенан цистерна.

528, 29 ноябрь — Антиохехь рогӀера мохкбегоро йохийра Дашо кхерч, иза цкъа а меттахӀоттийра 526 шарахь мохк бегийча а, цӀе йаьллачул тӀаьхьа а^[90][143].

529 — жуьгтийн а, самарихойн а гӀаттам, коьртехь Юлиан Забар а волуш. ГӀаттамхоша йагийна Рождествон базилика^[144]. Византин бертахочо, Ӏаьрбийн махкахь монофизитийн керста ГӀассанидийн пачхьалкхо, Ал-Харит ибн Джабалах куьйгалла дечу хенахь, гӀо до гӀаттам дӀабаккха^[143].

529, 7 апрель — зорбане йаьлла Юстинианан кодекс.

529 — императора Юстиниана дӀакъевлира массо а бохург санна цӀун философин школаш, шайна йукъахь Афинехь йолу Платонан академи а йолуш. Дуккха а авторша дийцарехь, оцу хиламо билгалдаьккхина классикан мур чекхбалар а, йуккъера бӀешераш доладалар а. Дамаск а, Симплиций а, кхин а философаш уьду Перси махка, цигахь кхиам боцуш гӀерта неоплатонизм Ӏамо Шаханшах Хосров I-чунна^[143].

530 шо, бӀаьсте — Дара тӀом, гӀажарийн эскар Белисарийн эскарша эшор^[115][143].

530 шо, аьхке — Византин Эрмалойчохь Саталехь тӀом, Ситта куьйгалла дечу Византин эскарша эшийра Сасанидийн Иранан эскарш.

530, 15 июнь — Вандалийн а, аланийн а пачхьалкхехь карчам хилла, Гелимера даржера вохийра Юстинианан доттагӀ Чилдерик^[10].

531, 19 апрель — Каллиникумехь гӀажаршца тӀом.

532 — лело йолийра Дионисий Экзигусан Пасхин цикл^[51].

532 — Пиренейн тӀом чекхбалар, гӀажаршца «баиза машар» бар, иза лаьттар бац 8 шарахь бен^{[115][134][143]}.

532 шеран 13 январь — Никан гӀаттам, Византин исторехь уггар боккха гӀаттам, иза дӀатоттуш Белисариус дакъа дохийра гӀала, вийра 30 эзар гергга вахархо^[90][115]. ГӀаттам болчу хенахь йохийра дуккха а гӀишлош, шайна йукъахь Ая-София а, Ая-Ирина а^[145], Терма Зевксиппа а йолуш.

532 — Базиликан цистерна йар чекхделира.

533 — «Дигест» а, Юстинианан институташ а зорбане йаьхна.

533 шо, 31 август — Африка йуха схьайаккхархьама вандалийн тӀом болабелла. Белисариусан флот охьайоьссира вандалийн а, аланийн а пачхьалкхехь йолчу Капут-Ваде олучу меттехь. Румхойн эскарш схьакхаьчна хиъча, Гелимера омра до даржера вохийна Хильдерик вен^{[10][115][143]}.

533, 13 сентябрь — Дециман тӀом: византийша эшийра Гелимеран вандалийн эскар Карфагенан гергахь. 15 сентябрехь Белисариусан эскар тӀом а ца беш Карфаген чудоьду.

533, 15 декабрь — Трикамаран тӀом: византийша эшийра вандалийн ницкъаш, амма Гелимер кӀелхьара велира шен дисина эскарца Нумидин лаьмнашка. Византийша йуха а Ӏуналла до Къилбаседа Африкан а, Мальтан а.

534 — Гелимер дӀавелира Белисариусна^[143]. Пхи бӀе шарахь дуьххьара инарлин толам — Белисариусан толам — дӀахьо Константинополехь. Вандалийн а, аланийн а пачхьалкх чекхйолу, Юстиниана меттахӀоттайо Африкин преторан префектура^[10].

535, 9 февраль — Александрин патриарх хилира миафизит Феодосий I^[131].

535 — Географо Иерокла зорбатоьхна шен «Синекдем» («Спутник») цӀе йолу трактат, цу тӀехь цо дуьйцу Юстинианан заманахь империн 64 епархи (византин провинцеш) а, 912 гӀала а.

535 — империн административан меттахӀотторан Ӏалашонца арахийцира «Юстинианан романаш». 534 шо даьлча арадаьхначу низамашна «Новелла» олура. Цхьайолу «Новеллаш» грекийн маттахь арахоьцуш йара, латинийн маттахь арахоьцуш йолу «Дигесташ» а, «Институташ» а санна йоцуш^[146].

535 — цӀанехьара шийла мур, хила тарло вулкан эккхийтар бахьана долуш, йалташ ца кхиира, мацалла хилира дуьненан дуккха а регионашкахь. 535—536 шерашкахь хилла шийла мур — йуккъера бӀешерийн йуьххьехь климатан пессимуман дакъа ду.

535 шо, 30 апрель — готийн паччахь-аьзни Амаласунта паччахьо Феодахад йийча, болабелира византийшна а, остроготашна а йукъахь 20 шарахь лаьттина тӀом, иза чекхбелира остроготийн пачхьалкх йожарца. Аьхка остроготашкахь волчу Византин векало Петр Патрицийс Юстинианера ультиматум йохьуьйту, цуьнца а догӀуш, конфликт йерзош, Феодахад даржера дӀавала веза, Итали йухайерза йеза империн Ӏедале. Шина а агӀор дӀадоладелира византин тӀелетар; шо чекхдалале Белисариус дӀалаьцна Сицили, ткъа Мундус дӀалаьцна Далмати. Теодахада дийцарш дира Итали дӀайаларх лаьцна Петр Патрициусехула^[10][115].

535, 5 июнь — Патриарх Епифаний веллачул тӀаьхьа миафизит Антимос I хӀоьттира Константинополан патриарх.

535, декабрь — Панормусна (кхузаманан Палермо) го бина Белисариусан инарлаша. ГӀала схьайаьккхинчул тӀаьхьа Белисариус толамца Сиракузе чувоьду декабран 31-чу дийнахь, шен консулаллин тӀаьххьара дийнахь.

536, март-апрель — Стоца гӀаттам бира префектна Соломонна дуьхьал Византин эскарехь, Африкехь шайн пачхьалкх кхолла лууш. Штоца го бина Карфагенна, гӀаттамхойн эскархойн а, вандалийн йисинчу меттигийн а гӀоьнца, амма Белисариус Сицилера йухавогӀу, Штоца го дӀабоккху. Белисариус дӀасабаржийра гӀаттамхойн эскарш Баградас хин тӀамехь. Штоца ведда Нумиде, цигахь дукхахболу византин эскархой цуьнга дӀабоьлху. Белисариус ницкъ кхочу Итале йухаверза, готашца тӀом бан, ткъа Юстинианан ден вешин кӀант Герман Африке хьажийра гӀаттам дӀабаккха^[10].

536 — февраль — Агапит кхаьчна Константинополе Феодахадан векал санна, цо доьху патриарх Антимос даржера охьаваккхар, иза бехкевина Евтихин ересина. Агапит патриарх Минас дӀахӀоттийра 13 мартехь, амма цомгуш велира 22 апрелехь Константинополехь^[52][131].

536 — Мундус валар бахьана долуш, Белисариус Африке йухаверзар бахьана долуш, Феодахада сацам бира Юстинианна дӀа ца вала, лаьцна Петр Патриций.

536 — 2 май — 4 июнь — Папа Агапитан инициативица гулйеллачу Константинополан кхеташоно дӀаваьккхира миафизитийн патриарх Антим I, иштта миафизитийн Антиохин Север а, Апамеяра Петр а, Зоора а. августехь Юстиниана арахоьцу 42-гӀа роман, еретикашна дихкина шайн доктрина дӀакхайкхор а, йаккхийчу гӀаланашкахь гучудовлар а. Императрица Феодора, омранна дуьхьал, 12 шарахь лечкъийра патриарх Антимос императоран цӀийнехь^[131][143].

536 — ГӀасанидан а, Лахмидан а Ӏаьрбийн дов карладаккхар. Византино гӀо до Аль-Харит ибн Джабалатан гӀасанидашна, ткъа Персино гӀо до Аль-Мундир III-гӀачун Лахмидашна^[134].

536, 19 сентябрь — Иерусалиман кхеташоно, Константинополан кхеташонна тӀаьхьа, йемал вира миафизитийн патриарх Анфима I.

536 шеран октябрь-ноябрь — Белисариус Неаполан го бина, 20 дийнахь го бина ваьлча византийхой акведукехула гӀали чубоьлху^[10].

536 шо, 9 декабрь — Белисариусан эскарш Руме чу а доьлхий, сихха гӀалин пенаш йухаметтахӀитто долийра. Феодахад вийна Витигес, иза хуьлу остроготийн керла паччахь^[10][115].

537, 2 март — Готийн тӀом болчу хенахь Румна го бан йолайалар (537—538), иза ларйира Белисариус. Витигера остроготаша дӀакъовлу гӀала кхачаран массо а некъаш а, Руме хи кхачоран некъаш а акведукашкахула, гӀала мацалла латто Ӏалашо йолуш. мартан 21-чу дийнахь остроготаш гӀерта гӀалина чубаха, гоне лаьцна бӀовнаш а, «Аква-Девица» акведук а лелош.

537 шо, 29 март — папа Сильверий Румера араваьккхина, пачхьалкхана йамартло йарна бехке веш. Вигилий папа хуьлу Теодоран Ӏуналлехь. «Византийн папийн мур» болалуш Румехь 537—752 шерашкахь^[115][131].

537, апрель — остроготаша дӀалаьцна Портус, Руме йалта дӀасадаржор дӀакъевлина, амма Белисариусна тӀеман гӀирс кхаьчна. Ноябрехь мацалла йолало Румехь. Ноябрь баттахь Белисариусна кхин а тӀечӀагӀдарш ло, цуьнан аьтто хуьлу йуха а «Портус» тӀехь урхалла дан.

537 шо, бӀаьсте — Германс эшийра Штоцан гӀаттамхойн ницкъаш. Стоца ведда Мавритане.

537 — Александрин епископаш Феодосий I а, Гайан а Константинополе кхайкхира императоро Юстиниана, цаьргара епископан дарж дӀадаьккхира. Мисарахь къобал ца волу халкедонхо Павел Тавеннисиот хилира Александрин епископ, цуо тӀаьххьара дӀасакъастар хилира православин а, коптийн килсан а йукъахь^[131].

537 — Иоанн Коттистис Дарахь император кхайкхийра цуьнан эскархоша, амма диъ де даьлча гӀаттамхо вийра гӀопан бахархоша.

537, 27 декабрь — архитекторша Антемийс а, Исидора а Юстинианан Сийлахь Софиян кафедралан собор йар а, дӀаелла а чекхйаьккхира^{[80][115][145]}.

538 шо, 12 март — Витигес дӀайаьккхира Руман го, цуьнан эскар йухаделира Виа Фламиница, амма Белисариус тӀелетира йухабевллачу готашна Мильвиан тӀай тӀехь. Витигес го бина Ариминумна^[10].

539 — Эрмалойчохь гӀаттам дӀатоттуш Оначалконан тӀамехь велира инарла Ситта.

539, март — остроготаша а, бургундхоша а дӀалаьцна Медоланум, вийна 300 эзар вахархо.

539, апрель-май — Белисариус Ауксимусна го бина, 7 баттахь го а бина, дийцарш дӀадаьхьначул тӀаьхьа, готийн гарнизон дӀайахара византин агӀор.

539, декабрь — Белисариус Равенна го бан йолаелла^[10].

540 — Африкан префекто Соломона маврех Аурес йуха ​​схьайаьккхина, Тебесса (кхузаманан Алжир) меттахӀоттийна.

540, май — Белисариус йуха ​​схьайаьккхина остроготийн коьрта шахьар Равенна а, Милан а. Остроготаша Белисарига Малхбузен императоран цӀе кховдайо, амма иза реза ца хуьлу. Витигес йийсаре дӀавуьгу Константинополе. Ильдебад остроготийн хьалханча хуьлу, сиха йуха схьайоккху Лигури а, Венеци а Византиера^[10][115].

540 — гуннаш Иллирина тӀелетта.

540 — гӀажарша бохийна «Абаден машар». Хосров Шемана тӀелета, талораш до, хӀаллакйо Антиохи, цуьнан 300 эзар бахархой махкахбоху Месопотаме, Ктесифонна гергахь, цигахь цо гӀалин реплика йо — Хосроун Антиохи («Антиохел дика, Хосро йира хӀара», аналогица Аршараджаца). Юстиниана Италера Белисариусан эскарш кхойкху Нисибис ларйан^[115][134].

541, 1 январь — Аниций Фауст Альбинус Василий хилира тӀаьххьара хӀоттийна консул.

541 — Юстинианан ун Африкера йа Йуккъера Азера совдегаршкахула Мисаре кхаьчна, цул тӀаьхьа йерриг имперехь даьржина. Ун даьржина Мисаран Пелузиум олучу портехь^[147], дуьххьара хьахийна ду Эфесан Иоанн а, Евгарий Схоластикан а. Мисарара йалта дӀакхоьхьучу кеманаш тӀехь дӀасалелочу крысашна тӀехь кхаьчна ун Константинополе. Хетарехь, цу унца вийна Византин империн бахархойн кхоалгӀа дакъа а, ах дакъа а^[115].

541 — Лацикехь Петрана го бина. Го латтийначу хенахь вийна Лацикехь йерриг йохк-эцар шен Ӏуналлехь латтош хилла византин инарла Иоанн Цибус. Лазийн паччахь Губазес II-гӀачо сакхт до Хосроуга.

541 — буьйранча Белисариус Константинополе дӀаваханчул тӀаьхьа остроготийн паччахьо Тотилас Тревизон тӀом болийра^[115].

541 — Верона византихоша го бина, Тотилас го йухатоьхна.

541 — Мавро-Руман пачхьалкхан куьйгалхо хӀоьттира гӀаттамхо хилла волу Стотцас.

541 — императрица Феодора питана дина Малхбален преторан префектана Каппадокин Иоанна дуьхьал.

541, 7 май — Юстинианан «Новелла 109» тӀехь православин дин дӀатесна зударий дӀабаьхна шайн граждански привилегех^[148].

542 — Юстиниана миафизит Иоанн Эфесера вахийтира Эфесе мисси йан, цӀу а, монтанизм а дӀайаккхархьама.

542 — Мармаран хӀорда тӀехь мохк бегор^[115].

542—543 — Тотилин остроготаша Неаполан го бина, 543 шеран апрелехь мацалла бахьана долуш Неапол дӀаелла, византин гарнизон дӀайаха бакъо йелла.

543 — Англонехь тӀом, инарла Мартин коьртехь волу византин эскарш тӀелетта Сасанидийн Эрмалойчоьнна, амма уьш эшийра гӀажарийн эскаро.

543 — Эдессехь епископ хӀоьттира Яков Барадай, цо болх болийра Сирийски православин килс (сиро-якобитийн килс) кхолларехь.

543 — керста динан мисси Африкан пачхьалкхашка Макурия (кхузаманан Судан а, Къилба Мисар а), Нобатия а, Алодия а.

543 — Юстинианан кхаа декъах лаьцна омра^[131].

543 — Юстинианан толамийн сий деш, Августаион тӀехь хӀоттийра Юстинианан бӀогӀам.

544 — Лазийн тӀом болчу хенахь гӀажарша Эдессана го бина.

544 — Юстинианан ун уггаре а лакхара мур, Константинополехь дийнахь 5000 стаг леш^[149][150].

544 — Африкан префект Соломон вийра Цилиумехь гӀаттамхойн берберашна дуьхьал хиллачу тӀамехь.

545 — Максимиан хилира Равеннан епископ, Юстинианан совгӀатна Максимианан гӀант схьаийцира.

546 — Африкехь маврийн гӀаттам. Иоанн Троглита хьажийна Карфагене, гӀаттам дӀабаккха.

546 шеран 17 декабрь — 535—554 шерашкахь византин-готийн тӀом боьдуш шарахь гергга го бина Тотилан готаша Рум дӀайаккхар.

547 — Димашкъана гергахь дина Санданаин ламаст. Равеннехь йина Сан-Витале базилика йеза йина йу.

547 — зорбане делира Косман Индикоплеустан сурташца долу куьйгайоза «Керста топографи», цу тӀехь Александрин ламаро-некъахочо йухатоьхна Птолемейн стигалан механика, чӀагӀдо Латта нийса ду аьлла.

548, 28 июнь — Юстинианан зуда Феодора йелла^[143].

548 — поэта Кориппа арахийцира «Иоаннида», цу тӀехь дуьйцу Ливин тӀеман хиламаш.

549 — остроготийн паччахьо Тотилас Румна го бар а, схьайаккхар а.

549 — Артабан дагахь ву Юстиниан вен.

550 — Нарсес кхайкхам бо ломбардашка Тотила тӀамехь гӀо дахьара аьлла^[151].

550 — йухаметтахӀоттийна Езачу векалийн килс йеза йина.

550 — зорбане йаьлла «Номоканон» (килсан бакъонаш гулйина) Иоанн Схоластикан.

551 — Малин заливехь мохк бегоро йохийра Грецин гӀаланаш Хаеронея, Коронея, Наупактус, Патрас, кхин а гӀаланаш^[115].

551 шеран 9 июль — Бейрутехь мохк бегор бахьана долуш вийра 30 эзар стаг.

552 шеран 11 июль — эрмалойн рузманан юьхь (шира Мисаран рузман керла цикл).

552 шо, 25 август — патриарх Мина веллачул тӀаьхьа Евтихий хилира Константинополан патриарх, цунна тешийра ПхоьалгӀа Вселенски Кхеташо кхайкхар^[115].

552 — Иоанн Филопонас «Арбитр» трактат йазйира Вселенски Кхеташонан буса, севирийцаш а, халкедонцаш а цхьаьнатоха Ӏалашо йолуш^[152].

552 — Либерийс Испани схьайаккхаран кампани йолийна.

552 — Везувий тӀамехь нарсеша остроготаш эшор а, Остроготийн пачхьалкх чекхйалар а.

553 — несторианан ламароша Юстинианан керте Цийнера шовданан жӀаьлеш деара, цуо бакъо йелира византин шовда арахеца йолайала.

553 — 5 май — Константинополехь схьайоьллу ПхоьалгӀа Вселенски кхеташо, емалво Платон а, Ориген а, Евгарий Понтик а, БӀаьрзе Дидим а, Лациодин Аполлиран а, Мопсуестин Феодор а, Несторий а. Иштта Кхеташоно емал йора платонизм а, арианизм а, аномизм а, аполлинаризм а, несторизм а^{[51][115][153]}.

554 шо, 13 август — Юстинианан прагматикан санкцино, Вигилиусан дехарна тӀе а тевжаш, къастийра йуха схьайаьккхинчу Италехь административан а, низаман а низам, иза лелаш лаьттира ломбардаш тӀелатар даллалц а, Равеннан экзархат кхоллалц а.

554, 15 август — Анатолехь мохкбегор.

554 — къилба-малхбален Испанин мохк схьабаккхар.

554 — Кассиодора кхоьллина Вивариум.

554 — Казилинумехь тӀом. Нарсесан эскарша эшабо франкаш а, алеманхой а. Нарсес тӀаьххьара инарла вара Румехь толам баьккхина.

555 — Юстинианан заманахь Византин латтанаш уггаре а алсам шордар.

556 — Палестинехь гӀаттам^[143].

557 — Синай лам тӀехь Екатеринан ламаст дина чекхделира. Юстиниана сагӀийна ло Синайн ламастан Масийтта Пантократоран икон.

557, 14 декабрь — Константинополехь мохк бегоро йохийра гӀала, зе дира Сийлахь-Сийлахь Софиян куполна а, Феодосийн пенашна а, гӀалин дуккха а гӀишлошна а^[143][80].

558 — Аквилейн килс дӀасакъаьстира Руман а, Константинополан а православин килсаца «кхаа корта болу дов» бахьана долуш. Аквилейн патриархат кхоллайалар.

558 — 7 май — Ая-София купол йекъайелла мохкбегор^[143][80].

558 — Миринейски Агафияс шен «Юстинианан паччахьаллех» болх чекхбаьккхира^[154].

558 — Лазикан тӀамехь машар бина агӀонашна йукъара статус-кво тӀе а тевжаш. Фазис йисина Византин карахь^[154].

558 — авараша Юстиниан волчу векалт хьажийна.

559 — гуннаш а, кутригураш а, коьртехь Заберхан а волуш, мерзачу Дунайх дехьа а бевлла, Византин латтанаш тӀелетта, Македони а, Фраки а талораш деш. Амма церан ницкъаш эшабо Константинополна гергахь Белисариус Меланций тӀамехь, Буцелларийн ледара дошлойн эскарх пайда а оьцуш^[143].

562 — «Пхийтта шеран машар» лазийн тӀамехь Персица куьг йаздина. Хосровс къобалйо Гуьржийчоьнан Лазика кӀошт Византин вассал санна, шарахь 300 эзар дашо ахча луш йолчу йална дуьхьал. Юстиниана йал дӀало ворхӀ шо хьалха.

562 — Белисариус коррупци лелорна бехке а вина, чувоьллина.

562 — чекхделира Сакарьехь Юстинианан тӀай дан^[143].

562 шо, 23 декабрь — Ая-София йуха а дӀаелла, шен йекъайелла купол тойинчул тӀаьхьа. Поэта Павел Силенциариус зорбане йоккху шен «Описание церкви Ая-Софии» цӀе йолу стихотворени^[143][80].

563 — Юстиниана набахтера араваьккхира Белисариус, цуьнан бахам а, йал а йухайерзайо цунна^[143].

563 — Айя-София тӀехь болх чекхбаьлла.

565 шо, 22 январь — Евтихий патриархан даржера дӀаваьккхира, махкахваьккхира, афтардокетистийн аргументаш тӀе ца эцарна. Юстиниана Константинополан патриарх хӀоттаво Иоанн Схоластик, афтардокетистийн хьехам православин догман йукъабаккхархьама^[143].

565, 13 март — Велизари велла^[143].

565, 11 ноябрь — Юстиниан велла, куропалат Юстин II император хӀоьттира^{[51][115][155][156]}.

566 — Юстинианал тӀаьхьа паччахьан Ӏаршан коьрта къийсамхо волу патрициан Германан кӀант Юстин хӀоттийра Мисаран префект, цул тӀаьхьа вийра Аэлия Софиян омрица^[115][156].

566—567 — ломбардийн-гепидийн тӀом, цуьнан жамӀехь ломбардаш хьалхабевлира Византин дозанехьа. Бадуари коьртехь волу Византин эскар, гепидийн агӀор тӀом беш хилла. Гепидийн паччахь Кунимунд Сирмий Византи йухайерзо реза ца хилар бахьана долуш, Юстин II-гӀачо бохийра гепидашца бина барт, цул тӀаьхьа ломбардийн а, аварийн а толам баьккхира, гепидаш хӀаллакбира.

568 — туьркийн хьаган Сильзибулас векалт хьажийра Юстин II-гӀачуьнга. Юстина Земарх хьажийра Туркойн Хаганатехь векал санна Мукан Хаган волчу.

568 — Элия Софияс дӀаваьккхира Нарсес Италин экзархан даржера. шо долу Нарсес Неаполехь шен латтане йухавоьрзу, ломбардашка Итали схьайаккхаре дехар до^[151].

568, 1 апрель — Ломбардаш Итали тӀелатар^[51]. Ломбардаш дехьабовлу Юлианан Альпаш. Альбоина кхоьллина Фриулин герцогство, шен вешин кӀант Гизульф хьаькам хӀоттийна. Равенна кӀоштара меттигера бахархой Венеце дӀабоьлху^[151].

568 — Аквилеян патриарх Паулин I, ломбардех ведда, шен хазнаца а, реликвишца а Аквилеяра Градо дӀавахара. Аквилейн патриархат Градо дӀайахара, амма шен цӀе ларйо.

568 — гараманташ керста дин тӀеберзо Византи дӀабирзира^[156].

569, 1 сентябрь — ломбардаша дӀалаьцна Медоланум, го бина Тицинумна (кхузаманан Павия)^[151].

569 — Африкин пачхьалкхо Макурия тӀеэцна керста дин^[156].

569 — Юстин II-гӀачо а, Элия Софияс а Бакъдолу жӀаран дакъа дахьийтира франкийн паччахьан йоӀе Радегунде а, Юстинианан жӀаран дакъа дахьийтира папа Иоанн III-гӀачуьнга а.

570 — Константинополан килсах йозуш ца хилар кхайкхийна Коптийн килсо.

570 — «Элан шо»: Аксум Ӏаьрбийн пачхьалкхана тӀелета, амма церан эскарш дагахь доцуш хӀаллакдо Маккина гергахь (хила тарло Юстинианан ун кхин тулгӀе бахьана долуш).

570 — Сасанидийн Персино тӀом болийра Византин империн бертахо йолчу Аксуман пачхьалкхана дуьхьал. Аксуман паччахь Марсук ибн ИбрахӀи велира Хадрамутан тӀамехь. Химяр Сасанидийн Персин вассал хуьлу.

571 — Къилбаседа Италехь кхоьллина ломбардийн олалла Беневенто.

572 — ломбардаша дӀалаьцна Павия, кхаа шарахь го биначул тӀаьхьа. Павия хилира Ломбардийн пачхьалкхан коьрта шахьар.

572 шо, 28 июнь — ломбардин паччахь Альбоин вийра шен зудчун а, сквайрийн а питана бахьана долуш. Цуьнан йоӀ Альбсвинда, ломбардийн хазница цхьаьна, цкъа хьалха Равенне дӀайуьгу Лонгинас, цул тӀаьхьа Константинополе дӀахьажош йу Юстин II-гӀачуьнга^[151].

572 — гӀажаршца тӀом йухаболабелира, Византино Эрмалойчохь а, Иберехь а гӀажаршна дуьхьал гӀаттамашна гӀо дар бахьана долуш а, Юстина 562 шарахь бинчу машаран бартаца гӀажаршна 500 фунт дешин йал дӀайала реза ца хилар бахьана долуш, варвархойх ларбечу гарнизонийн дозанашна ахча дала^{[115][138][156]}.

573 — Нисибис го бина. Маркиан коьртехь волчу византин эскаро кхиам боцуш го бо гӀажарийн Нисибис гӀопана. И бахьана долуш, румхошна эшна гоне йаккхаран требушет, тӀаьхьо цунах пайдаоьцу гӀажароша, румхойн Дара гӀап схьайаккхархьама^[115][138].

573 — 6 баттахь го латтийначул тӀаьхьа (май баттахь дуьйна декабре кхаччалц) Хосровс схьайаьккхина Дара гӀап^[156]. Толам баьккхинчул тӀаьхьа Чубин Бахрам хӀоттийна спахьбед. ГӀажарийн буьйранча Адармахан, Шемана тӀелета, Апамея а, Антиохи а йохош^[138].

574 — Константинополехь рогӀера ун даьржира^[156].

574, 7 июль — велира папа Иоанн III. Папан Ӏедал 11 баттахь мукъа дуьсу, ломбардаша го бар бахьана долуш, цуо новкъарло йо Византин императоран Юстин II-гӀачо тӀечӀагӀдан.

574 — 7 декабрь — галвалар бахьана долуш Юстин II-гӀачо тӀеийцира буьйранча Тиберий II-гӀа, иза цезарь а, де-факто империн урхалхо а вира^[155][156]. Тиберий II-гӀачо а, Элия Софияс а барт бира гӀажаршца йоццачу хенахь машар бан цхьана шарна 45 эзар нумизмах^[115][138].

575 — Цезарь Тиберий II-гӀачо гӀажаршка векалт хьажийра машар доьхуш, тӀебогӀучу тӀамна инарла Юстинианан коьртехь эскарш кечдина.

575, 2 июнь — Бенедикт I хилла папа^[115][156].

575 — гӀажарша аксумхой арабаьхна Химярера, иза хилира гӀажарийн провинци.

575 — Константинополан Контоскалион порт шоръелира, иза йевзира «София порт» аьлла.

575 — инарла Морис гӀажарий арабаьхна Каппадокера^[115].

576 — Италехь ломбардаша эшийна Бадуарий^[156].

576 — Юстиниана а, Тамхосровс а барт бира Малхбалехь машар бан а, Эрмалойчохь тӀом дӀабахьа а. Византийша эшабо гӀажарий, уьш йухабовлучу хенахь Хосровс йаго Мелитен. Византийхой кхочу Гирканийн хӀорда тӀе, цигахь Ӏа доккху цара^[138].

577 — Византин а, Персин а машаран дийцарш. Эскаран эла Юстиниан тӀелета гӀажарийн Кавказан Албани амма эшам лов, дийцарш доьхна. Морис стратего хӀоттийна, Эрмалойчу хьажийна^[138][156].

577 — Иоанн Схоластик веллачул тӀаьхьа Евтихий 12 шарахь махкахваьккхинчул тӀаьхьа цӀавеара, йуха Константинополан патриарх хилира^[115].

578 — гӀажарийн эскарш Эрмалойчуьра ара а бевлла, империн Малхбале талораш дан буьйлабелира, ткъа Морис Арзанене вахара, цигахь Афумонан гӀап а, 10 эзар йийсархо а дӀалаьцна^[138][156].

578, 5 октябрь — Юстин II велира, Тиберий II официалехь император хӀоьттира 26 сентябрехь^{[138][156][157][158]}.

578 — Геннадийс йухатоьхна Африкехь маврийн тӀелатарш, вийна маврийн-руман пачхьалкхан паччахь Гармул^[156].

579 — Тиберий II-гӀачунна дуьхьал инарла Юстинианан а, Элия Софиян а аьтто ца баьлла питана^[157][158].

579 — Румна го бина ломбардаш, цуо новкъарло йо Пелагий II-гӀачунна императоран папан Ӏаршан резахилар эца^[115][158].

579, 1 июль — 48 шарахь Сийлахь-Везачу Хосров паччахьалла динчул тӀаьхьа, ХӀормизд IV-гӀа ГӀажарийчоьнан Шаханшах хилира. Цо дуьхьало йо шен дас йуьхьарлаьцначу Византица машаран дийцаршна, Тиберийга хаам ца бо шен коронаци йарх лаьцна. Хормизда доьху 562 шарахь бинчу бартаца йал дӀайалар а, Эрмалойчоь а, Ибери а, Дара а йухайерзор а. Тиберийс эскарш хьажийра Персе, цигахь хилира Каллиникумехь тӀом^{[115][129][138]}.

580 — Алодин пачхьалкхо (кхузаманан Судан) тӀеэцна керста дин.

580 — Руман сенато векалт хьажийра Тиберий II-гӀачуьнга 3000 фунт деши а долуш, уьш ломбардех кӀелхьара бахар дехарца.

580 — авараш Балканашка чу а баьхкина, Сирмиумна го бан йолийра^[138].

581 — Баян I авараша схьайаьккхина Сирмиум гӀап.

581, июнь — Тамхосровс Константин волчу гӀажарийн эскарш дахийтира, амма го биначу хенахь вийра^[138].

581 — инарла Морис, керста Ӏаьрбийн ГӀассанидашца цхьаьна, амма кхиам ца хилира Ктесифонна го бан. Морис ГӀассанидийн паччахь Аль-Мундихир бехкево пачхьалкхана йамартло йарна, иза кхел йан Константинополе валийра. Цуьнан кӀанта Ал-НуӀмана гӀаттам вовшахтуху, цуо чекхдоккху Византин гӀасанидашца хилла барт^[115].

581 — сийна туркой ГӀирма чу а баьхкина, Тавран Херсонесана го бина.

582 — кхаа шарахь гергга го бина авараша дӀалаьцна Сирмиум. Тиберий II реза хуьлу гӀала дӀайала, цуьнан бахархойн дахарш кӀелхьардахарна дуьхьал. Авараша дӀалоцу гӀалин берриг бахам, ткъа императоро 240 000 солиди ло аварашна йал санна кхаа шарахь^[138].

582 шо, бӀаьсте — Маврики толамца йухавеара Константинополе.

582, 12 апрель — Иоанн IV Марха кхаьбна патриарх хилира^[138].

582, 13 август — Маврики императоран таж диллина. Августан 14-чу дийнахь цомгуш волу 47 шо долу Тиберий II велира (дӀовш делла хила тарло). Цуьнан нуц Маврики цхьаъ бен воцу император хуьлу, гурахь Тиберин йоӀ Константина маре йоьду^{[6][51][115][138][156][158][159][160]}.

582 — кхоьллина Африкин экзархат, Геннадий хилира цуьнан дуьххьарлера экзархат.

583, апрель — Константинополехь цӀе йаларо йохийра Константинан форум^[138].

583, май — Баян доьху шарахь луш йолу йал 80 000 солиди тӀера 100 000 солиди кхаччалц хьалайаккхар. Маврики реза ца хуьлу, аварашна ахчанаш далар сацадо. Авараша дӀалоцу Сингидунум а, Виминациум а. Аварашкара мухӀажиршна карийна Пелопоннесехь Монемвази олу гӀала^[138].

583, 10 май — Константинополехь мохкбегор^[138].

584 — Маврики реза хилира Баянан дехарна, йал 100 000 солиди кхаччалц хьалайаккхар, машар барна дуьхьал^[138].

584 — Маврики кхаьънаш делира франкийн паччахьна Хильдеберт II-гӀачунна ломбардашна тӀелета. Франкийн паччахьан йиша Ингунде а, кӀант Афанагильд а закъалтана йисина Константинополехь. Ингунде новкъахь леш йу, ткъа Атанагильд кхиийна Маврикин кхелехь^{[156][158][159]}.

584 — Маврики балхара дӀаваьккхира инарла Иоанна Мистакон, Акба фортан кхиамза го биначул тӀаьхьа. Императоран нуц стратегос Филиппик хӀоттаво эскаран эла. Филиппийс тӀелатар до Нисибисна, иза чекхдолу кхиамца^[115][138].

584 — Равеннан экзархат кхоьллина пхеа епархех: Аннонария, Калабри, Кампания, Эмили, Лигури, Румна гонаха йолу Урбикария (Урбс). Керла экзархан даржо шена тӀелоцу тӀеман а, граждански а Ӏедал провинцин тӀехь, императоран Морисна муьтӀахь. Деций хилира хьалхара Равеннан экзарх.

585 шо, Гуьйре — гӀажарийн инарла Махьбада Филиппица барт бо. Византин империно йал дӀайалар йуха дӀадоло реза ца хиллачул тӀаьхьа, дӀаболало Солахонан тӀом. Филиппин византийша а, Воккхахволчу Ираклийс а эшийра Дара къилбехьа Кардариган гӀажарийн эскарш^[138].

585 — авараша тӀелетта Фракина, славянийн эскарш а дахийтина, цара талораш дора латтанашна Ехачу пенашна тӀекхаччалц. Комментиолас славянаш йухатоьхна Адрианополе кхаччалц^[138].

586 — Авараша го бина Салоникана. Аварашна йийсаре лаьцначу румхошкара Ӏамадо, гоне лаьцначу бӀовнашца гӀаланашна штурм йан^[138].

586 — Ираклий Воккхахволчун Персехь тӀом бар. Ираклин эскарша къилба Миди дӀа а йоккхий, Ӏаьнна Феодосиполь йухадоьрзу^[138].

587 — Иоанн Мистакона авараш арабаьхна Фракера^[138].

587 — Филиппик Константинополе йухавеара. Воккхахволчу Ираклийс дӀахьо гӀажаршца тӀом^[138].

588 — Маврикийна дош делла франкаш, Итали ломбардех мукъайаккхар, боккха эшам хилира Аутарин карахь^[158][161].

588 — Морис дийцарш дира Туркойн каганатца Персина тӀелетархьама.

588 — Гуарам I-чо, Морисан гӀоьнца, йуха а Гуьржийчоьнан урхалла дӀалаьцна.

588, 18 апрель — Филиппикна, Константинополе йухавогӀуш, хиира ша шен буьйранчин даржера дӀаваьккхина хилар, цуьнан метта Приск стратего хӀоттийна хилар. Приск дӀакхаьчча, Филиппика дӀакхайкхийра, Морис румхойн эскархойн алапа четверть лахдо аьлла. Оцу омрано эскарехь гӀаттам кхуллу; салтий реза ца хуьлу Прискана муьтӀахь хила, иза ведда Константина йолчу. Эскарша ша-шех дозуш доцуш хаьржина Германус Финикин герцог санна, императорна муьтӀахь хила реза ца хуьлу. Прискас хаам бо бунтах лаьцна Морисе, цо сацам бо Филиппик йухаметтахӀотто^[138][160].

588 шо, аьхке — ГӀазотехь хилла тӀом. ГӀажароша пайда а оьцуш, румхойн эскаран къепедацарх пайда а оьцуш, Осроенехь йолчу Константина гӀалина тӀелетта. Германан аьтто белира, хьалхадовлар сацо а, гӀажарийн эскар новкъадаккха а. Толам баьккхинчул тӀаьхьа эскарша сацам бира Морисца шайн тӀемаш дӀабаха^[138].

588, гуьйре — Даран бахархойн (гӀажарша йийсаре лаьцна 573 шарахь) аьтто белира гӀоп йита, Византи йухаберза.

589, апрель — Морис деши хьажийра Персехь тӀом бечу эскаршка, гӀаттам йуха ца хилийта. Антиохин патриархо Григорийс, Морис тӀедилларца, маслаӀат до Филиппик эскарца^[138].

589, май — гӀажарша йамартлонца схьайаьккхира Мартирополь. июлехь Филиппик гӀоьртира гӀала йуха схьайаккха, амма иза дӀавоккху Махбодан эскарша. И эшам хиллачул тӀаьхьа Филиппик дӀавоккху буьйранчаллин даржера, ткъа Коментиолос инарла хӀоттаво. Воккхах волу Ираклий бахьана долуш румхоша толам боккху Сисарбанонан тӀамехь^[138].

589, май — гӀажарша, коьртехь Варам а волуш, тӀелатар дира Сванина. Стратегин Романус эшийра Бахрам Чубин ницкъаш^[138].

589, август — Хератехь тӀом. Янг Сухтегин куьйга кӀел болу туркоша Византин дехарца тӀелета Персина. Бахрам Чубин йухатоьхна тӀелатар.

589 — гӀажарша, Бахрам Чубин коьртехь, дӀалаьцна византин гӀала Мартирополь^[115][160].

590 шо, 6 февраль — ГӀажарийчохь граждански тӀом. Бахрам Чубин дӀавоккху сасанидийн шах Хормизд IV. Хормизд IV-гӀачун кӀант Хосров II-гӀачо гӀо доьху Маврикийга, цо шена эскарш а, деши а латтадо^{[115][129][134][138][156][160]}.

590 — зорбане елира «Бикларин Иоаннан хроника», цу тӀехь дуьйцу 567—590 шерашкахь хилларш^[156].

590, 3 сентябрь — императоран Морицин резахиларца Григорий I хӀоьттира папа, иза хӀоьттира чумах веллачу Пелаги II-гӀачун метта.

591 шеран август — Бларафонан тӀом. Хосров II-гӀачо Иоанн Мистаконан а, Нарсесан а коьртехь волчу Византин эскаран гӀоьнца Чубин Бахраман ницкъаш эшабо, Ӏедал меттахӀоттадо^{[115][129][138][160]}.

591 шо, бӀаьсте — Персица машар бина. Морис Хосров II тӀеоьцу, цунна шен йоӀ Мария маре ло, амма Хосров керста дин тӀе ца оьцу. Чубин Бахрам вохош гӀо дарна дуьхьал Хосров II-гӀачо йухаерзийра Дара а, Мартирополис а, ткъа иштта эрмалойн латтанаш (Тигранокерт, Манацкерт, Вагаршакерт, Багаран, Вагаршапат, Ереван, Ани, Карс) а, малхбузера Иберин дакъа а (Ардахан, М. Гохесири). Византин Ӏуналла деш^[138][160].

592 — ГӀажарийца тӀом хиллачул тӀаьхьа Морис дӀаболийра Балканийн ахгӀайренехь аварашна дуьхьал рогӀера кампани. Йоццачу хенахь Морисан аьтто бо аваршкара Сингидунум йуха схьайаккха^[138].

593 — Прискас толамаш баьхна аварашна а, славянашна а, гепидашна а тӀехь Дунайн къилбаседа агӀор а, Валахехь а^[138].

593 — Маврикий меттигера кхеташо дӀайаьхьира Феодосиполисехь, дукха хан йоццуш гӀажарошкара схьайаьхначу эрмалойн латтанаш тӀехь килсан барт хилийтархьама.

594 — Морис хийцира Приск эскаран эла шен вешица Петрца, куропалаташца^[138].

595 — Петр шен эскаршка вахара Одессе, цигахь цо дӀакхайкхийра Морисан омра, церан алапа дӀасадаржорца доьзна — духар, герз, ахчанаш — цуо гергахь эскарехь гӀаттам бан тарло. Петра ларйо Моэзия славянийн а, болгарийн а тайпанаш тӀелетарх, амма эшамаш бахьана долуш, цуьнан метта йуха а хӀоттаво Приск^[138].

595 — Иоанн Пастник веллачул тӀаьхьа Кириак патриарх хӀоьттира^[138].

595 — мавраш тӀелетира Карфагенна. Африкин экзарх Геннадийс хӀилла леладо лакхара мавританийн ницкъаш эшорхьама^[138].

595 — Воккхах волу Ираклий Эрмалойчу вахийтина, Хосров II-гӀачунна гӀо дан, гӀажарийн хазна лачкъийначу элашна дуьхьал. Морис тӀедуьллу эрмалойн килсана Халкедонан кхеташонан сацамаш къобалбар, амма патриархалан Ӏарш декъаделла ду. Иоанн хуьлу Византин декъехь католикос, ткъа Муса — гӀажарийн декъехь. Смбат Багратуни лаьцна питана дарна шеко йолуш, амма тӀаьхьо къинтӀера а ваьлла, Африке хьажийна^[162].

596 — авараша, Византина тӀелета аьтто боцуш, пайдане рейдаш йо франкашна дуьхьал.

596, Гуьйре — Прискас дӀайолийра Сингидунум ларйан кампани, чудогӀучу варварийн тайпанех. Малхбалера схьадогӀу дуккха а тайпанаш муьтӀахь до авараша. Аварийн кханено тӀедуьллу Приск шен эскарш арадахар, машаран барт бохийна лору^[138].

597 — авараш Далматина тӀелетта, амма церан рейд сацийна таксиарха Гудуина^[138].

597 — Цомгуш волчу Маврики йаздо шен весет, цуьнца нийса а догӀуш, цуьнан кӀант Феодосий Константинополера Малхбален урхалла дан деза, ткъа Тиберий Малхбузен Румера. Цуьнан весет гучудаьлла, девзина император Ираклин заманахь^[138].

598 — Маврики вовшахтоьхна монофизиташна тӀехь Ӏазап латтор. Цуьнан вешин кӀанта Мелитенера Домициана арабоху севирхой Месопотамин килсашкара^[160].

598 — папа Григорий I шен лаамехь 30 шарахь машар бира ломбардийн паччахьца Агилульфца.

599 — Моэзехь Виминаций тӀом: Прискан эскарша эшийра Хаган Баян I-чун кӀентийн аварийн эскарш.

599 — авараша эшийна Коментиолан ницкъаш, Константинополна тӀебаьхкина. Хаган Баян I-чо Маврикина 12 эзар тутмакх мах дӀабалар кховдадо. Маврики реза ца хуьлу, авараша массо а йийсархой бойу, Маврикин гӀаравалар чӀогӀа лахдо.

599, БӀаьсте — Авараша Томисна го бан йолийра, гӀалахь мацалла йолаелира^[138].

600 шо, бӀаьсте — Пасхин сий деш, авараша ханна бакъо ло гоне лаьцначу томисца йохк-эцар лело, рицкъа ХӀиндин хьакхаршца хуьйцуш. Комментиол эскарца кхаьчна гӀо дан, амма тӀеман аренгара ведда, румхойн эскар эшийна. Аварашна йукъахь эпидеми иккхина. Морис эскарш гулдо Константинополан Еха пенаш лардан. Аьхка аварашца машар бо 20 эзар солиди тӀетоьхна йал бахьана долуш, Истер хин йистехь доза хӀотторца а, славянашна Византин латтанаш тӀехь дӀатарбалар дихкина хиларца а^[138].

601 — Маврикиса сацам бира машаран барт бохо, эскарш хьажийра аварашна дуьхьал. Приск толамаш боху аварашна а, гепидашна а тӀехь^[138].

601 — Равеннан экзархо Каллинико лачкъийна ломбардийн паччахьан Агилульфан йоӀ шен майрачуьнца Гудескалькца цхьаьна^[163].

601 шо, бӀаьсте-Ӏаь — Константинополехь мацалла бахьана долуш Маврикина дуьхьал гӀаттам хилира^[138].

602 — гӀажароша Ӏаьрбийн пачхьалкхехь лакхмидаш дӀалаьцна, Малик Ан-НуӀман III вийна.

602 шо, бӀаьсте — авараша хӀаллакбина анташ, цара Византина гӀо дарна. Морис тӀедуьллу Питерна эскарна шен чоьтах Валахин аренашкахь Ӏаьнан хан йаккха бакъо ло, цуо эскархошна йукъахь гӀаттам кхуллу^[138].

602 шо, ноябрь — бӀе хьаькаман Фокас гӀаттам^[160][163], эскарца цхьаьна Константинополна тӀе марш йира цо. Морис вовшахтоьхна гӀалин Феодосийн пенаш лардар Даймийн «сийна» а, «баьццара» а партешна гӀоьнца, ткъа ларйаран буьйранчалла Комментиолах тешийра. ГӀаттамхоша доьхура Морисан метта Феодосий йа цуьнан марда Герман император хӀоттор. Германус ларвелира Сийлахь-Сезачу Софиян килсехь^[138].

602 — 22 ноябрь — Маврикий а, цуьнан доьзал а Константинополера кеманца дӀабахара, амма стигалкъекъа а, цамгар а бахьана долуш Азин бердашца севцира, цигахь гӀаттамхоша йийсаре лаьцна, Халкедоне дӀабигира. «Баьццара» Даймес (Венети) сакхт ду Фокасан гӀаттамхошна. Германс кхайкхам бо «Сийна» Даймашка (Прасиной) шен империн сатийсамашна гӀортор йан, амма Прасиной реза ца хуьлу, иза «Баьццарчу» агӀонча ву аьлла хеташ^[138][160].

602, 23 ноябрь — Евдомехь патриарха Кириака таж диллина Фокана. ноябрехь Фокас Константинополе воьду^[138].

602, 27 ноябрь — Маврики а, цуьнан кӀентий а байира Фокас Халкедонехь Евтропиум портехь. Фокас дӀаваха кхиамза гӀоьртина Филипп, Хризополисехь ламастехь тонзур йира. Иштта вийна Комментиол а, Германс а, кхин а Морисан гергара накъостий а. Эладитанаш даьржа долало, Феодосий, Хосровца цхьаьна Персе ведда бохуш^[138][160].

603 — Руман империн векалт кхаьчна Ктесифоне, Ӏедал хийцадаларан хаамца, коьртехь Ливий а волуш, цо шен тергонехь латтийра Маврики вен. ГӀажарийн шаханшах Хосров II-чо тӀом кхайкхийра Руман империна Морис вер бахьана долуш. Бонос дӀахьажош ву Антиохе а, Иерусалиме а, Фокан Ӏедал къобалдан реза ца хилларш массо а байа аьлла, омра а деш. Эскаран эла Нарсес Эдессехь эскарш гулдан волало, Хосровера тӀеман ницкъаш кхачаре сатуьйсуш, цуьнга дӀало Маврикин харц кӀант Феодосий^{[134][138][160][162]}.

603 шо, 21 август — ломбардийн паччахьо Агилуфс йохийра Византин гӀала Кремона, шен йоӀ лачкъорна. Иштта цо дӀалоцу луларчу гӀаланаш, цул тӀаьхьа экзарх Смарагдус йухайерзайо шен лачкъийна йоӀ, цара машар бо 605 апрель кхаччалц.

604 — Хосров II-гӀачо дӀалаьцна Евфратал дехьара Византин латтанаш, шайна йукъахь Дара гӀап а йолуш. Эскаран эла Нарсес йийсаре лаьцна, Константинополе дӀахьажийна, цигахь Фокас дийна волуш иза йагийна^[160].

605 — Фокас ломбардийн паччахьца Агилульфца машаран барт бина, цуьнца а догӀуш, ломбардашна кхаьчна Орвието а, Византиера 12 эзар дашо ахча йал а^[163].

607 — Аквилейн патриархат дӀасакъаьстина, Градон гӀант долу патриархат а, Кормонсан гӀант долу патриархат а хилла.

607 — Фокас хӀоттийра Бонифаций III папа, цунна елира «вселенски патриарх» цӀе, къобалйира Руман килсан Константинопольна тӀехь хьалха хилар^[163]. Фома I патриарх хилира.

608, гурахь — Фокас Руман Пантеон дӀаелла папа Бонифаций IV-гӀачуьнга, Сийлахь Мария а, ГӀазотехь хиллачеран а базилика кхоллархьама^[163].

608, 1 август — Равеннан экзарх Смарагдус Руман форумехь Фокана колонна лерина.

608 — Африкин экзархат, коьртехь воккхах волу Ираклий а волуш, Фокана дуьхьал гӀаттам бина, Константинополе йалта дахьийта реза ца хилла^[164]. Воккхахволчу Ираклийс ша а, шен кӀант Ираклий консул ву аьлла дӀакхайкхош, шен ахчанаш дан волало. Оццу хенахь Шемахь а, Палестинехь а Праймехь буьйлало гӀаттамаш^[162].

608—609 — гӀажарша Шема схьайаьккхина, Халкедонехь гучубевлла. Месопотамехь гӀажарша православин епископаш арабоху, килсаш йакобитийн кара дӀало^[160].

609 — Константинополехь сингаттам хилира.

609 — Антиохехь жуьгтийн гӀаттам болчу хенахь вийра Синайн патриарх Анастасий II^[165]. Патриарх Теодор Скрибон вийна Александрехь^[71].

609, 13 май — Пантеон еза йира папа Бонифаций IV-гӀачо Санта-Мария-дегли-Анджели-е-дей-Мартирин керста килс санна, цул тӀаьхьа оцу дийнахь даздан долийра массо а езачу нехан де, иза нисло ширачу румхойн дезчу денца Лемурица.

610, 18 апрель — Константинополан патриарх хилира Сергий I.

610, 4 октябрь — вежарийн Ираклий Воккханиг а, Григорий а гӀаттам, Фокас вожар. Воккхахволчу Ираклийс шен кӀант Ираклий хӀордаца вохуьйту, ткъа Ираклийс шен кӀант Никета лаьттахула Африкера Константинополе вохуьйту Фокасна дуьхьал. Ираклин флот Африкера Константинополе кхочу, Прискан гӀаролхошца цхьаьнакхета. Фокас вен кхел йина^{[160][163][166]}.

610, 5 октябрь — Жима Гераклий паччахь хӀоьттира цо векалш бахийтира Хосроуга, машар бан кховдамаш а беш, амма Хосров реза ца хилира^[160].

610 — сербаш хих чекхбаха дуьххьара гӀортар.

611 — авараш тӀелетта Венецин латтанаш.

612 — гӀажарша схьайаьккхира Мелитена а, Каппадоки а^[160][162].

612 шо, 5 декабрь — Пуаск шен стратеган даржера дӀаваьккхира, ламанан цӀийне хьажийра^[166]. Никита цу даржехь цуьнан метта хӀоттаво, экскаваторийн комитет хуьлу.

612, 13 август — императоран Ираклин зуда Евдокия елла эпилепси бахьана долуш. Цхьа хан йаьлча, Гераклийс шен йишин йоӀ Мартина маре йоьду. Инцест лоруш долу и захало емал дина килсо а, бахархоша а^[166].

613 шо, 22 январь — Гераклийс беран Константин III соимператоран таж диллира, иза Григорийца (Никитан йоӀ) маре йира. Цул тӀаьхьа, Гераклий, Феодорца цхьаьна, Антиохе дӀавоьду, ша эскарна хьалха а волуш^[162].

613 — Антиохин тӀамо, Шархваразан куьйга кӀел болчу гӀажарийн сацам боллуш толам баккхаро аьтто бира церан Византин схьайаьхначу латтанаш тӀехь шайн доладар чӀагӀдан а, Леванте а, Анатоле а хьалхадовла. Эшна Византин эскар шина декъе декъало: Гераклий а, Феодор а ведда къилбехьа, ткъа Никета ведда къилбехьа. Антиохи схьайаккхаро дӀакъевлира Анатолера Палестине а, Шема а, Мисаре а боьду некъаш^[160][162].

614 — Палестинехь Кесари-гӀала го а йина, схьайаккхар (614 шо) гӀажарша^[160].

614 — жуьгтийн гӀаттам Ираклина дуьхьал^[162].

614, 15 апрель — гӀажарийн баьчча Шахрбараза Иерусалимна го бан йолаелла^[160][167].

614 шо, 5 май — 20 дийнахь тӀом хиллачул тӀаьхьа Иерусалим схьайаккхар. 90 000 керста стаг вийра, «дахар луш долу жӀар» а, йерриг а Сийлахь-Везачу кашийн килсан хазна а цӀеран Ӏибадат деш болчу зороастрийцийн кара еара, ткъа Сийлахь-езачу кашийн килс йагийра^{[51][134][160][162][163][167][168]}.

614 — Авараша йохийра Салоник.

615 — Шахин Жима Ази тӀелатар. ГӀажароша дӀалоцу Халкедон.

615 — Сисебут коьртехь волу вестготаша Испанехь Византин Малага дӀалаьцна.

616 — Неаполехь Иоанн Компсинс гӀаттам дӀабаьккхира Элефтерин^[163].

616 — Салоникана го бина славянийн тайпанаша (сагудаташ, драговиташ, ринчинаш, велегезиташ, вайюниташ, верзиташ). Славянийн ваьрраша дӀалоцу Балканийн ахгӀайре, гӀелъеллачу Византин имперех пайда а оьцуш. Кхиаме ца хиллачу гоне лаьцначу хенахь, Салоникин бахархоша йийсаре лаьцна драговитийн хьалханча Хацон, вийра иза^[169].

616 — Шархвараз Суэцах дехьа а ваьлла, империн йалтан а, даьхнин а коьрта хьоста хиллачу Мисарна тӀелетира^{[134][160][166]}.

617 — Аварийн кагано кхайкхина Ираклий дагадовларшка, амма новкъахь иза схьалаца гӀерта. Йоккха мах дӀабаларна, Ираклина машар бо аварашца^[166].

617 — Мисар гӀажарша схьайаккхар, Константинополехь мацалла хӀоьттина^[134].

617 — гӀажарша схьайаьккхира Халкедон.

618 — Аварийн каганаташа Фессалоникан го бина.

618 — Мисар схьайаккхар бахьана долуш йукъахдаьккхина Константинополехь маьрша йалта дӀасадаржар.

619 — Элевтерийс ша Малхбузера Руман империн император дӀакхайкхийра, Равеннан епископан таж дилла деза. Епископо тешийра иза Румехь коронаци тӀеэца, цул тӀаьхьа новкъахь вийра Элеутерий, цуьнан корта дӀахьажийра Гераклига^[163].

619 — Александри гӀажарша го а бина, схьайаккхар^[166].

619 — Ираклий кечло коьрта шахьар Карфагене дӀайахийта а, Константинополера ведда дӀаваха а, амма иза дӀатеттира патриарха Сергий I-чо, цо килсан хазнин деши дӀасакъаьста аварашна ахча дала а, эскар йухаметтахӀотто а. ДӀайолало массо а керста наха, динан дайша гӀо а деш, ахча гулдаран акци.

620 — Севильски Исидора арахийцира керста энциклопеди «Этимологеш, йа элементаш 20 тептарехь», цу тӀехь дуьйцура ворхӀ либералан искусствон, медицинан, килсан гӀуллакхийн, меттанаш а, халкъаш а, хӀуманан Ӏалам а, кхин а.

620 — Аварашца машар бина; Хосров II-гӀачо дӀалоцу Анцира.

621—625 — Испанехь византин эскарш дӀадаьхна вестготаша, коьртехь Свинтилос а волуш. Византи эххар а эшна Испани.

622 шо, 4 апрель — Ираклин контратака йолайалар. Ираклис деза дӀакхайкхадо гӀажаршца тӀом, дош ло тӀамехь Ӏожалла йалсамане кхачаран гарантии йу аьлла. Ираклийс тӀелетар до гӀажаршна дуьхьал, йуха а схьайоккху Жима Ази а, Мисар а, Шема а^[166].

624 — Ираклийс дӀалаьцна зороастризмехь еза йолу Ганзак, дӀайайъина Сасанидийн династийн йоккха цӀе Адур-Гушнасп. Хосроун эскарш Халкедонера арадовлу, Гераклин эскарш дӀалаца^[166].

624 шо, 13 март — бусалба нехан дуьххьарлера толам баьккхина тӀом къурайшашца Бадрехь, цуо алсамбаьккхира Мухьаммадан тӀеӀаткъам Ясрибехь (хӀинцалера Мединат).

625 — вестготийн паччахьо Свинтилас дӀалаьцна Картахена, византийхой Испанера ара а бохуш.

625 — Иракли йийсаре лаьцна Амида.

625 шеран апрель — Киликехь Саросан тӀом.

625 — Ираклин а, малхбузера туьркийн хаганан Тун-Джабгу а йукъахь барт^[160].

626 шо, 3 августехь — Константинополна го бина. Авараш, 80 эзар эскарца славянех а, болгарех а, кхечу тайпанех а лаьтташ, тӀебогӀу Феодосин пенашна. Сергий I-чо динан процесси дӀахьо Константинополан пенашна гонаха. ГӀажарийн эскар, Босфоран дехьарчу агӀор, Халкедонехь дехьадовларе сатуьйсуш ду. Гераклий а, цуьнан эскар а коьртачу шахьарахь дац, Персина тӀегӀертачу некъаш тӀехь ду. Патриарх Сергий I а, Магистр Бонус а хьалхаволу гӀала ларйарехь^[134].

627, 12 декабрь — Рахзадан гӀажарийн эскаршна дуьхьал Ниневин тӀамехь Византин толам баьккхина. Гераклин эскаро дӀалоцу Дастакертехь Хосров паччахьан цӀа^[160].

627 — Византин империн а, Малхбуза туьркийн каганатан а цхьаьнакхетначу ницкъаша Тбилиси схьайаккхар. Хазараш дуьххьара хьахош. Туьркаша а, хазараша а дӀалоцу Сасанидийн Дербент^[166].

628, 25 февраль — ГӀажарийчохь граждански тӀом, Гераклин эскарш Ктесифонна тӀегӀерта. Хосров II-гӀа Ӏедалх вохийна, вийна^{[134][160][166][167]}.

628, 8 апрель — Хосроун кӀант Кавад II хилира гӀажарийн шаханшах^{[160][166][167]}. Иза тӀаьххьара хилам бу Византин Пасхин хроникехь дӀайазбина.

628, 3 июль — Кавад II-гӀачо машар бира Ираклица, массо а дӀалаьцна латтанаш а, керста еза меттигаш а йухайерзош. Ираклийс Теодор воуьйту, гӀажарийн гарнизонашна ницкъ бан, дӀалаьцна гӀаланаш йита. Теодора штурм йо Эдессана, гӀажарой а, жуьгтий а дӀабаха реза ца хиллачул тӀаьхьа. Эдессе кхаьчча, Ираклийс гӀалара аравоккху монофизитийн епископ Исай^[162][170].

628, 14 сентябрь — Ираклий толамца йухавеара Константинополе.

628, БӀаьсте — Кавад II велира дизентерица. Цуьнан ворхӀ шо долу кӀант Ардашир III Шаханшах хуьлу^{[167][170][171]}.

629 шо, 21 март — Ираклийс йухадерзийра Дахар луш долу жӀар Иерусалиме, дӀадолийра Деза каш килс меттахӀоттор^{[166][167][168][170][171]}.

629, август-сентябрь — Мутахь тӀом, Мединатан йукъараллин а, византин а, гӀасанидан а эскаршна йукъахь хилла тӀом^[166][171].

630 шо, 11 январь — бусалба наха Макка схьайаьккхина.

630 шеран 27 апрель — гӀажарийн Шаханшах Ардашир II вийра Шахрбараз, дукха хан йалале иза ша вийра 9 июнехь Хосрован йоӀа Борандохтан питана бахьана долуш^[170].

630, октябрь — Табукехь тӀом, бусалба наха цӀий ца Ӏанош Византин гӀала Табук схьайаккхар.

632, 8 июнь — Мухьаммад кхелхина, Абу-Бакр халиф хилла^[170].

633 шо, 3 июнь — патриарх Киран куьйга кӀел йолчу Александрин кхеташоно гӀо дира монотелизмна. Меттигерчу монофизиташца цхьаьнакхетаралла^[62].

633 — Ӏаьрбоша ГӀажарийн мохк схьабаккхаран йуьхь.

633 — Хира тӀом, бусалба наха гӀажаршна тӀехь толам баккхар, Ктесифонна некъ схьабиллина.

633 шеран ноябрь — Музайхь тӀом, Санияхь тӀом, Зумайлехь тӀом — бусалба наха Сасанидийн империн ницкъаш эшош хилла тӀемаш.

VII бӀешо долалуш — хорваташ а, сербаш а дӀахӀиттира Иллирехь.

634 шеран январь — Фиразехь хилла тӀом, Халид ибн ал-Валидан бусалба наха эшийра цхьаьнатоьхна гӀажарийн-византин ницкъаш.

634 шеран 4 февраль — Датхин тӀом, Газана гергахь бусулба толам.

634 шеран 24 апрель — Мардж Рахитан тӀом. Халид ибн ал-Валидан бусалба наха эшийра гӀасанидан ницкъаш.

634, июнь — Босран тӀом. Бусалба наха дӀалоцу Босра, Византин вассал пачхьалкхан ГӀассанидийн коьрта гӀала.

634, август — Аджнадайн тӀамехь Ӏаьрбийн дуьххьарлера толам баьккхина византийхошна тӀехь. Императоран Гераклин ваша Феодор тӀеман аренгара ведда, паника дӀайолало Ӏаьрбийн Шема тӀелетар^[170].

634, август—сентябрь — бусалба наха Димашкъна го а бина, дӀалацар а. Дийна бисина византин эскарш бусулба дошлойн эскарша дӀадаьхна Мардж-уб-Дебайн тӀамехь.

635 — Болгарийн хан Кубрата Ираклица машар бира, хӀинцалера Украинин территори тӀехь Йоккха Болгари кхоьллира.

635 шо, январь — Фихлан тӀом, бусалба наха дӀалаьцна Фихл (кхузаманан Пелла, Иордан).

635, декабрь — Эмесса (хӀинцалера ХӀомс, Шема) го бан йолаелла. 636 шеран мартехь бусалба наха схьайоккху гӀала; цуьнан бахархоша 1 динар джизя ло стагана^[170]

636 — Абу Убайд ибн ал-Джарра а, Убада ибн ас-Самит а коьртехь волу бусалба наха Лаодикея (хӀинцалера Латакия, Сири) го бина.

636, 15—20 август — Ярмукехь тӀом. ТӀом дӀабаьллачул тӀаьхьа Нийса нисвелла халиф Абу-Бакр велира, цуьнан метта Ӏумар хӀоьттира. Гераклий, эшам хиъна, Антиохера Константинополе дӀавоьду^[168][170].

636, 16 ноябрь — Къадисийн тӀом, бусалба нехан гӀажаршца бина сацам болу тӀом, цуо хьалххе билгалдаьккхира Сасанидийн ГӀажарийчоь йожар^[170].

637 — Ӏаьрбаша Ктесифонна го а бина, дӀалацар, Сасанидийн Перси йожар^[171].

637 — Нийса Халифатан Ӏаьрбаша Алеппона го а бина, схьайаккхар. Руман инарла Иоахим а, цуьнан 4000 эскархо а бусулба дин тӀеэцна^[170].

637, июнь — Хазиран тӀом, Нийсонан Халифатан дошлойн эскарша Византин гарнизонна тӀехь толам баккхар.

637, 30 октябрь — Эчиган тӀай тӀехь тӀом, бусалба наха дӀалаьцна Антиохия, Шема схьайаккхар чекх а доккхуш^[170].

637 — Иерусалимна го а бина, Ӏаьрбоша схьайаккхар^[168][170].

638 — Иерусалиман патриарха Софронийс а, Ӏумара а бина Ӏумаран барт, керста нахана Иерусалимехь кхерамазалла хиларан гаранти луш^[168].

638 — Ираклис зорбане йаьккхина патриархан Сергий I-чун «Эктезис» (тешаран дӀахьедар), православин а, монофизитийн а барт бан гӀерташ^[52].

638, декабрь — велира патриарх Сергий I. Декабран 20-чу дийнахь Пирр хилира Константинополан патриарх^[166].

638—639 — Палестинехь Амвасан ун бахьана долуш вийра 25 эзар гергга бусулба эскархо^[170].

640 — Ӏаьрбоша Мисар схьайаккха йолаелла.

640, май — Вавилонан гӀопана го бина. Амр ибн ал-Ас куьйгалла дечу бусалба наха го а бина, схьайоккху Бавел мартера декабре кхаччалц^[170].

640, 6 июль — Гелиополехь тӀом, бусалба толам.

641 шо, 11 февраль — император Ираклий велира, шен кӀентий Константин а, Ираклий а соимператорш буьсуш весет дина, Мартинаца цхьаьна. Мартина кхиам боцуш гӀерта ша лакхара Августа дӀакхайкхо^{[166][170][171]}.

641 шо, 24 май — Константин III велира^[51], Константинополехь даьржина эладитанаш, цунна дӀовш делла шен девешина Мартина аьлла^[171]. Иза император хуьлу шен 15 шо долуш, шен ненаца Мартинаца цхьаьна^[163][166].

641 шо, август — Константин III-гӀачун берийн гӀаролхочо Валентина Мартинина дуьхьал эскарш гулдина, Халкедон дӀалаьцна^[166].

641 шо, 29 сентябрь — Патриарх Пирр махкахваьккхира Африке. Павел II хилира Константинополан патриарх. Мартина ницкъ кхочу 11 шо долу Констанс II император ван. Валентина Ӏедал дӀа а лоцуш, Мартина а, Ираклеон а махкахвоккху, церан меттанаш а, хьацарш а дӀа а дохуш^[171].

641 шеран 8 ноябрь — Ӏаьрбаша дӀалаьцна Византин Александрия, беттанашкахь го биначул тӀаьхьа. Патриарха Кира куьг йаздо барт тӀеман гӀуллакхаш сацо 642 шеран 28 сентябрь кхаччалц, оцу бартаца румхойн эскаршна бакъо елира ахча а луш Александрера дӀадаха, Мисаре йухадерза бакъо а йоцуш, бусалба нах ларбала беза керста килсаш схьайахарх. Мисар эшар бахьана долуш, инзаре боккха финансийн эшам хилира Византин империна, налог а, йалта а дайар бахьана долуш^[170][172].

641 — Амр ибн ал-Ас кхоьллина Фустат гӀала (хӀинцалера КъахӀир) Нилан дельтехь^[172].

642 шеран аьхке — Донголан тӀом, Нийсонан Халифатан кӀеззигчу эшамех цхьаъ. Укба ибн Нафи кхаьчна Донголе, керста пачхьалкхан Макурия коьрта гӀала. Амма нубин стрелокийн аьтто белира и тӀелатар йухатоха, Ӏаьрбийн ницкъ бина Нуби дӀатаса.

642 шеран сентябрь — Ӏаьрбаша дӀалаьцна Киренаика.

643 — Руман герцога Маврикий Чартуларис дӀакхайкхийра Рум йозуш ца хилар Равеннин а, Византин а экзархатех. ГӀаттам дӀабоккху экзарх Исхьакъан эскарша.

643 — Ӏаьрбоша дӀалаьцна Триполитани, цу йукъахь Триполи а йолуш.

643 — Констанс II-гӀачо векалт хьажийра Цийн императоре Тайцзун волчу, цунна совгӀатна цӀен стака а, баьццара жовхӀаран тӀулгаш а делира.

644 — буьйранча Валентин гӀоьртира Ӏедал дӀалаца, амма иза вийра Константинополан бахархоша^[171].

645 — Ӏаьрбоша Эрмалойчоь схьайаккхар чекхдаьккхина^[171].

645 — Карфагенан экзарх Григорийс вовшахтоьхна къийсам Максиман Исповедникна а, Константинополан хиллачу патриархана а, монотелитан Пиррна а йукъахь. Пирро къобалдира Максим Исповедникан халкедонийн аргументаш бакъ хилар, меттигера синодаша йемал йан йолийра монотелизм ереси санна.

646 — экзарх Григорийс сацийра Африкан экзархатехь Констанс II-гӀачун Ӏедал къобалдар.

647 — Ӏусмана омра дира ӀабдуллахӀ ибн СаӀде, 20 эзар эскарца Карфагенан экзархат схьайаккха аьлла. Бусалба нах Визаценина тӀелета, Григорий вийна Суфетула тӀамехь. Ӏаьрбийн Къилбаседа Африка схьайаккхар.

648 — Констанс II-гӀачо зорбане йаьккхира Павел II-гӀачун «Опечатка», цуо йухайаьккхира Сергий I-чун «Эктеза», амма дихкира Масийтта цхьаъ йа шиъ весет дийцаре дар. И ийманах лаьцна указ православни наха тӀеийцира монотелизман патронаж санна, оьгӀазло эккхийтира Румехь Дезачу ГӀантехь. Амма эрмалойн епископаш кхидӀа а реза ца хуьлу Халкедонан кхеташо а, Леонан Томос а къобал йан^[171].

649 — Руман Папа Мартин I-чо кхайкхина Латеранан кхеташо^[51], Византин монотелизм йемал а йеш, Сергий I-чун эктеза а, Павел II-гӀачун опечатка а анафема йеш, Констанс II-гӀачо Олимпий Равеннан экзарх хӀоттийра, Мартин I лацар тӀедожийра, амма Олимпий, эскарна а, бахархошна а йукъахь папан гӀортор гича, цуьнца барт бира, 1990 шарахь. урхалла дира Италина, Византиех йозуш йоцуш.

649 — ӀабдуллахӀ ибн СаӀда дӀалаьцна Кипр.

650 — РогӀера Ӏаьрбийн тӀелатар Эрмалойчоьнна.

652 — Олимпий велира Сицилихь сарацинца хиллачу тӀамехь.

652 — Эрмалойчоьнан Ишхан Феодорос Рштуни хӀоьттира МуӀавиян эла.

653 — Равеннан экзарх Феодор I Каллиопа Констанс II цӀарах лаьцна папа Мартин I а, Максим Исповедник а. Папа Мартин I-ра махкахваьккхина Херсонесе (ГӀирма), цигахь иза лийр ву 655-чу шарахь.

654 — Финиксан тӀом, Ӏаьрбаша Константинополна хӀордан эскарца го бина аьтто ца баьлла^[171].

654 — Ӏаьрбаша схьайаьккхира Родос, дӀайаьхьира Колоссан йисина меттигаш.

655 — Ӏаьрбоша эшийра Византин флот Ликин хиш чохь^[171].

656 — халиф Ӏусман вийра, Шемахь а, Палестинехь а чӀогӀа урхалла деш хиллачу Муавийас къобал ца вина волу Ӏали ибн Абу ТӀалиб халиф хӀоьттира. Граждански тӀом дӀаболало Нийсонан халифатехь, Константинополна тӀелатар сацадо.

657 — Сиффинехь тӀом (кхузаманан Ракка, Сири) Ӏелина а, МуӀавияна а йукъахь.

658 — Ӏалис тӀом бира дӀасакъаьстинчу хариджиташца Нахраванехь (хӀинцалера Тикрит, Ӏиракъ).

659 — МуӀавийас Иерусалимехь халиф кхайкхийна.

659 — Констанс II-гӀачо куьг йаздина Омейядийн халифатца машаран барт бан^[171].

660 — Констанс II шен жимах волу ваша Феодосий вийра, коьртачу шахьаран бахархойн бекхамна кхоьруш, шен резиденци а, кхел а Константинополера Сицилин Сиракузе дӀайахийтира. Цуьнан йалх шо долу паччахь хилла волу кӀант Константин IV вуьсу Константинополехь.

661 — Ӏали веллачул тӀаьхьа Муавия къобалйира Куфехь халиф санна, цо халифатийн коьрта шахьар дӀайахийтира Византин хиллачу Димашкъе.

662 — Гуьржийчохь махкахваьккхина велира Максим Исповедник.

663 — Констанс II-гӀачо ломбардашна а, Беневентон герцогаллана а дуьхьал италин кампани Ӏалашо йара империн центр Итале йерзор^[173].

663, 5 июль — 200 шарахь гергга дуьххьара Руме веара император Констанс II. Цо ширачу гӀишлошна тӀера тховш а, кхин металлех йина дакъош а дӀадоху, шайна йукъахь Пантеон а йолуш, металл Константинополе а, Сиракузе а дӀакхачадо^[173].

663, сентябрь — Констанс II охьахиира Сиракузехь^[173].

VII бӀешо йуккъе даьлча — Азин теманаш кхоллайалар. Темаша налог ца лора йуккъера Ӏедална, амма декхаре йара эскаран тӀеман кийча хилар латто а, мостагӀчун тӀелетарш йухатоха а.

667 — Theme strategos Армениакон Сабориос гӀаттам бира Констанс II-гӀачунна а, Константин IV-гӀачунна а дуьхьал, Муавияга орца кхайкхира.

668, 15 сентябрь — Констанс II вийна Сиракузехь^[166]. Эскаро император санна кхайкхаво инарла Мизиций^[173]. Константин IV йоккхачу флотца Константинополера Сиракузе дӀавахара, гӀаттам дӀабаьккхира, гӀаттамхой байира^[47][51].

668 — Ӏаьрбий, коьртехь Езид а волуш, Халкедоне кхаьчна.

669 — Малхбален эскаран метта хӀоьттина Анатоликонан Тема, шен коьрта шахьар Аморехь йолуш, гӀаттам бира, император Константин IV-гӀачунна ницкъ бира шен вежарий Гераклий а, Тиберий а шен императорш санна къобалбан.

669 — Езидан эскарш йухадевлира Мраморан хӀордан къилбаседа агӀор йолчу Цизикехь, Константинополь блокада йан кечлуш.

670 — Ӏаьрбийн флото дӀалецира стратегин мехала Родос, Кос, Хиос гӀайренаш.

670 — Укба Африкан экзархатан тӀелетта, кхоьллина Кайруан гӀала, иза хилира Африкехь кхин а схьалацаран база.

674—678 — Константинополна дуьххьара го бан йолаелла Ӏаьрбаша Муавия коьртехь а волуш^[166][171].

676 — йолаелла Салоникан го.

678 — славянаш Салоникера йухабевлла, Константин IV-гӀа Константинополан го бохийра. Византин флото хӀаллакйо бусулба флот Силлионехь, грекийн цӀерах пайда а оьцуш.

679 — Константин IV-гӀачо МуӀавияца машар бира, цуьнца византийхоша шарахь дӀало 3000 фунт деши а, 50 говр а, 50 лай а, ткъа Ӏаьрбаша Эгейн хӀорда тӀехь дӀалаьцна Крит а, Цизик а гӀайренаш мукъайаьхна.

679 — цхьаболу болгараш, коьртехь Аспарух а волуш, хазарийн тӀеӀаткъамца, Йоккха Болгарера Дунайн къилбехьа дӀабахара.

680 шеран аьхке — Онгалан тӀамехь Болгарийн толам, Хьалхара Болгарин импери кхоллайалар.

680 шеран 10 октябрехь — Кербелан тӀамехь Езидан эскарша вийра Хьусайн ибн Ӏали а, Мухьаммадан доьзалера кхиболу шиӀаташ а. ШолгӀа фитна дӀадолало Халифатехь, Ӏаьрбийн малхбузехьа дӀабахар саца а деш^[171].

680 — 7 ноябрь — Константинополехь схьайиллина Константин IV-гӀачо монотелитийн хьехамашна дуьхьал кхайкхина 6-гӀа Вселенски кхеташо^{[166][173][174]}.

681 — 16 сентябрь — ЙоьалгӀа Вселенски кхеташоно шен болх чекхбаьккхира, Сергий I-чун монотелизм а, моноэнергизм а йемал йеш, иза ереси йу аьлла^[174].

681 — Анатоликонан теманехь гӀаттам бахьнехь доьху Гераклий а, Тиберий а императорш санна йисар. Константин IV-гӀачо омра до шен вежарийн Гераклин а, Тиберийн а нох дӀабаккха, цара паччахьан Ӏарш дӀа ца лаца. Константин IV-гӀачун кӀант Юстиниан II-гӀачун хилира Август.

681 — къилбаседан дозанехь болгарех ларвала кхоьллина Фракин тӀемало.

684 — Константин Погонатос Симеон цӀе йолу эпсар вахийтира пауликийн хьалханча Сильвиан вен. Сильвиан вийра тӀулгаш а детташ, амма иза вийна Симеон ша а воьжна пауликийн ересина йукъа а воьжна, боламан хьалханча хилира^[175].

685, сентябрь — Константин IV велира дизентери бахьана долуш, цуьнан 16 шо долу кӀант Юстиниан II император хӀоьттира^[166].

688 — Юстиниан II-гӀачо машаран барт бина халифца Ӏабдул-Малик ибн Марванца.

690 — Юстиниан II-гӀачо вовшахтоьхна пауликашна дуьхьал кампани, вийра Симеон-Тит^[175].

691, 1 сентябрь — Юстиниан II-гӀачо Константинополехь кхайкхина Квинисекстан кхеташо (Труллон кхеташо)^[174][176].

692, 31 август — Труллон кхеташоно шен болх чекхбаьккхира^[174]. Папа Сергий I-чо йухатоьхна кхеташонан сацамаш, Юстиниан II-гӀачо омра до Сергий лаца, амма цунна новкъарло йо Равеннан экзархо Иоанн II-гӀачо Платинус.

692 — Омайядийн халифатна дуьхьал тӀом карлабаккхар. Леонтийс куьйгалла дечу византин эскарш Ӏаьрбаша эшийра Севастополан тӀамехь. Небулан куьйга кӀел йолу славянийн корпус Ӏаьрбашна сакхт до. Ӏаьрбашца хиллачу тӀамехь уьш эшарна Юстиниан II-гӀачо чувоьллира Леонций.

693 — Каллиник I хилира Константинополан патриарх.

695 — Юстиниан II-гӀачо омра дира дохко ца бевлла пауликаш Ӏаса тӀехь баго^[175].

695 — Леонтиос набахтера араваьккхина, хӀоттийна Гелласан Теман стратегос. Амма Леонтиос гӀаттам а бина, Юстиниан II-гӀа вохийна, цуьнан ност а, мотт а баьккхина, ГӀирме махкахваьккхира.^[173] Леонтис Лев цӀе лецира, цунна таж диллира патриарха Каллинико^[51][166]. «Ткъе итт шеран анархин» мур дӀаболабалар.

696 — Омейядийн халифат тӀелетта долийна Африкин экзархат^[177].

697 — Леонтийс цӀанйира Неорионан порт, хӀаллакйира акхаройн базар, иза лоруш йу Константинополехь диъ баттахь бубонан чуман эпидемин хьоста.

697—698 — Ӏаьрбийн Карфаген схьайаккхар а, Африка дӀайалар а^[177][178].

698 — Аквилейн кхеташоно, кхин а евзаш йу Павин кхеташоно, чекхйаьккхира Кхаа декъах лаьцна дӀасакъастар. Аквилейн патриархат маслаӀат до Румца. Меттигерчу кхеташоно къобалдо «кхо дакъа» емалдар нийса хилар^[173].

698 — Карфагенан тӀом, Хьасан ибн ан-НуӀманан эскарша дӀалаьцна, йохийна Карфаген^{[173][177][178]}. 750 шарахь олалла динчул тӀаьхьа, эххар а Руман империн Африкин урхалла дӀаделира. Йохийначу гӀалина уллехь Хьасан ибн ан-НуӀмана кхоьллина Тунис гӀала. Крите веддачу византин эскарша кхайкхадо Тиберий Апсимар император, цо го бина Константинополна.^[51][178].

698, 15 февраль — Баьццара партин гӀоьнца 6 баттахь гуо латтийначул тӀаьхьа Константинополь схьайаьккхина Тиберий Апсимарас. Леонтий даржера дӀавоккху, Тиберийс цуьнан нох дӀа а баьккхина, ламанан цӀийне дӀахьажийра^[173]. Патриарх Каллиникс Апсимаран императоран таж диллина. Апсимаран ваша Ираклий хуьлу Анатоликонан Феман моностратегос.

698 шо, бӀаьсте — Киликехь Ӏаьрбашна дуьхьал поход йолийра Ираклис.

699 — Ӏаьрбий Эрмалойчоьнна тӀелетта.

700 — Ӏаьрбаша, коьртехь ӀабдуллахӀ ибн Ӏабдул-Малик а волуш, дӀалаьцна Феодосиополь.

701 — Ӏаьрбийн Эрмалойчоь схьайаккхар чекхделира. Ӏабдул-Малик ибн Марван кхоьллина Эрмалойчоьнан эмират.

702 — Юстиниан II-гӀа Херсонесосера Фанагоре ведда хазарийн паганан Ибузир Гляван волчу, цуьнан йиша Хазарин Феодора йалийна^[178].

703 — ӀабдуллахӀ ибн Ӏабдул-Малик коьртехь волу Ӏаьрбоша дӀалецира Киликехь Мопсуестия.

704 — Тиберий Апсимара хазарийн хьаган Ибузирна дош делира Юстиниан II-гӀа верна совгӀат лур ду аьлла, цуьнга вахийтира Папаций а, Балгиций а.

704 — Юстиниан II-гӀа йуха а ведда Хаган Ибузир Гляванера, иза Леонтиосна караваларх кхоьруш. Юстиниан II кхаьчна Болгарийн хан Тервел волчу^[178].

705 шо, аьхке — Юстиниан II-гӀачо, Тервелан болгарийн эскарца цхьаьна, Константинополна тӀе а вахана, Тиберий дӀавоккху, иза а, Леонтий а вийра, иза дӀаваккхарехь дакъалаьцначаьрца цхьаьна. Каллиник I дийна стенгахь ву. Тервелна луш йу кесарь цӀе. Юстиниана Загоран кӀошт дӀало Болгарина^{[51][173][178]}.

708 — Анхиалехь тӀом: Юстиниан II эшар болгарашна дуьхьал тӀом беш. Юстиниан ведда Константинополе воьду^[178].

709 — Юстиниан II-гӀачо эскарш дахийтира Херсонесе^[178].

710 — Юстиниан II-гӀачо Равенне хьажийра Иоанн III Ризокоп, цо лецира Юстиниан даржера дӀаваккхарехь дакъалаьцнарш берриш а, шайна йукъахь Равеннан архиепископ Феликс а волуш.

711 — Херсонесехь гӀаттам, гӀо дира хазараша Ибузир Глявана, коьртехь вара махкахваьккхина тӀеман баьчча Варданес Филиппик. Юстиниан II вийна, император хӀоьттина Варданес Филиппик.^[51][173]. Херсонна тӀехь хазарийн протекторат^[178].

712 — монотелитийн императоро Барданес Филиппика кхайкхира Константинополан кхеташо патриарх Иоанн VI коьртехь а волуш, цо дӀадаьхна ЙоьалгӀа Вселенски кхеташонан указаш, монотелитизм империн официалан дин йира^{[52][173][178][179]}.

712—717 — Жимачу Азехь Ӏаьрбийн кхиамаш.

713, 3 апрель — патриарха Иоанн VI, Филиппин омрица, эрмалой дӀабаьхна, цара Ӏаьрбийн агӀор Византина дуьхьал тӀамехь дакъалацарна^[179].

713, 3 июнь — Варданес Филиппик бӀаьрзе а вина, махкахваьккхира. Цуьнан коьрта секретарь Артемий, Анастасий II цӀарца вевзаш волу, император хуьлу^{[51][173][178]}.

713 — Анастасий II-гӀачо йукъахдаьккхина Барданес Филиппикин монотелизман указ^[173]. Патриарха Иоанн VI кехат йаздо папа Константин I-чуьнга, цул тӀаьхьа папа Григорий I-чуьнга, килсан йукъаралла меттахӀоттор доьхуш, амма Рум реза ца хуьлу патриархан ереси бахьана долуш^[179].

715, май — император кхайкхийна Феодосий III, Константинопольна го бан йолийра^[173][178].

715 шо, 11 август — Иоанн VI веллачул тӀаьхьа Герман I хилира патриарх^[179].

715, ноябрь — Феодосий III Константинополе вахара, Анастасий II даржера вохийра император^[51].

716 — Феодосийс а, Тервелс а бина Византин-Болгарин машаран барт, цуьнца Загори Болгари дехьавелира, Византино кхидӀа а дӀало йал 679 шеран бартаца, болгарийн совдегаршна бакъо елира Константинополехь йохк-эцар лело.

717 шо, 25 мартехь — Феодосий III-гӀачун декхаре хилира дарж дита. Исаврийн Лев III император кхайкхийна Ая-София гӀалахь^[51][173].

717 шо, март — Лев III Исаврийчо шен йоӀ Анна йалийра Артавасдес, цо император Феодосий III вохош гӀо дарна^[47].

717—718 — Сулейман а, Масламан а куьйга кӀел Ӏаьрбаша Константинополна го бина. Византийхойн а, болгарийн а толам, Малхбален Европехь Ӏаьрбийн экспанси сацийна^[173].

717 — Сицилехь Василий Ономаголан гӀаттам, оццу шарахь дӀабаьккхира.

719 — Тервелера болгараша гӀо дина Анастасий II-гӀачун аьтто ца баьлла гӀаттам.

720 — Лев III-гӀачо къилбаседан дозанаш чӀагӀдина, славянашца Фракин тӀемало дӀанисдарца.

720 — Леонан 2 шо долу кӀант Константин V шен деца цхьаьна паччахь хилла, иза йалийна хазарийн паччахьан йоӀ Чичак, Вирхоран йоӀ^[178].

721 — Язид II ибн Ӏабдул-Малика Халифатехь иконаш йохо йолийра.

722 — Исаврийн Лев III-гӀачо жуьгтийн а, монтанистийн а ницкъ бира дин тӀеэца^[5].

725 — Омейядийн рогӀера тӀелатар Галлина.

726 — ломбардаша Равенна схьайаьккхина.

726 — Критан хӀорда тӀехь вулкан эккхийтар^[178].

726 — Лев III-гӀачо масех указ арахийцира иконийн сийдарна дуьхьал, динан дай а, халкъ а чӀогӀа дуьхьало йира цунна^[178]. Равеннехь а, Неаполехь а къепедацарш дӀадолало, Равеннан экзарх Павел а, Неаполан герцог Эксгилар а вийра. Папа Григорий II-чо емалво Лев III-гӀа иконоклазм йарна.

726—726 шарахь Венецин гӀаттам.

727 — Желтойчохь а, Италехь а гӀаттам хилира Лев III-гӀачун иконоклазмна дуьхьал.

727 шеран аьхке — Омейядийн халифатехь Никеяна го бина аьтто ца баьлла^[178].

728 — Лев III-гӀачо керла экзарх Евтихий вахийтира Равенне. Евтихий гӀертара папа Григорий II-гӀа вер вовшахтоха.

729 — Константинополан Феодосия йийра Сту форумехь, Чалкихь Масийтта икон дӀайаккхарна дуьхьало йан гӀортарна йоккхачу империн паччахьан цӀийнан кевнаш тӀера.

729 — Лев III-гӀачо тӀедуьллу Герман I-чо иконаш хӀаллакйаран омранна куьйгаш йаздар, амма Герман реза ца хилира^[178].

730 — Лев III патриарх хӀоттийра иконокласт Анастасий, цо Руме паччахьан Ӏарше хӀотторан кехат дахьийтира, иконийн сийдар йемалдеш^[180].

730 — Тосканехь узурпаторан Тиберий Петазин гӀаттам.

730 — хазарийн бег булан жуьгтийн дин тӀеэцна.

731 — папа Григорий II велира, ткъа Григорий III хӀоьттира папа. Цо ноябрехь кхайкхира Румхойн кхеташонаш, иконоклазм гӀурт санна йемал а йеш.

732 — Лев III-гӀачун векалт хьажийра хазарийн хьаган Вирхоре, шен кӀант Константин V-гӀа шен йоӀ Чичак ялийра^[178].

735 — халиф Марван II ибн Мухьаммад Гуьржийчоьнна тӀелетира, кхоьллира Тбилисин эмират.

740 — Акроинонан тӀом: Лев III эшийра халиф ХӀишам ибн Ӏабдул-Малика шен кӀант Сулайман ибн Хьишам коьртехь волуш бахийтина Омейядийн халифатийн эскарш. Ӏаьрбашна дуьхьал баьккхинчу оцу дуьххьарлера боккхачу толамо чӀагӀдира Лев III-гӀачун авторитет^[181].

740 — «Эклог» зорбане йаьлла.

740, 26 октябрь — Константинополехь мохкбегоро йохийра дуккха а гӀишлош а, гӀалин пенаш а. Айя-Иренан килс йохийна^[178].

741 шо, 18 июнь — Исаврийн Лев III велира хьацар бахьана долуш. Цуьнан метта хӀоьттина цуьнан кӀант Константин V^{[51][178][181]}.

742, 27 июнь — Артавасдес Константинополехь Ӏедал дӀалаьцна Константин Ӏаьрбашна дуьхьал тӀом бечу хенахь. Константин V ведда Амориум гӀала^[178][181].

742 — Сулайман ибн Хьишам Анатолина тӀелетира, талораш дора.

743, 6 февраль — кхелхина халиф Хишам ибн Ӏабдул-Малик. Иза веллачул тӀаьхьа граждански дов иккхира халифатехь, цуо доьхна Омейядийн халифат.

743 шо, 2 ноябрь — Константин V йуха Ӏедал схьаэцна^[181]. Артавасд а, цуьнан кӀант а бӀаьрзе а вина, набахте хьажийра, ткъа Анастасий нахана хьалха йуьхьӀаьржа хӀоттийра, амма патриархан дарж латтийра^[178].

745 — Константин V-гӀачо, йоьхначу Омайядийн халифатехь («КхоалгӀа фитна») граждански тӀамах пайда а оьцуш, дӀалаьцна Германики^[178][181].

746 — Константин V Ӏаьрбойн карара Кипр схьайаьккхина^[178][181].

745 — Пелопоннесехь а, Жимачу Азехь а бубонан чуман эпидемино дайира бахархойн кхоалгӀа дакъа гергга.

747 — Эпидеми шен лакхене кхаьчна Константинополехь^[178].

747 — Ӏаббасидан революци («КхоалгӀа фитна») — Абу-Муслим халиф Марван II-гӀачунна дуьхьал гӀаттам бина. Омайядийн халифатехь Ӏедале богӀу шиӀатийн Ӏаббасидаш.

749 — Ломбардийн паччахьо Ратчис Пентаполисна тӀелетира, Перуджина го бира.

751 — Константин V тӀелетира Ӏаббасидийн халифат ас-Саффах, хӀаллакйира Мелитен а, Самосата а, Феодосиополь а. Меттигера керста нах арабаьхна Фраке^[178][181].

751 — Айстульф паччахь волчу ломбардаша Равенна дӀалацар^[181]. Айстулфа аравоккху Равеннан тӀаьххьара экзарх Евтихий. Равеннан экзархат чекхйолу.

752 шеран июнь — Айстулф тӀелетира Руман Дукатуна. Папа Стефан II (III) гӀо доьху франкийн паччахье Пепин Шортана, Византин императоран Константин V Рум ларйан аьтто хир боцийла кхетта.

752 — Ӏаьрбашна тӀехь толамаш бахар.

754 шеран 6 январь — Понционан гӀопехь Руман папа Стефан II (III) вахара Жима Пепин а, цуьнан кӀант Карл Сийлахь а волчу.

754, 10 февраль — Иерехь императора Константин V кхайкхина иконокластийн кхеташо. Константинополан патриарх воцуш, кхеташонан куьйгалхо ву Эфесан архиепископ Феодосий^{[178][181][182]}.

754 — 28 июль — Руман папа Стефан II-гӀачо (III) таж диллина Шортчу Пепинна а, цуьнан кӀенташна Карлна а, Карломанна а. Пепина дуй буу шена а, шен тӀаьхьенна а, Килс ларйан а, цуьнан интересаш ларйан а. Пепинан совгӀат дина папана, Пепин дӀайолало ломбардашна дуьхьал кампани.

754 шо, 8 августехь — Блахернан килсехь иконокластийн кхеташонан тӀаьххьара гуламехь Константин II хаьржира Вселенски патриарх^[181][183].

754, 27 август — императора Константин V патриархаца Константин II-гӀачуьнца цхьаьна дӀакхайкхийра ипподромехь иконийн сийдар дихкина хилар, анафема йира Константинополан Германна а, Димашкъан Иоаннна а, Кипран Георгийна а^{[184][185][186]}.

755 — Ӏаббасидех кӀелхьара а ваьлла, Ӏабдур-Рахьман I Испане кхаьчна, цул тӀаьхьа кхоьллина Кордован эмират.

756 шеран 1 январь — Ломбардин паччахьо Айстулфа Румна го бина. Папа Стефан II-чо (III) йуха а кхайкхам бо Пепин Шортана гӀо доьхуш.

756 — Константин V-чо Месопотамера керста нах дӀатарбина Фракехь. Болгараша доьху дозанехь керла бӀаьвнашна йал алсамйаккхар, амма Константин реза ца хуьлу. Хан Кормишош Византина дуьхьал тӀеман кампани йолийра, Анастасин пенашна тӀекхочу, амма эшийра Константин V^[178][181].

756 — Маркели-гӀалахь болгарийн тӀом, цу тӀехь Константин V эшийра болгарийн хан Винех^[178].

759 — Ришкан ӀиндагӀехь тӀом. Хан Винехан куьйга кӀел болгарийн толам.

763 — Анхиалехь болгараш эшийна^[178].

764 — Константинополехь шело хилира^[178].

765 — Пепин Шортта меттахӀоттийра папан долахь долу хӀуманаш Беневентохь а, Тосканехь а.

765 — иконашна Ӏибадат деш берш хьийзор^[178].

766, 25 август — Константин Подопагор вийра, Константин V дуьхьал питана дарна бехке а вина^[181].

766 шо, 30 август — Патриарх Константин II бехке вина Константин Подопагоран питанехь дакъалацарна, иза даржера вохийра махкахваьккхира, тӀаьхьо вийра^[183].

766, 16 ноябрь — Вселенски патриарх хилира Никита I.

769, 12—15 апрель — Латеранан кхеташоно емал бира Иерин иконокластийн кхеташо, тӀечӀагӀбира 731 шеран Руман кхеташонан сацамаш.

771 — Византехь ламарошна гӀело йар. Фракезийн теман стратегос, Михаил Лаханодракон, ламарошна а, монахашна а маре йахар а, кӀаьна духар лелор а тӀедуьллу, бӀаьрзе хиларна а, Кипре махкахбахарна а кхерам а болуш^[181].

774 — Литосорин тӀом, Телериган болгарашна тӀехь толам баккхар.

775 — Константин V велира Болгарина дуьхьал тӀом беш. Император хӀоьттира цуьнан кӀант Лев IV-гӀа Хазар^[51].

776 — Никефоран аьтто ца баьлла питана Лев Хазарна дуьхьал.

778 — Лев IV хазаро йухатоьхна Ӏаббасидийн Анатолина тӀелатар.

778 — Абхазин пачхьалкхо, хазарийн гӀоьнца, Византих йозуш ца хилар кхайкхийна; Леон ден вешин кӀант Леон II хилира Абхазин паччахь.

780, 6 февраль — Никетас I веллачул тӀаьхьа императоро Лев IV хазаро патриарх хӀоттийра Павел IV.

780, 8 сентябрь — Лев IV хазар велира; БӀаьрзе Константин VI император хилира Иренан регенталла кӀел^[51]. Кхин цхьа аьтто ца баьлла Никефоран питана.

781 шеран апрель — Эльпидийс гӀаттам бира Сицилихь. Иза ведда Африкехь Ӏаьрбашна тӀе, ткъа Ӏаббасидан халифатехь иза император санна къобалво, Византехь граждански тӀом бан Ӏалашо йолуш.

781 — Иренас машар бира Ӏаьрбашца.

783 — Иренас шен кӀант Константин VI маре велира Сийлахьчу Карлан йоӀе Ротрудца.

784 шеран 25 декабрь — Павел IV патриархан дарж дитира, емал ца йеш йолчу иконоклазмана дуьхьал. Тарасиус, асикрит, патриарх хуьлу.

786 шеран 6 август — иконокласташа гулам бира, 7 августехь Ая-Софияхь ВорхӀалгӀа Вселенски Кхеташон гулам ца хилийта.

786 шо, 7 август — Езачу векалийн килсехь ВорхӀалгӀа Вселенски кхеташо дӀайахьа гӀортар талхийра иконокласташа. Иренас сацам бо кхеташо Константинополехь а йоцуш, Никейхь кхайкха.

787 — 24 сентябрь — схьайиллина ВорхӀалгӀа Вселенски кхеташо (иштта евзаш йу Никейн ШолгӀа кхеташо), ​​цуьнан куьйгалхо вара Тарасий, цигахь а бара папан легаташ.

787 шеран 23 октябрь — ВорхӀалгӀа Вселенски кхеташоно йухабаьхна иконокластийн кхеташонан массо а сацамаш, меттахӀоттийра иконийн сийдар^[51]. Кхеташонан сацамаш категорически йухатоьхна франкийн епископаша Сийлахь-Везачу Карла (хьажа: Франкийн иконоклазма), уьш ца кхайкхира кхеташоне.

787 — Иоаннан готийн гӀаттам ГӀирмехь хазарашна дуьхьал.

788 — Иренас вовшахтоьхна дуьххьарлера нускалан гайтам БӀаьрзечу Константин VI-гӀачунна, цуьнан Ротрудаца хилла гергарло дӀадирзинчул тӀаьхьа. Иренас хаьржина лоха эрмалойн Мария Амни.

789 — Иренина дуьхьал ницкъ ца кхаьчна питана Константин VI-гӀачунна дӀадала.

790 — франкийн теологаша, Сийлахь-Везачу Карлца цхьаьна, йазйира каролингийн олуш йолу жайнаш (иштта евзаш йу «Паччахьан Карлан Синодан дуьхьал опус» йа «Libri Carolini»), цу тӀехь гойту Вселенски кхеташонан ворхӀалгӀа сацамаш харцбарш^[187].

790 — Эрмалойн легион реза ца хилира Иренина тешаме хиларан дуй баа, Иренан дӀайелира Августа цӀе.

792 — Константин VI меттахӀоттийра Иренин Августа цӀе.

792 шеран июль — Фракехь Константин VI эшийна болгарийн хан Кардамос.

794 шеран июнь — Сийлахьчу Карлан Франкфуртан кхеташоно емал дира иконашна Ӏибадат дар а, иконоклазм а. Иштта кхеташоно емал до Толедон архиепископ Элипандос тӀеэцар а.

795 — Константин VI-гӀачо Амнин Мария балхара дӀа а йаьккхина, Феодота маре хийтира, цуо динан дайшна товш ца хилира иза.

797 — Иринас шен кӀант вохийна^[51], Константин VI бӀаьрзе вина шен ненан омрица.

790-гӀа шераш — Оьрсийн эла Бравлин тӀелетира Византин Сугдеяна (хӀинцалера Судак, ГӀирма).

799 — Хазарийн каганатан бека раввинаш кхайкхина, Хазарехь жуьгтийн динан раввинийн кеп кхоьллина, синагогаш а, ешиваш а йан йолийра.

800 шо, 25 декабрь — Сийлахь-Воккха Карл коронаци йар — Малхбузера Руман импери меттахӀоттор, цуьнан титул къобал ца йира Малхбалехь 811 шо бен^[51].

802 шо, 31 октябрь — Логотет Никефор I-чо Ирена дӀа а йаьккхина, император хӀоьттира^[51].

803 — Никефорс шен кӀант Ставраки соимператор кхайкхийра.

803, 19 июль — Турко Вардан ша император кхайкхийна^[188].

803, 8 сентябрь — Турк Вардан къайлаха шен эскар дитина Ираклин ламанан метте вахара. Декабрехь Никефоран омрица бӀаьрзе вина иза^[188].

803 — Никефоран машар Никефоран I-чунна а, Карл-Сийлахьчунна а йукъахь.

804 — Красосехь тӀом. Ӏаббасидаш Жимачу Азина тӀелета, 40 эзар стагах лаьтта Византин эскар эшадо. Никефор чевнаш йина, йийсаре лаца герга ву.

805 — Патрайна го бина.

806, 12 апрель — патриарх Тарасий веллачул тӀаьхьа патриарх хӀоьттира Никефор^[52].

806, июнь — Жимачу Азехь Ӏаббасий тӀелетар бахьана долуш, коьртехь ХӀарун ар-Рашид а волуш, Никефорс халифатна 50 000 нумизма елира сихонца, шарахь 30 000 нумизма.

806 — болабелла Венецин тӀом Византин империн а, Сийлахь-Везачу Карлан империн а йукъахь.

807 — Болгарица тӀом болабалар.

808, февраль — квестор Арсаберан аьтто ца баьлла карчам.

809 — ХӀарун ар-Рашид валаро а, Халифатехь граждански тӀом болабаларо а (4-гӀа фитна) таро ло йал дӀайалар сацо.

809 — Болгарийн хан Крумна тӀелатар; болгараша Сердика схьайаккхар.

809, ноябрь — Карл Йоккхачу куьйга кӀел йолчу Аахенан кхеташоно тӀеийцира «Филиок» Ӏакъидатна тӀетохар.

811, 26 июль — император Никефор велира болгарашца тӀом беш Варбишан ӀиндагӀехь. Цуьнан чевнаш хилла накъост-император Ставраций жимма ханна император хуьлу^[47][188].

811 шеран 2 октябрь — император кхайкхийна Никефоран йоьӀан майра Михаил I Рангаве^[47]. Цо махкахбаьхначуьра цӀаберзабо студиташ.

812 — Михаил I Рангавс, Сийлахьчу Карлца дийцарш дӀадаьхьначул тӀаьхьа, къобалйира цуьнан Малхбузен императоран цӀе, Венеци Византи йухайерзорна дуьхьал.

813 — Константинополна го бина болгарийн хан Крума.

813, 22 июнь — Версиникера тӀом, цу тӀехь болгараша къастош толам баьккхира. июлехь эрмалойн Лев V император кхайкхийра, Михаил I Рангаве ламанан цӀийне дӀавахара, цуьнан кӀант Никита кастраци йира^[47][188].

813 йа 814 — Месембрин тӀамехь болгарашна тӀехь византийша толам баккхар^[188].

813 — эрмалойн Лев V-чо куропалатан титул елира Багратионийн династийн гуьржийн элана Ашот I-чунна.

815, 13 март — Лев V махкахбаьхна эрмалойн патриарх Никефор^[188].

815, 25 март — Феодор Студита вовшахтоьхна динан кортеж иконашца, императоран иконоклазмана дуьхьал.

815, 1 апрель — Леван омрица патриарх хилира иконокластан императоран Константин V-гӀачун вешин кӀант Феодот I^[188].

815, апрель-май — эрмалойн Лев V-чо, куьйгалхочо Феодот I а, цуьнан кӀанта Константина а волуш, Константинополехь иконокластийн кхеташо йуьхьарлаьцна, иконоклазман шолгӀа мур дӀаболийра^[52].

815 — эрмалойн Лев V-чо 30 шеран машаран барт бира болгарийн ханца Омуртагца, Круман метта хӀоьттинчу а, кӀантаца а.

816 — Феодор Студит махкахваьккхира, цигара цо йаздо папа Пасхале I-чуьнга.

820 — Требизонд гӀалина гонаха кхоьллина Халдин тема.

820, 25 декабрь — Михаил-Амориан агӀончаша вийра эрмалойн Лев V^[188], Цуьнан кӀентий кастраци йеш бу. Император хӀоьттира аморхойн династи кхоьллина Михаил II Травлес^[47][189].

821 шеран январь — велира иконокласт патриарх Феодот Мелиссин. Шепеляви Михаила патриарх хӀоттаво иконокласт Кассимата Энтони. Михаил II Травлос, компромисс лаха гӀерташ, амнисти ло иконийн сий деш болчарна, дихкира иконех лаьцна дийцарш дар, шайна йукъахь Константинан кхеташо а, Тарасиусан кхеташо а, Леван кхеташо а йолуш^[190].

821 шо, Ӏа — Мефодий Исповедник Константинополе йухавоьрзу, папан кехат дохьуш, цо къобал ца дира иконокласт Антоний харжар, кхидӀа а чӀагӀдора патриарх Никефор меттахӀоттор. Михаил II Траулос, лоруш ву Афинийн ересин агӀонча^[191], махкахвоккху Мефодий Исповедник^[189][192].

821 — Фома славянин гӀаттам. Фома ша Константин VI ву аьлла дӀакхайкхийра. Цуьнца цхьаьна нисло йерриг аьлча санна Ази, «Опсикион» а, «Армениакум» а теманаш йоцург^[47][189].

821 шо, бӀаьсте — Славян Фома Ӏаббасидийн тӀелатар бахьана долуш Армениакум схьайаккхар сацийра, церан тӀелатар йухатоьхна, цул тӀаьхьа барт бира ал-МаӀмунца. Аль-МаӀмуна бакъо ло Томасна шен латтанаш тӀехь эскарш гулдан, ткъа Антиохин патриарх Иовна тӀедиллира Томасна императоран таж дилла. Фома цхьа билггала Констанций тӀе а оьцуш, шен накъост-император хӀоттаво иза.

821 шо, бӀаьсте — Михаил II Траулос шен кӀантана Феофилна соимператоран таж хӀоттийра. Шен куьйга кӀел болчу нехан тешаме хилар латто гӀерташ, императоро Михаила лахйо налог четверть.

821 шо, аьхке — Фома Славянин гулбина гоне герз а, хӀордан флот а.

821, декабрь — Фома славян гӀаттам болчу хенахь Григорий Птерот флото а, Фома эскаро а Константинополна дуьххьара го бина. ТӀелатар ца хилира, го дӀабаьккхира. Микаил гӀалин пенаш йухаметтахӀитто волавелира^[189].

822 шо, бӀаьсте — Григорий Птерон флото а, Томасан эскаро а славян Фома гӀаттам бечу хенахь Константинополан шолгӀа го бина. ТӀелатар данле Михаила дош ло эскархошна амнисти йийр йу аьлла, нагахь санна уьш императорна тӀегӀертахь. Цул тӀаьхьа императоран эскар кевнаш чуьра араделира, Григорин флотана тӀелетира империн хӀордан флот. Григорий Птерот дӀавахара, императоран агӀор дӀаваха гӀоьртира, амма вийра Томасан гӀаттамхоша, цара кхидӀа а лаьттара гӀала дӀакъевлира^[189].

822, ноябрь — Хан Омуртаган болгараш Михаилна гӀоьнна баьхкира, Томаса го дӀабаьккхира, эскар декъа а ца декъна, цаьрца тӀом бан Ӏалашонца^[189].

823, апрель-май — Михаил керла гулделлачу эскарца аравелира, Томасан эскарш эшийра, иза шен эскаран йисинчу меттигашца Аркадиополисе ведда. Пхеа баттахь го биначул тӀаьхьа, гӀаттамхой Михаилна дӀа а белла, Томас цунна тӀе а воккхуш. Фома славян вийна^[189].

824 — февраль — мохкбегоро йохийра Панионан а, Гераклеин а пенаш, цигахь гӀаттамхой кхидӀа а ларбелира, цуо аьтто бира Михаила сиха гӀаттам дӀабаккха^[189].

824, май — Михаила толам баьккхира Константинополехь. Игнатий Диаконас йазйо шен «Томана дуьхьал» цӀе йолу произведени.

825 — Михаил II-гӀа Бродяга маре йахара монахина Евфросина, цуьнца динан дайша а, халкъо а емал йира иза, цо низам дохийна хиларна^[189].

825 — Ӏумар I Абу Хьафс Крит тӀе охьа а хиъна, цуьнан гӀаланаш талораш дора, цул тӀаьхьа Хандакъ гӀап йира^[189].

826 — Византин Крит схьайаьккхина андалузин пирато Ӏумар I Абу Хьафса, цо кхоьллина Критан эмират. Михаил кхиам боцуш гӀерта Крит йуха схьайаккха, цига Фотий а воккхуш, иза эшийра Ӏаьрбаша^[189].

826 — Сицилехь Шепеляви Михаилна дуьхьал гӀаттам бина Евтимийн. Сицилин буьйранчана Евтимийна хиира иза даржера дӀаваккхар, цо ша император дӀакхайкхийра, Сиракуза схьа а йоккхуш. Евтимийс кхойкху аглабидийн Ӏаьрбашка орца, цуо аьтто бо цул тӀаьхьа Сицили схьайаккха^[189].

827 шо, 14 июнь — Ӏаьрбоша Сицили схьайаккха йолаелла. Ӏаьрбийн флот кхаьчна Маццаро. Евтимий вийна, Асада Сиракузана го бан волавелла^[189].

828 — Сицилехь у-нан эпидеми йолчу хенахь велира Асад. Ӏаьрбоша дӀайоккху Сиракузан го амма жим-жима Сицили схьайаккха йолало.

829, 2 октябрь — Михаил II Траулос велира, император хӀоьттира 17 шо долу Феофил^[51][193].

829 — эрмало Мануэль ведда Ӏаббасидан халифатехь, цо паччахьан Ӏарш шена тӀелацарх шеконаш хилар бахьана долуш. Ал-МаӀмуна иза шен гӀуллакхе тӀеоьцу, бусалба дин тӀе а ца оьцуш.

830 — шарахь го латтийначул тӀаьхьа Ӏаьрбаша дӀалаьцна Палермо.

830 — доладелла Аль-МаӀмун Византин латтанаш тӀелетар.

831 — Теофилс йуха ​​схьайаьккхира Ӏаьрбашкара Тарс, амма гурахь Византин эшам хилира Каппадокехь.

830-гӀа шераш — Рус Пафлагони тӀелетар.

832 — Иоанн Грамматик вахийтина БагӀдаде, цуьнца халиф ӀабдуллахӀ аль-Мамун волчу векалалла а йолуш, ведда волу эрмало Мануэль цӀавалорхьама^[193][194].

832 — Феофила омра арахийцира иконашна дуьхьал.

833 — ГӀирмехь кхоьллина Херсонан тема, кхин а евзаш йу Климата.

833, 7 август — халиф ал-Маъмун кхелхина.

834—837 — Хазарийн-Хьагано а, Бека а кхайкхам бо Феофиле Саркел (хӀинцалера Ростовн областехь йолу Саркел) йан гӀо доьхуш. Петрона Каматерас куьйгалла дечу византин инженераша гӀо до хазарашна гӀишлошйарехь.

834 — Ӏаьрбийх уьдуш, хуррамиташ Халифатера Византи дӀабахара. эзар эскархо, коьртехь Феофоб а волуш, хих чекхволу, император Феофилан Византин эскарх дӀакхета^[193]

837 шо, 21 январь — патриарх хӀоьттира иконокласт Иоанн VII Грамматик^[194].

837 — Балканехь Смоленскан гӀаттам.

837 — Феофилс, Феофобос хуррамиташца цхьаьна, хьалхавелира халифатна дуьхьал тӀом, Мелитен а, Аршамашат а схьа а йоккхуш, хӀаллакйира Аль-МуӀтасиман даймохк Зибатра. ГӀала йохош хиларх лаьцна хаам Самарре кхаьчча, Ал-МуӀтасим дӀахӀоттийра Феофилан даймахкана Амориумна дуьхьал поход^[193].

838 шо, апрель — Ал-МуӀтасиман Жима Ази тӀелатар дан доладалар^[193].

838 шо, 22 июль — Анзенан тӀом, цу тӀехь византин эскар Ӏаьрбоша эшийра^[193].

838, 27 июль — Ӏаьрбоша тӀом а ца беш дӀалаьцна Анцира^[193].

838 шо, 1 август — Ӏаьрбоша шина кӀиранах Амориумна го бан йолаелла. Аль-МуӀтасима шен даймохк Зибрат хӀаллакбарна Феофилна чӀир эцар. Амориумехь бехаш болу дукхахболу бахархой бойура, ткъа бисинарш лоллехь бохкабо. Амориумехь йийсаре лаьцна хьаькамаш бевзаш бу 42 аморихойн гӀазотхо аьлла, уьш бусалба дин тӀеэца реза ца хилла, Самаррехь вийна^[193].

839 — Русийн хаганат хьахийна Бертинан анналашкахь, цуо гойту Феофилца цхьаьна хилла Рус' (Рос), французийн кхеле вахийтина церан хакано (чаканус) доттагӀалла бахьана долуш.

840 — ГӀирмехь Херсонесан тема коьртехь вара Петронан стратегос Каматерос. Тема хилира византин дипломатийн центр печенегашца а, хазарашца а, русца а.

841 — Ӏаббасидан халифатца хиллачу тӀамехь машар.

842 шеран 20 январь — иконокластан император Феофил велира дизентери бахьана долуш. Теодора кхо шо долчу императоран Михаил III-гӀачун регент хуьлу^{[47][51][193]}. Империн гӀуллакхаш леладо евнух Теоктистос, императрицин Бардасан ваша а, императрицин ден ваша Мануэль а^[195].

842 — Мессина Ӏаьрбоша дӀалаьцна.

843 шеран 4 март — иконокластийн патриарх Иоанн Грамматик даржера вохийна, махкахваьккхира. Мефодий-Исповедник хилира Патриарх^{[52][192][195]}.

843 — 11 март — Феодора вовшахтоьхна килсан даздар — Блахернан килсанера Ая-София кхаччалц иконашца процесси, иза йевзаш йара Православин толаман дезде аьлла^{[52][192][195]}.

843 — Патриарх Мефодий Исповедникс дӀайаьхьира «Йоккха цӀанйар», 20 000 сов динан дай дӀа а бохуш, дӀабаьхна иконокласташца Евхаристи даздеш^[192].

843 — Малхбален Византин махкахь пауликийн Ӏазап. Паулицианцаш Ӏаьрбашна тӀебевлла, царна карийна Тефрику гӀап^[175][195].

844 — Мавритамехь тӀом Ӏаббасидан халифатна дуьхьал. Теоктис коьртехь волу византин ницкъаш эшна.

845, 6 март — Самаррехь 42 аморийн гӀазот вийра, бусалба дин тӀеэца реза ца хиларна^[193].

845, 16 сентябрь — Ӏаббасидан халифатца машар а, йийсархой хийцар а Киликин Ламосна гергахь.

846 — Болгараша 815 шарахь бина машаран барт бохийна, Македонина тӀелетта.

846 — Ӏаьрбаша дӀалаьцна Леонтини Сицилехь.

847, 14 июнь — велира патриарх Мефодий I, императрица Феодора патриарх хӀоттийра Игнатий.

848 — Ӏаьрбаша дӀалаьцна Сицилин Рагуза.

853 — Византин флото талораш дора Мисарахь Ӏаббасидан Думятехь Критан эмиратана лерина тӀеман сурсаташ.

855 — 20 ноябрь — евнух Феоктист, 15 шо долу императоран Михаил III-гӀачун регент, вийра Бардас^[195].

856 шо, Ӏа — Бардас хьажийна Феодора ламанан цӀийне^[51], цу хазни чохь 90 эзар центарий деши а, 3 эзар центарий дети а дитина, синклитана хаам бина цо^[195].

855—856 — Математик Левс кхоьллина Константинополан университетехь Магнаура школа. Математик Лев лоруш ву сигналан бӀовнаш, механикан акхаройн а, олхазарийн а византин система кхоьллинарг, левитаци йеш йолу империн Ӏарш^[195].

858 шо, январь — Игнатийс Бардас дӀаваьккхира шен нускалца цхьаьна Ӏарна^[195].

858 шо, 23 октябрь — патриарх Игнатий даржера дӀаваккхар а, махкахваккхар а^[52][195].

858, декабрь — Фотий хаьржина патриарх. Бардасан гӀоьнца, 6 дийнахь массо а тӀегӀанашкахула хьалавоккху Фотиус килсан иерархин. Шен патриархатан дарж дӀадаьккхинчу Игнатийс кхайкхам бо папа Николай I-чуьнга орца доьхуш.

859 — Михаил III-гӀачун Ӏаьрбашна дуьхьал тӀом бар. Михаила дӀадолало Самосатан го, амма иза дӀавоккху Ӏаьрбаша а, пауликаша а^[195].

860 шо, 18 июнь — оьрсаша дӀалаьцна Константинополан йистош. Рус' 200 кеманца Босфор чу а боьлхий, Михаил воцуш гӀалина го бан йолало^[195][196].

860 — императоран Михаил III-гӀачуьнга Хазарийн Хаганан Захарин векалалла. Кириллан мисси хазаран хан Захарийга «ийманан харжамна», цу тӀе кхойкху бусулба имам а, жуьгтийн раввин а.

861 — оьрсаша Константинополан го дӀабаьккхира, дӀабахара^[195].

861, 6 апрель — Шина декъах лаьтта Кхеташо схьайиллина 859 шеран Кхеташонан кхидӀа а санна^[52].

861, май — Константинополехь хиллачу Синодо тӀечӀагӀдира патриарх Фотий харжаран низамехь хилар^[195].

861 — Мелитенан амир Ӏумар ал-Акъта Византин латтанаш тӀелетира, амма Михаил III-гӀачун эскар эшийначул тӀаьхьа иза йухавелира^[195].

862 — Захария керста дин тӀеверзо аьтто ца баьлла Кирилл Хазарера Константинополе йухавеана.

862, апрель — Вардас хӀоьттина цезарь.

862, 8 май — Руман папа Николай I-чо кехат йаздира Малхбален патриархашка, кхайкхам бира цаьрга Фотий Константинополан патриарх къобал цаве аьлла.

862 — Фотийс кехат йаздина эрмалойн католико Захария I Дзагецига а, архонтан архонте Ашот I-чуьнга а, Халкедонан кхеташо чекхйаьлча килсан барт меттахӀотторе кхойкхуш. Цу кехат тӀехь йу Дахар луш долчу ЖӀаран цхьа дакъа. Жоп луш, Сахак Мрута йухатоьхна Халкедонан кхеташонан сацамаш, амма йуха а чӀагӀдо ша Византин империна тешаме хилар. Меттигерчу Ширакаван кхеташоно йухатоьхна цхьаьнатоха йиш хилар.

863 — Ӏумар ал-Акъта Киликин кевнашкахула чекх а ваьлла, дӀаваьккхира Арменяк а, Амисус а^[195].

863, 3 сентябрь — Пафлагонехь Лалакаонехь тӀом. Византийхоша го а бина, Ӏаьрбий эшабо. Цу тӀамехь вийра Ӏумар ал-Акъта^[195].

863 — византийхой Эрмалойчоьнан эмиратна тӀелетта, Ӏали ибн Яхья ал-Армани вийра.

863 — Кирилла а, Мефодийс а мисси дӀакхачийна моравашка (хӀинцалера Чехи).

864—867 — Фотийн дӀасакъастар, Фотийн а, Игнатийн а дов.

864 — Болгари хих чекхйаккхар^[47].

865 — Ӏаббасидан халифатехь махкахойн тӀом болабелла (865—866), кхин а «пхоьалгӀа фитна» олу.

866 шо, 21 апрель — Вардас вийна Василий I-чо^[195][197].

866 шо, 26 май — Михаил III-гӀачо тӀелаьцна Василий^[195][197].

866 — Асколдан а, Диран а Константинополна дуьхьал кхиаме йоцу поход.

866 — Фотийс Рус’ хих чекхваккхар (иштта евзаш йу Аскольдан Рус’ хих чекхваккхар аьлла)^[47][198].

867 — Константинополехь хилла Фотийн кхеташо. Фотийс анафема йира Николай I-чунна а, йерриг Малхбузера килсана а^[52].

867 — 24 сентябрь — Михаил III вийра Василий I. Македонийн династин йуьххьехь император хӀоьттира Македонийн Василий I^{[47][51][195][197]}.

867 шо, 25 сентябрь — Василийс даржера вохийра патриарх Фотий. ноябрехь Игнатий йуха а патриарх хилира.

867 — Далматехь шолгӀа хих чекхвалар^[199].

867 — Хризохеран пауликаша дӀалаьцна Эфес.

869 шо, 6 январь — Василийс шен кӀант Константин соимператор кхайкхийра.

869 — 5 октябрь — схьайоьллу Константинополан 4-гӀа кхеташо (869—870), кхин а йевзаш йара 8-гӀа Вселенски кхеташо аьлла, кхайкхина Василийс а, Папа Адриан II-гӀачо а^[52].

869 — мохк бегоро цхьана декъехь йохийра Ая-София купол. Василий меттахӀоттор дӀадолало.

869 — Василийс 400 кеманах лаьтта флот хьажийра Никетас Оорифас куьйга кӀел, Людовик II-гӀачунна гӀо дан Къилба Италехь Ӏаьрбашца къийсам латтош^[200].

869 — Петр Сицилин вахийтира Тефрикехь пауликашца дийцарш дан йийсархой хийца. Цигахь хиира цунна пауликийн Болгари кхача дагахь хилар^[199][200].

870, 28 февраль — Кхеташоно Фотий даржера вохийра, паччахьан Ӏарш Игнатийга йухадерзийра. Иштта Кхеташоно йухатоьхна «трихотоми» — адам дегӀах, синах, синах лаьтта боху хьехам — ереси санна^[52].

870 — аглабидаша Византин Мальтана го бина.

871 — Василийс Хризохеран пауликашна дуьхьал поход йолийра, амма Тефрик дӀалаца аьтто ца белира^[199].

872 — Бафис Ряксехь тӀом паулицашна дуьхьал. Василийн нуц Доместикус Шол Христофор пауликаш эшош, Хризохерис вийна^[199].

876 — Василий йийсаре лаьцна Мелитина^[199].

876 — Беневенто кхайкхарца Василий I-чун карладаьккхина византин флот Отрантон хиш чу йоьду. Бари йийсаре лаьцна византийхоша. Василийс билгалйоккху Бари Ломбардин керла теманан коьрта шахьар санна^[199].

877 шо, 23 октябрь — велира патриарх Игнатий, иза веллачул тӀаьхьа Фоций йуха а патриарх хилира^[199].

877, август — Ӏаьрбаша Сиракузан рогӀера го бан йолаелла.

878, 21 май — Сиракуза дӀалацар Ӏаьрбаша.

878 — Василий Шемара тӀом бар, Лул гӀап схьайаккхар^[199].

878, 23 октябрь — Фотийс йуха а патриарх хӀоттийра Игнатий веллачул тӀаьхьа.

879 — «Прохирон» — суьдхошна лерина пособи арахийцира.

879, 3 сентябрь — велира Василин кӀант а, верас а Константин. Ламанхочо Сантаваринус шен шолгӀачу кӀантана Леонна дуьхьал питана до, амма Фотий хьалаволуш ву иза ларван^[201].

879, ноябрь — шен болх дӀаболийра Константинополан 4-гӀа кхеташо (879—880 шераш), цуьнан куьйгалхо вара Фотий, массо а патриархаш а, папан легаташ а волуш^[52].

880 шо, 13 март — Константинополан 4-гӀа собор йухабаьхна 869 шеран соборан сацамаш, иштта кхеташоно емалдо Никейн-Константинополан Ӏакъидатна тӀе филиокан клаузула тӀетохар. Цул тӀаьхьа и кхеташо католикийн килсо къобал ца йо йалхалгӀа вселенски собор санна, амма меттигера кхеташо лоруш йу^[52].

880 — Кефалонехь тӀом: Насаран коьртехь волчу Византин флото эшийра аглабидийн Ӏаьрбийн флот ИбрахӀим II ибн Ахьмадан^[199].

880 — 1 май — патриарха Фотийс еза йира Неа Экклезин килс — жӀаран купол йолу килс, иза хилира православин килсаш йан керла прототип.

882 — Фотийс Василий I-чунна совгӀат дира «Григорий Богослован проповедь» серлайаьккхина куьйгайоза.

882 — эла Олег пайхамара Киев схьайаьккхира, иза Киеван Рус' коьрта шахьар йира.

885 — халиф Аль-МуӀтамид Аль-АллахӀа таж хӀоттийра Ашот Багратунига Багратидан Эрмалойчоьнан паччахь.

886 — Иоанн Куруас питана дина^[199].

886 шо, 29 август — македонхо Василий I велира, цуьнан метта хӀоьттира Хьекъале Лев VI^[47][201].

886 — зорбане елира «Эпанагога» цӀе йолу низамаш гулдар.

887—893 — арахийцира «Василик» — дуьненан а, динан а низамийн гулар.

889 — Болгарехь керста дин деана эла Борис-Майкл 36 шарахь паччахьалла диначул тӀаьхьа ламастан пенсе вахара. Цуьнан метта хӀоьттина воккхахволу кӀант Расате Владимир ву^[202].

893, 3 август — Антоний II Кавлей Константинополан патриарх хӀоьттира^[203].

893 — Болгарехь хиллачу Преславан кхеташоно, цу тӀехь Симеон эла хилира, византин епископ хийцира болгарийн епископца (хьажа: Орхидейн Климент), иштта йукъадаьккхира гӀуллакхаш грекийн меттана болгарийн маттахь.

894 — Стилианос Зауца Константинополера Салонике дӀайахийтира болгарийн йохк-эцаран пост, йохк-эцаран налог совйаьккхира, 716 шарахь бина машаран барт бохийра.

894 — болабелира Болгарийн-Византийн тӀом (894—896), Симеон Фракина тӀелетира.

894 — Хьекъале Лев VI Склерос Никита векалтца вахийтира венгерийн куьйгалхошка Арпаде а, Курсане а, цо дийцарш до венгерийн болгарашна тӀелатар дан.

895 — венгерш дехьабевлла Фраке а, Македоне а Волхинехула. Византин флото дӀасалеладо Люнтикан венгерийн эскарш Дунайхула Болгарица тӀом бан. Операцина куьйгалла деш ву Аргирос Евстафий. Венграш тӀелета болгарашна, ткъа Симеонан ницкъ кхочу Дерестеран гӀопе йухавала.

895 — Гвидо IV-гӀачо схьайаьккхира Византин Беневенто.

896 — Къилбаседа Буган тӀом: болгараша эшийра мажарийн византин бертахой, уьш Карпатийн лаьмнашна дехьа дӀабахийтира кхузаманан Венгри чу.

896 — Болгарофигонехь хиллачу тӀамехь сацам боллуш толам баккхаро чекхбаьккхина Болгарин-Византин тӀом.

896 — Ӏаббасидан дуккха а хӀордан тӀелетарш Византина вовшахтоьхна Тарсера Демиан хӀоьттира Ӏаббасидан Тарсера губернатор.

901 — Николай Мистикос хилира Константинополан патриарх.

902 — Ӏаьрбаша Тауромений гӀап схьайаьккхина. Сицилин эшам.

904 — Ӏаббасидан халифатехь бусалба наха Фессалоникан гӀала дӀайаьккхина, коьртехь йамартхо Триполин Лев вара.

904 — Руман Сийлахьчу ГӀант тӀехь порнократин мур (Феофилактийн «лечкъаш» доьзалан тӀеӀаткъам) болабелла, Сергий III-гӀачун папан даржера дӀадоладелла.

905 — Хьекъале Лев VI зорбане йаьккхира шен тӀеман трактат «Леван тактика», лерина йара Византин эскаран а, хӀордан флотан а стратегина а, тактикана а.

906 — Андроник Дукас гӀаттам бина. Андроник реза ца хуьлу шен эскар Гимерица цхьаьнатоха. Октябран 6-чу дийнахь Гимерис эшийра Ӏаьрбийн флот. Императоран омра кхочуш ца деш, Андроник ведда дӀалоцу Иконина гергахь йолу Кабалла гӀап, цигахь цунна го бина Григорий Иберийс.

907 — Андроник Дукас Ӏаьрбашка орца кхайкхина, ведда Тарссе, цул тӀаьхьа БагӀдаде, цигахь йийсаре лаьцна, бусалба дин тӀеэцна.

907 шо, 1 февраль — Константинополан кхеташо гулйира Хьекъале Лев 4-гӀа захало дарца доьзна. Николай Мистик дӀатесна Константинополан гӀант. Евтим I Патриарх хилира^[52].

907 — Лакхара Олега Константинополна дуьхьал тӀом бар, иза хьахош йац Византин хьостанашкахь, 907 шеран машаран барт.

911 — русашца машаран барт бина.

912 шо, 11 май — Хьекъале Лев велира, Александр император хилира. Цо Ӏедалера дӀабаьхна Леон низамехь доцу 4-гӀа захало гӀортор йеш берш, уггаре а хьалха шен вешин йисина зуда Зоя Карбонопсина (иза паччахьан цӀийнера арайаьккхира), ткъа патриарх Евтимий I. Николай Мистикос йуха а патриарх хилира.

913 шо, 6 июнь — Александр велира, цул тӀаьхьа патриарх Николай Мистикос велира. Июнан 9-чу дийнахь Ипподромехь император кхайкхийра Константин Дукас, амма дукха хан йалале иза вийра регентствон кхеташонан декъашхочо Джон Эладас. Августехь Симеонан болгарийн эскарш Константинополна герга кхаьчна, Николай Мистикос машаран дийцарш дира, Симеонна таж диллира, цуо вон реакци эккхийтира. Николай Мистикос дагалоьцу Зоя махках йаьккхина, иза шен йалх шо долчу кӀентан Константин VII Порфирогенитан регент хуьлу.

913 — Византин-Болгарин тӀом болабелла (913—927).

914 — Зоя Эладан Иоаннан гӀоьнца Николай Мистикос дӀаваьккхира, цхьаъ бен йоцу регент хилира.

914 — Болгарин паччахьо Симеон I-чо схьайаьккхира Адрианопол, амма тӀаьхьо иза йухайерзийра Византи мах эца.

915 шеран аьхке — Гарильяно тӀом, папан Иоанн X шен куьйга кӀел, сарацинашна дуьхьал. Керста нехан цхьаьнакхетначу ницкъаша йохийра Гарильяно хи тӀехь йолу Фатимидан халифат Ӏаьрбийн гӀап, къилбаседа Италера арабаьхна бусулба нах.

917 шеран 20 августехь — Ахелусехь болгарийн толам, Балканашна тӀехь болгарийн урхалла схьаделира. Симеон I-чо эшийра Лев Фока-Воккхачун ницкъаш, цул тӀаьхьа кхин цхьа толам баьккхира Катасиртайхь. 917 — Сербийн-болгарийн тӀом болабелла (917—924).

919 шеран 25 март — Романос I Лекапенос Ӏедал дӀалаьцна. Карбонопсина Зои Ӏедалера дӀайаьккхина. Романос Лекапенос императоран Константин VII Порфирогенитан регент хилира.

919 шеран апрель — Романос йалийра 13 шо долу император Константин шен 9 шо долу йоӀ Лекапенос Хелена. Романос Лекапенос хилира «базилиопатор».

919 шеран 24 сентябрь — Романос Лекапенос дӀакхайкхийра ша Цезарь, ткъа 17 декабрехь Август.

920 — 15 июль — Николай Мистика кхайкхина Константинополан кхеташоно меттахӀоттийра Руман килсаца йукъаметтиг, къобалдира «цхьаьнакхетаран томос», цуо шера дӀакхайкхийра керста пачхьалкхехь 4 захало низамехь дац, иштта билгалдаьхна бакъо елла захалонаш лелоран низамаш^[52].

921, 11—18 мартехь — Пегехь хиллачу тӀамехь болгарийн толам.

921, 20 май — Романос Лекапенос шен кӀант Христофор соимператор дӀакхайкхийра.

922 — Константинополан гергахь болгарашца тӀом.

924 — Симеон I-ра Константинополал хьалха.

924 — Серби Болгарин аннекси йина; župan Захарие ведда Хорвате.

926 — Боснин лаьмнашкахь Византин бертахойн — хорватийн болгарашна дуьхьал тӀом. Толам баьккхинчул тӀаьхьа Томислава Византица барт бохабо, Болгарица барт бан.

927, 27 май — кхелхира Болгарин паччахь Симеон I, цуьнан метта хӀоьттира Петр I, цо бина барт Византица, йалийра Романос I-чун нуц Мария (Ирена Лекапина). Византино къобалво император а, Болгарин патриархат а, хӀора шарахь Болгарина йал дӀайала йолало.

928 — Византехь мацалла хӀоьттира.

928, 14 декабрь — Романос I-чо Трифон патриарх хӀоттийра, бехкамца, цо шен кӀанте Феофилактана паччахьан меттиг дӀало, баккхий хилча.

931, август — Роман I-чо ницкъ бира патриарх Трифонан дарж дита.

932 — Опсикионан теманехь бронзан куьг долу Василий гӀаттам. ТаӀзар санна, иза массо а хьалха йагош ву Амастрин форумехь дӀатоьхначу гаьнна тӀехь.

933, 6 февраль — Роман Лекапенос хӀоттийра шен 16 шо долу кастраци йина кӀант Феофилакт Константинополан патриарх.

934 — византийхоша Мелитен дӀалацар.

934 — Византин-Болгарин эскарна а, Венгрин-Печенеган эскарна а йукъахь тӀом. В.л.н.д.р.-гӀалина гергахь хиллачу тӀамехь толам баьккхинчул тӀаьхьа, венгерш а, печенегаш а Константинополе кхочу.

941 — Игорь Руриковичан Византина дуьхьал кхиаме йоцу поход^[204], шен чаккхе хилира 944 шарахь бина оьрсийн-византин барт.

942 — Джон Куркуас дӀадолийра шен шарахь Эдессана тӀелатар дар а, цуьнан гонах дерг хӀаллакдар а.

944 — Нисибис а, Эдесса а схьайаьккхина. Иоанн Куркуас схьаоьцу Мандилион («Куьйга ца бина КӀелхьарвоккхуш верг»), иза дӀавуьгу Константинополе 15 августехь, Декъалачу ЙоӀан Мария дӀайуьйш йолчу дезчу денна. Цунна дуьхьал Эдессан эмиро доьху го дӀабаккхар, 200 йийсархо йухаверзор, гӀала кхин дӀа а тӀелетарш ца дайтар.

944 шеран 20 декабрь — Романос I Лекапенос вохийра цуьнан кӀенташа Стефан а, Константин Лекапенос а.

945 шеран 27 январехь — Стефан а, Константин а Лекапенос дӀаваьккхира Константин VII Порфирогенитас^[47]. Воккхахволчу Вардас Фокас Малхбален эскаран коьрта буьйранча хӀоттийра.

945, 6 апрель — Константин Порфирогенит шен кӀантана Романна таж диллира соимператоран даржехь.

949 — инарло Теофил Куркуас йуха схьайаьккхира Феодосиполис, ворхӀ баттахь го биначул тӀаьхьа.

949 — Константин Порфирогенит гӀоьртира Крит Ӏаьрбашкара схьайаккха, амма кхиам ца хилира.

949 — Константин Порфирогенитс дӀалаьцна Германикея.

950 — зорбане йаьлла Константин VII Порфирогенитан «Империн урхаллех лаьцна» («Сан кӀанте Романе») трактат^[130].

953 — Марашан тӀом Бардас Фокас Воккхачунна а, Алеппон эмирна Сайф ад-Давлана а йукъахь. Ӏаьрбоша эшийра византийхой; Бардас Фокас Воккханиг чевнаш йина, амма кӀелхьара волу, цуьнан кӀант Константин Фокас йийсаре лаьцна. Ӏаьрбоша йуха схьайоккху Германикея.

956 шеран 3 апрель — Константинополан патриарх хилира Полиевкт.

957 — Киеван паччахьан йоӀ Ольга Константинополехь хих чекхйаккхар, иза дийцина «Церемонех лаьцна» тептарехь^[205].

958 — Рабанан тӀом: инарла Цимискес эшийра Алеппон Хьамданидийн эмиран Сайф ад-Давлан ницкъаш.

959, 9 ноябрь — Константин VII Порфирогенит велира. Цуьнан кӀант Романос II император хуьлу^[47].

960, аьхке — Никефоран Фокас эскарша Критан бусулба коьрта шахьар Хандакс (хӀинцалера Ираклион) го бан йолаелла^[206].

960, 8 ноябрь — Андрассехь тӀом. Жимачу Лев Фокас эшийра Алеппон Хьамданидийн эмиран Сайф ад-Давлан ницкъаш Телец лаьмнашкахь. Эмиран аьтто бо кӀелхьара а ваьлла, Алеппо дӀаваха^[207].

961 шо, 6 март — Крит йуха схьайаккхар Никефор Фокас. 827 шарахь Ӏаьрбаша схьайаьккхина Крит йуха а схьайаьккхира Византино, иза билгалдаьккхира дуьххьарлера маьӀне керста толам Ӏаьрбийн схьабаьккхинчул тӀаьхьа^[206][207].

962 — 23 декабрь — Алеппо го бина, хинволчу императоро Никефор Фокас кхаа дийнахь гӀала схьайоккху, йийсаре йоккху инзаре йоккха хӀонс 390 эзар детин динар, 2000 эмкал а, 1400 мул а кепехь, ткъа иштта 10 эзар йийсархо^[208].

963 шо, 15 март — велира 26 шо долу Роман II. Цуьнан йисина зуда Феофан регент хуьлу, де-факто имперехь Ӏедал евнухан Иосиф Вринган карахь ду^[207].

963 — Сицилин Рометта Ӏаьрбаша го бан йолаелла.

963 шеран 2 июль — шен вешин кӀанта Цимискес дехар дарца Никефор Фокас ша император кхайкхийра, шен эскарш Константинополна дуьхьал дӀадаьхьира^[209].

963, 16 август — Никефор Фокас таж диллина патриархо Полиевкта, Иосиф Вринга махкахваьккхира ламанан цӀийне^[207][209].

963, 20 сентябрь — Никефор Фокас маре йахара Роман II-гӀачун йисина зуда Феофан^[209]. Патриарха Полиевкта кхайкхира Константинополан кхеташо, и захало низамехь хилар къастош^[52].

963 — Афанасий афонит, Никефор Фокас ахчанца гӀо а деш, кхоьллина Йоккха Лавра Афонан лам тӀехь.

964 — Никефор Фокас го а бина, Ӏаьрбашкара йуха схьайаьккхина Мопсуестия, Каппадокехь Ӏа дина^[209].

965 — Сицилин гергахь Мессин боьранехь хӀордан эскаран тӀом, цу тӀехь фатимидаша толам баьккхира, византийшна новкъарло йира Сицили йуха схьайаккха.

965 — зорбане елира Византин эскаран стратегих лаьцна «Praecepta Militaria» цӀе йолу тӀеман трактат.

965 — Византино Килики схьайаккхар. Никефоран Фокан а, Цимискесан а ницкъаша го а бина, дӀалоцу Тарс, бахархойн аьтто бо Шема кӀорггера йухабовла^[210].

965 — Халкуца Никитас Кипр йуха схьайаьккхина Ӏаьрбийн карара.

965 — Святослава эшийна хазараш, йийсаре лаьцна Саркел.

966 — Польша хих чекхйаккхар румхойн ламасташца.

966 шеран 23 июнь — Самосатан гергахь фатимидашца йийсархой хийцар.

966 — Иерусалиман патриарх Иоанн VII-гӀа Иерусалимехь жӀара тӀехь йагийна, Никефор Фокас йаздина кехат бахьана долуш, цу тӀехь цо дехар дира цуьнга гӀала фатимидех йухайаккхар. Дезачу каш тӀера килс йагийна.

967 шеран 31 март — Ипподромехь хилла инцидент. Константинополехь сингаттам хиллачул тӀаьхьа Никефора гойту тӀеман ницкъ Ипподромехь, иза бахархоша тӀеоьцу бекхам бан гӀертар санна, «Ника гӀаттамехь» санна, ткъа ведда воьду Ипподромера паникехь. Дукха нах леш бу стампедехь^[210].

967, 22 май — вийна Антиохин патриарх Христофор^[211].

967, 2 сентябрь — мохкбегоро йохийра Клавдиополь.

967 — Болгарашца тӀом йуха а болабелла.

968 — Оттон эскаршна аьтто ца баьлла Барина го бан^[212].

968 — 4 июнь — Сийлахь-еза Руман императоро Сийлахь-Воккхачу Отто I-чо векалт хьажийра Византи, шен кӀант кховдийра Руман II-гӀачун а, императрицин Феофанонан а йоӀе маре йахийта, амма Никефор реза ца хилира^[212].

968 — Полшин дуьххьарлера епископ Йордан хӀоттийна Руман Папа Иоанн XIII.

968 — Святослав Игоревичан Болгарина дуьхьал тӀом, 1500 фунт дешин совгӀат делира Византин императоро Никефор II Фокас. Святослава Переяслав йийсаре лоцу, цигахь эла санна вуьсу^[47][213]. Оццу хенахь Никефора кхаьънаш ло печенегашна, Киевна тӀелатар дан а, Святославан кампанеш сацо а^[210].

968 — Византино го бина Хьамданидийн Антиохина.

969, 28 октябрь — Хьамданидхой эшийра, Антиохия византийхойн кара йоьжна^[213].

969, 11 декабрь — Никефор II Фокас вийра цуьнан вешин кӀанта Иоанн Цимискес, иза хилла цуьнан зудчун Феофанон безамхо. Декабран 25-чу дийнахь Полиевкта Цимискес императоран таж туху, бехкамца цо Феофан кхелера араваккха а, император вийначун цӀе йовзийта а. Цимискес Лео Валас тӀе пӀелг хьажийра^[211][213].

970, 13 февраль — Константинополан патриарх хилира Василий I Скамандрин.

970 — Кремонера Лютпранда йаздина «Константинополехь векалалла хиларх лаьцна хаам» Оттон I-чун Никефор II-гӀачун кхелехь дипломатин мисси лаьцна^[212].

970 — Святослава Болгарера дӀаваха боккха мах боьху, цундела Цимискес 944 шарахь бина машаран барт ницкъ боцуш лорура^[211].

970 — Аркадиополехь Святославна дуьхьал тӀом, Бардас Склерос куьйгалла дечу Византин эскаро толам баккхар^[211].

970 — Цимисхес Жимачу Азера Фраке дӀатарбина пауликаш, Болгарица доза лардеш, царна динан маршо луш^[175].

971, 23 апрель — 23 июль — Доростолан го. Цимискесан эскарша йуха схьайоккху Переяславец, Святославах эшна Оьрсийчоьнан коьрта шахьар. Святослав реза хилира Черсонесосехь а, Болгарехь а шен интересаш дӀатаса, Византица тӀом ца бан, арахьара тӀелатар хилахь цунна гӀо дан, ткъа Цимискес реза хилира оьрсийн кеманаш новкъарло йоцуш чекхдаха. Киеве воьдуш печенегаша вийра эла Святослав^[47]. Иоанн Цимискес толамца йухавоьрзу Константинополе, шеца Болгарин паччахь Борис II а волуш. Болгари хилира Византин империн дакъа^[214][215].

971 — Александреттан тӀамехь Фатимидан халифатна тӀехь толам баккхар, дукха хан йоццуш йуха схьаяьккхина Антиохин го дӀабаьккхира.

971 — Вардас Фокас Жимачун хьалхара гӀаттам^[216]. Вардас Жима Фокас император кхайкхийра шен эскарша Каппадокин Кесарихь, амма цуьнан гӀаттам дукха хан йалале дӀабаьккхира Вардас Склерос, гӀаттамхо махкахваьккхира Хиос гӀайренна тӀе.

971, ноябрь — Иоанн Цимисхи маре йахара Теодора^[216].

972 шеран аьхке — Цимискес Шемахь Ӏаьрбашна дуьхьал кампани йолийра, Амида а, Мартирополис а схьайаьккхира. Октябран 12-чу дийнахь Цимискес Нисибис дӀалоцу, цул тӀаьхьа Константинополе йухавоьрзу^[47][217].

972 — Афонан лам тӀехь йан йолийра Ватопедин ламаст.

974 — махкахваьккхина патриарх Василий I Скамандрин. Антоний III Студит хилира Константинополан патриарх^[217].

975 — Цимисхин Шемахь тӀаьххьара кампани, цу тӀехь цо Димашкъана йал йелира, герга кхаьчна Иерусалим. Августан 3-чу дийнахь цуьнан эскар теш ду комета гучуйаларан^[217].

976, 10 январь — император Иоанн I Цимисхи цӀеххьана велира, хила тарло Василий Лекапенос дӀовш делла^[217]. шо долу Василий II император хӀоьттира, шен 16 шо долу вешица Константин VIII-гӀачуьнца цхьаьна^[47]. Ма-дарра аьлча, империн урхалла деш ву Василий Лакапин^[218].

976 шеран аьхке — Вардас Склерос императорна Василий II-гӀачунна дуьхьал гӀаттам бан болабелла. Василий Лекапенос дӀавоккху Цимимсхи хьехамча хилла волу Вардас Склерос шен даржера, Малхбален школийн Доместикан даржера, иза паччахьан Ӏарше амбицеш йолуш вара. Империн малхбален декъехь йолу дуккха а регионаш йара Вардас Склеросан агӀор^[217][218].

977—986 — Болгарин паччахьан Самуэлан кхиамаш.

978 — Вардас Склерос, йерриг аьлча санна Жима Ази дӀалаьцна, Константинополна тӀевеара^[218].

978 — Мануэль Эротик Комненос хьалхавелира Никей ларйарехь Склеросна дуьхьал.

978 — Вардас Жима Фокас Жима Хиосехь набахтера дӀахецна Лакопино, Василийна гӀо дан Фокасан дукха хенахь дуьйна мостагӀ хиллачу Вардас Склеросан гӀаттамна дуьхьало йан.

979, 12 февраль — Константинополан патриарх хӀоьттира Хризоверг Николай II.

979, 24 март — Панкалейн тӀамехь Вардас Фокас Жимачо хала чевнаш йира Вардас Склеросна цхьана тӀамехь, цул тӀаьхьа иза ведда БагӀдадерчу Азуд ад-Дулай волчу. Амма Вардас Склерос БагӀдадехь чувоьллина ву^[218]. Вардас Фокас Жимачо толам баьккхира, Малхбален школашна доместикус хӀоттийра.

980 — Иоанн Иверонский а, Иоанн Торникий а Афонан лам тӀехь Иверион йан йолийра.

985 — Василий II-гӀачо махкахваьккхира паракоймоменос Лекапенс, питана хиларна кхоьруш^[218].

986 шеран 17 август — Траянан кевнан тӀом, грекаш эшийра Траянан кевнан ӀиндагӀехь Самуилан болгарийн эскаро.

986, декабрь — БагӀдадехь граждански тӀом болабелча, Вардас Склерос а, цуьнан эскарш а набахтера ара а дохуш, Ӏаьрбийн а, эрмалойн а йалхошца эскар гулдина^[218].

987, февраль — Вардас Склерос гучувелира Византин латтанаш тӀехь. Мелитен йийсаре лаьцна, цо ша император ву аьлла дӀакхайкхадо. ГӀаттам дӀабаккхар йуха а тешийна Вардас Фокас Жимачунна. Шина вешо Вардас барт а бина, импери шайна йукъахь йекъа, Василийна дуьхьал гӀаттам бина^[218].

987, 14 сентябрь — гӀаттам бан болабелла Жимачу Вардас Фокас ша император кхайкхийна^[217]. Вардас Фокас, хӀилланца, Склерос йийсаре лаьцна, цуьнан эскар шен куьйга кӀел а дина, Абидосна го бан волавелла, хидоькъе дӀакъовлархьама^[218].

988 — Киеван эла Владимир Святославича дӀалаьцна Херсонес. Оьрсийн-византин тӀом (988 шо). Дагадовларш дӀадаьхьначул тӀаьхьа Василий II реза хилира шен йиша Анна Владимире маре йала, цунна дуьхьал Владимира керста дин тӀе а эцна, шен халкъ хих чекхдаккхарна, Херсонес йухайерзорна, 6000 эскархо вахийтарна Жимачу Бардас Фокас гӀаттам дӀабаккха^[217].

988 — Константинополан патриархо Николай II Хризовергес Михаил вахийтира Херсонес волчу эла Владимир хих чекхваккха, цул тӀаьхьа Киеве ша хӀоттийна митрополит санна.

989 — Русъ керста дин тӀеэцар.

989, 13 апрель — Абидосехь хиллачу тӀамехь Василий II-гӀачо эшийра Вардас Жимачу Фокас гӀаттамхойн ницкъаш. Ша Вардас Фока леш ву тӀамна йуккъехь, хила тарло дӀовш даларна^[218].

989 шо, аьхке — Склерос лаьцна латтош хиллачу Фокасан зудчо иза дӀахецна, ткъа гӀаттамхойн эскаран йисина меттигаш Склеросна тӀе дӀайоьлху. Давид III Куропалатес гӀаттамхойн агӀо лоцу. ГӀаттамхой ларло Василийца йиллина дуьхь-дуьхьал довларх^[218]. Мануил Эротик Комнин вахийтира Склиросца дагадовларш дан, иза Василийна дӀавала.

989, 11 октябрь — Вардас Склирос а, Василийс а машар бина^[47]. ГӀаттам чекхбаьлча, шен доменашка дӀавоьду воккха Варда Склир^[217][218].

992 — Венецин дож Пьетро II Орсеоло дийцарш до Василий II-гӀачуьнца Византин латтанаш тӀехь йал йоцуш йохк-эцар лелоран хьокъехь, шен флотехь византин эскарш дӀасалело декхаре хиларна дуьхьал.

994 шеран 15 сентябрь — Оронтес хин йистера тӀом: Манжутакинан фатимидан эскарша эшийра Антиохин герцоган Михаил Вурцан византин эскарш, цуо аьтто бира фатимидан Алеппона го бан.

995 — Василий II-гӀачун Шемахь Фатимидан халифатна дуьхьал тӀом бар^[47]. Василий II-гӀачо жоп ло Алеппон эмиран СаӀид ад-Давлан кхайкхамна, 13 эзар стагах лаьттачу эскарца, фатимидан инарлан Мандждутакинан тӀелатар йухатоха, цу кепара византийхошна а, фатимидашна а йукъахь буферан пачхьалкх ларъеш. Цо динчу гӀоьнна баркалла олуш, Алеппоно сий до Василий II-гӀачунна.

996 шеран 12 апрель — Константинополан патриарх хилира Сисиний II.

997 шеран 16 июль — Самуил паччахьан куьйга кӀел волу болгараш эшийра Никефор Оураносан Сперхин тӀамехь.

998 — Шемахь хилла кампани.

998, 19 июль — Шемахь Апамея тӀом, цу тӀехь велира Демиан Далассенос, византийхой дӀабаьхна. Никефор Оуранос хилира Антиохин дук.

1000—1014 — Болгарашца тӀом.

1001 — Константинополан патриарх хӀоьттира Студит Сергий II.

1001 — Давид III Куропалате дӀакхелхинчул тӀаьхьа гуьржийн пачхьалкх Тао-Кларжети дӀаелира цуьнан весетехь Византин импере, тӀаьхьо хийцира Иберин фема.

1004 — Скопьехь тӀом: Василий II эшийра Самуэлан болгарийн эскарш.

1009, 9 май — Бари гӀалахь Ломбардийн гӀаттам, коьртехь Мелус а, Даттус а волу Византин империна дуьхьал.

1009, 28 сентябрь — Фатимидан халиф Аль-Хьаким БиӀамриллахӀа омра дира Деза кашийн килс йохо аьлла. Антиохин Яхьян хроникехь йаздина ду, килс лаьтта кхаччалц дӀайаьккхина, цуьнан реликвашца цхьаьна. Килс йохор коьрта фактор хилира жӀаран тӀемашкахь.^[168][219].

1010 — Барихь (Къилба Итали) гӀаттамхойн аьтто белира Асколи а, Трани а дӀалаца. Катепан Джон Куркуа велира тӀамехь. Василий Месардонис дӀайолало Бари гӀалина го бан.

1011 шеран 11 июнь — Василий Месардонис йуха а шен дола дира Бари.

1014 шеран 29 июль — Клейдионехь тӀом. Василий II-чо Болгарин эскар эшадо, йийсаре лоцу 15 эзар эскархо. Массо а тутмакх бӀаьрзе а бина, цхьа бӀаьрг бен ца баьккхина новкъахошца цхьаьна цӀа хьажош бу. Оцу эпизодана Василий II вевзаш хуьлу «Болгар-Вийнарг» аьлла^[47].

1014 шеран 6 октябрь — кхелхина Болгарин паччахь Самуил.

1014 — Византин-Гуьржийн тӀом (1014—1023).

1016 — Херсонан теманехь Георгий Цула гӀаттам дӀабаьккхира русийн.

1018 — Малхбуза Болгарин пачхьалкх йуьззина дӀалаьцна Византино.

1018 — Канна тӀехь тӀом. Италин катепан Василий Бойоаннус эшийра Бари Мелусан ломбардаш а, цо балха эцна нормандаш а. Мелус аьтто бо Папан пачхьалкхашка ведда дӀаваха.

1019 — велира Константинополан патриарх Сергий II-гӀа Студит.

1020, 12 апрель — патриарх хаьржина Евстафий^[219].

1020 шеран 15 июнь — Василий Бойоаннес византин эскарша схьайаьккхина Италера Троян гӀап.

1021 шеран 11 сентябрехь — Ширимнин тӀом: Василий II-гӀачун Византин эскаро эшийра Георгий I-чун эскар.

1021 — Васпуракан пачхьалкх Византин йукъа йогӀу. Цунна дуьхьал Сенекерим Арцруни Себастьяна тӀехь Ӏуналла до. Василий Аргирос хилира Васпуракан катепан.

1022 — Свиндаксехь тӀом: Василий II-гӀачун византин эскаро эшийра гуьржийн паччахьан Георгий I-чун эскар, машаран барт бахьнехь Гуьржийчоьно дозанан территореш Тао-Кларжети, Кола, Ардахан, Джавахети Византига дӀало, Георгий I-чо шен жима кӀант хӀусамда Баграге дӀало. Цо тӀамехь Георгий I-чунна гӀо дар бахьана долуш эрмалойн паччахьо Оганнес-Смбата йаздира весет («Требизондан барт»), цуьнца нийса а догӀуш, иза веллачул тӀаьхьа, Ани пачхьалкх дӀайелира Византига^[220].

1022 — гуьржийн паччахьан Георгий I-чун гӀоьнца Никефор Ксифиас а, Жимачу Никефор Фокас а гӀаттам^[220].

1022 шеран 15 августехь — Никефор Ксифиас вийра Жима Никефор Фокас, амма цул тӀаьхьа декхаре хилира Феофилакт Далассинна дӀавала^[220].

1024 — Лемносан тӀом, оьрсийн Эгейн хӀорда чу тӀелатар. 800 стаг, коьртехь Хризогирос (эла Владимиран гергара стаг) а волуш, Константинополе воьду, Василий II-гӀачун варягийн гӀаролхойх дӀакхета Ӏалашо йолуш. ГӀалина чуйахале герз дӀадаккха реза ца хуьлуш, отряд Эгейн хӀорда чу йоьду, цигахь уьш эшабо стратегоша Охридан Давидо а, ду Никефорос Кабасилоса а.

1025 шеран 15 декабрь — 50 шарахь гергга паччахьалла дина Василий II велира. Бер доцуш волчу Василийн жимах волу ваша, 65 шо долу Константин VIII, император хӀоьттира^[218]. Алексий Студит хилира Патриарх.

1026 — Константина VIII-гӀачо бӀаьрзе вина хилла гӀаттамхо Никефор Ксифиас.

1028, 8 ноябрь — Константин VIII-гӀачун 50 шо долу йоӀ Зоя йалийра 60 шо долу Роман III Аргир, иза императоро нуьцкъала йита шен зуда ламанан цӀийне хьажийна хилла. Той хиллачул тӀаьхьа кхо де даьлча (1028 шеран 11 ноябрь) Константин VIII велира, ткъа Роман III Аргир император хӀоьттира^[218].

1030 — 8—10 августехь — Азазан тӀом, иза чекхбелира Византин эскар Мирдасидан эмират Алеппон Ӏаьрбаша эшорца, бахьана долуш Византин эскар низам доцуш ведда йуха Антиохе^[218].

1031—400 шарахь гергга бусулба нехан олалла хиллачул тӀаьхьа буьйранчас Георгий Маниакеса Эдесса йуха схьайаьккхина^[218].

1031 — апрель — Алеппон эмира Насра шен кӀант вахийтира Константинополе машаран барт бан, цуьнца нийса а догӀуш, цуьнан эмирато къобалйира Романос III-гӀачунна вассалалла, шарахь йал елира 500 000 дирхам (8 834 дашо динар) милитан гӀоьнна дуьхьал.

1032 — инарла Никетас Миштеяс гӀо дира византин элана Насрна Алеппон эмиратехь друзийн гӀаттам дӀабаккха.

1032 — Италин Катепан Михаил Протоспатар эскарца Калабри хьажийра ломбардийн гӀаттамхой дӀатоха.

1032 — Гуьржийчохь династийн тӀом болабелира Баграт IV-гӀачунна а, цуьнан вешина Анакопин Деметрийна а йукъахь, иза ведда Византи гӀо лоьхуш.

1033 — Аланин паччахьан йоӀа Алда Абхазин гӀап Анакопи Византига дӀаелла; цуьнан кӀант Анакопера Димитрий магистр хилира.

1033 — Романос III Аргирос дӀовш делира Иоанн Орфанотрофос императрица Зоин а, цуьнан безаман а, вешин а Михаил IV Пафлагонан омрица. Цомгуш велахь а, Романос III Аргирос шен болх дӀа ца тесна, дарба хиларе сатуьйсуш хилла^[218].

1034, 11 апрель — Роман III Аргир дӀа а вийна, лийчар чохь хи чу воьжна. шо долу Михаил IV Пафлагон император хӀоьттира, 56 шо долу Зоя маре а йахийтина^[218].

1034 шеран аьхке — Антиохехь гӀаттам хилира императоран Михаил IV-гӀачун вешина Дукс Никетасна а, евнухна Иоанна а дуьхьал.

1034 — Гарольд III Луьра византин гӀуллакх дан велира Варягин гвардехь.

1035 — Дукляхь дуьххьарлера гӀаттам Воислав Стефан.

1037 — евнух Иоанн, императоран ваша, амма кхиам ца хилира Алексий Студит патриархан даржера дӀаваккха.

1037 — Зоя кхиамза гӀоьртира евнух Джонна дӀовш дала.

1038 — Дукляхь Воислав Стефан рогӀера гӀаттам.

1038 — Георгий Маниакесан кхиамаш Сицилихь; Мессина йухайерзайо Византин импери. Амма Маниак Константинополе йухакхайкхира, императоран Михаил IV йишин майрачуьнца Стефанца дов далар бахьана долуш^[218].

1039 — Анакопин Деметрийс, Византин эскаран а, Липарит IV-гӀачун гӀоьнца гуьржийн паччахьан Ӏарш къийсамехь шен вешина Баграт IV-гӀачунна дуьхьал поход йолийра^[220].

1040 — Георгий Маниакес йуха схьайаьккхира Сиракуза.

1040 — Болгарехь Делян Петран гӀаттам. Петр II Деляна эшийра императоран Михаил IV Пафлагонин эскарш Фессалоникехь хиллачу тӀамехь, дӀалаьцна империн хазна. Петр II Деляна орца кхайкхира Алузиане, амма цул тӀаьхьа хиллачу Салоникехь хиллачу тӀамехь цунна онда эшам хилира^[218].

1040 — Италехь рогӀера ломбардийн гӀаттам Византина дуьхьал, коьртехь эла Атенульф вара.

1040 — ЦӀеро хӀаллакйира йерриг аьлча санна Византин флот^[218].

1041 — 17 мартехь Оливентон тӀамехь норманхоша эшийра византийхой, 4 майхь — Монтемаджорехь тӀамехь, 3 сентябрехь — Монтепелосохь.

1041 — Алузиан тешнабехк бира Петр Деляна, иза бӀаьрзе а вина, цул тӀаьхьа византин агӀор дӀавахара^[218]. ГӀаттам дӀабаьккхира Островохь тӀом хиллачул тӀаьхьа, цу тӀехь дакъалоцуш вара Гарольд Штерна.

1041 — велира эрмалойн паччахь Оганнес Смбат, цуьнан весетца Ани пачхьалкх дӀайала йезаш йара иза веллачул тӀаьхьа Византин импере. Амма Вахрам Пахлавуни 14 шо долчу Гагик II-гӀачунна таж туху.

1041 шеран 10 декабрь — Михаил IV Пафлагониан велира хи Ӏовжор бахьана долуш, цуьнан вешин кӀант Михаил V Калафатес, жимма хьалха Зоя тӀеэцна, Цезаран цӀе йелла, император хӀоьттира^[218].

1042 — Барихь ломбардийн гӀаттаман хьалханча ву Аргир (Мелусан кӀант), иза тӀаьхьо византин агӀор дӀавоьду.

1042, 19 апрель — Михаил V Калафатес Зоя ламастехь хьажийра. Константинополехь гӀаттам болабелира; герзаца болу бахархой, коьртехь Константин Кабасилас а волуш, императоран гергарчеран цӀенош талораш дан а, даго а буьйлало, цул тӀаьхьа паччахьан цӀийне штурм йо. апрелехь махкахбаьхна цӀавогӀуш волу Алексий Студит Феодоран таж дӀахӀоттадо. Апрелан 21-чу дийнахь 4 баттахь паччахьалла дина Михаил V Калафатес бӀаьрзе дира^[218].

1042 шеран 11 июнь — махкахбаьхначуьра цӀавеана Константин Мономах йалийна 64 шо долу Зоя, шолгӀачу дийнахь таж тиллина цунна^[218].

1042, гурахь — Гуьржийчохь Сасиретин тӀом Баграт IV а, Липарит IV а йукъахь, цу тӀехь Византино гӀо дира Липаритна^[220].

1042 — Эрмалойчохь гӀаттам. Вахрам Пахлавуни эшийра Византин эскар Ани тӀамехь.

1042 — Дукляхь гӀаттам. Византин аьтто ца баьлла Дукля йуха а Ӏуналла дан, Стефан Воислава дӀакхайкхийра йозуш ца хилар.

1043, 20 февраль — Патриарх Алексей Студит веллачул тӀаьхьа цуьнан бахам (гергарчу хьесапехь 800 кг деши) схьабаьккхира, хазне дӀабелира. Михаил Церуларий хилира Константинополан патриарх.

1043 шеран 9 март — Константинополехь сингаттам хилира, Константин Мономахосан хӀусамнана Мария Склирена себастан дарже хьалайаьккхинчул тӀаьхьа^[218].

1043 — Константина лацарна кхоьруш буьйранчин Георгий Маниакан гӀаттам. Маниак вийна тарраца, Фессалоникина гергахь императоран эскарца тӀом беш^[218].

1043 шо, бӀаьсте — Оьрсийн-Византийн тӀом болабелла, Вышата а, Дера Харальд а хӀордан кампани. Диъ бӀе «Рус» хӀордан кеманаш чудахара «Пропонтида» чу, хӀора кеманна цхьа эзар нумизма йал йоьхуш^[218].

1043 шо, аьхке — Искрестан маякехь хиллачу тӀамехь византин флото эшийра тӀелетархой грекийн цӀерца^[218], Йийсаре лаьцна 800 тӀемало, коьртехь Вышата а волуш, цхьа бӀаьрг дӀа а баьккхина, Киев дӀахьажийра.

1044 — Румехь папан даржера араваьккхина Бенедикт IX.

1045 — Эрмалойчоьнан Ани пачхьалкх Византино дӀалаьцна.

1047 шеран 14 сентябрь — Лев Торникус гӀаттам. Константина Торник вохуьйту Иберин урхалла дан, амма иза Адрианополе воьду, эскар гулдо^[218].

1047, 25—28 сентябрь — Лев Торникос гӀоьртира Константинополь схьайаккха, амма кхиам ца хилира. Константина кхойкху эскар, хӀетахь Эрмалойчохь Двинна гергахь йолчу Хелидониум гӀопана го бина хилла^[218].

1047, 24 декабрь — Лев Торникан гӀаттам дӀабаьккхира, иза бӀаьрса дира^[218].

1047 — Константин Мономахос бакъо елира печенегашна Дунайх дехьабовла а, империн чоьхьа баха а.

1048 — Фатимидан Иерусалимехь йохийна йолу Деза кашан килс меттахӀоттийра Константин Мономахосан гӀоьнца^[168].

1048, 18 сентябрь — Капетран тӀом, дуьххьарлера тӀом хилира византийн-гуьржийн цхьаьнакхетначу эскаран сельджукийн эскарна дуьхьал. Константин Мономахос йийсарера мах воккху гуьржийн паччахь Липарит IV^[220].

1049 — Печенеган гӀаттам.

1050 — императорна Константин Мономахна дуьхьал питана дина забаран Роман Войла^[218].

1050 — гӀаттамхойн печенегаша эшийра византин эскар Фракехь.

1050 — Румехь дӀайаьхьира Руман кхеташо (1050), цигахь Турера Беренгар емал вира «Езачу стоьла тӀехь» (1049) цӀе йолу произведени бахьана долуш, цу тӀехь цо харцдира Дала леррина къобалвинарг Евхаристехь баккъалла а хилар, иза символан лоруш. Амма Румерчу Кхеташонехь иза ца хилар бахьана долуш, Верчеллин Кхеташоне ван тӀедиллира цунна.

1050 — Константин Мономахос балхара дӀаваьккхира Константин Лихуд, иза ламастан пенсе вахара^[218].

1051 — Италехь хилла гӀаттамхо Аргирус (Мелусан кӀант) хилира Италин катепан.

1053 — печенегашца 30 шеран машаран барт бина.

1053 — Константинополехь латинийн килсаш Михаил Керулари дӀакъовлар а, цул тӀаьхьа совсаза бепиг бахьана долуш дов далар а.

1053 шеран 15 июнь — Цивитатан тӀом норманнашна дуьхьал, цу чохь папа Лев IX йийсаре лаьцна норманхоша 1054 шеран март кхаччалц, цу хенахь цо къобалдира норманийн Калабрихь а, Апулехь а схьадахарш.

1054, 19 апрель — йийсарера Руме йухавеанчул тӀаьхьа велира папа Лев IX.

1054 шеран 24 июнь — патриарх Михаил Керулари а, папан легат кардинал Гумберт а вовшех динах дӀаваьккхина. Йоккха дӀасакъастар — килсан дӀасакъастар, цуьнан жамӀехь тӀаьххьара керста килс йекъайелира Руман католикийн а, православин а килсашка^[52].

1054 — Манзикертан сельджукийн го ца хилира. Туркоша, Тогрул Беган куьйгаллица, дӀалоцу Византин Аркчеш.

1055 шеран 11 январь — Константин IX Мономахос велира 12 шарахь паччахьалла диначул тӀаьхьа. шо долу Теодора Порфирогенита императрица кхайкхийна экскубиторша^[218].

1056, 31 август — елла императрица Феодора Порфирогенита. Феодосий Мономах кхиам боцуш гӀерта Ӏедал дӀалаца. Воккха хилла Михаил VI Стратиотикос император хилира^[218].

1057 — апрель — комаьрша титулаш а, совгӀаташ а дӀасадекъначу Михаил VI Стратиотикос дуьхьало йира Исаак Комненна а, Катакалон Кекауменосна а, Константинна а, Иоанн Дукасна а, кхин буьйранчашна а^[218].

1057, 8 июнь — Исаак I Комнен ша император кхайкхийра Пафлагонехь^[218].

1057 шеран 20 августехь — Исаак Комненан гӀаттамхойн ницкъашна а, Михаил VI Стратиотикан эскарна а йукъахь Адесан тӀом. 1 сентябрехь Исхьака, патриархан Михаил Керуларин гӀоьнца Михаил VI ницкъ бира дарж дита^[218].

1058 — Исаак I Комнена патриарх Михаил Керуларий даржера вохийна, махкахваьккхира^[218].

1059 — Константин III Лихуд патриарх хӀоьттира^[218].

1059 — Исхьакха печенегашна дуьхьал тӀом бар^[218].

1059, 22 ноябрь — Исаак I Комненос, цомгуш хилар бахьана долуш, Михаил Пселлосан хьехарца, паччахьан Ӏарш дӀа а тесна, ламанан цӀийне вахара. ноябрехь Константин X Дукас император хӀоьттира^[218][221].

1060, апрель — Константин X-на дуьхьал питана ца дина^[218].

1060 — Гискар Роберта дӀалаьцна Италехь Византин Апули.

1061 — Гискардан норманша Сицилихь Ӏаьрбашна дуьхьал поход йолийра.

1063, 9 август — велира патриарх Константин III Лихуд.

1064 шеран 1 январь — Иоанн VIII Ксифилинос хилира патриарх.

1064 — Константин X Дунайна дехьабевллачу озашна дуьхьал тӀом бира.

1064 — Ани дӀалаьцна сельджукийн туркоша Алп Арслан куьйга кӀел 25 дийнахь го биначул тӀаьхьа.

1067, 22 май — Константин X Дукас велира. Цуьнан зуда Евдокия Макремболитисса шен кӀенташна Михаилна а, Андроникна а, Константинна а регент хуьлу. Византин эффективно урхалла деш ву цезар Иоанн Дукас^[218][221].

1068 шеран 1 январь — императрица Евдокия Макремболитисса маре йахара Романос IV Диоген, Иоанн Дукас къайлаха. Патриархо Иоанн VIII Ксифилинос императоран таж диллира Романосна^[218][222].

1068, 5 август — Бари го бан йолаелла Гискар Робертан нормандаша.

1068 — Роман IV Диоген сельджукийн туркашна дуьхьал тӀом болийра, Алеппона уллера Иераполис гӀап схьайаьккхира^[218].

1069 шо, бӀаьсте — Романос IV Диогена дӀалаьцна Ван Ӏамна уллера Чилатан гӀап. Алп Арслан тӀехьара тӀелета, Иконий схьайаккха гӀерта. Романос йухавоьрзу Константинополе, ткъа Алп Арслана йийсаре лоцу Манзикерт а, Чилат а^[218].

1069, бӀаьсте — Роман IV Диоген эскар дахийтира Барига норманийн гона дуьхьал, амма цуьнан эскар эшийра. Нормандаша дӀалоцу Апулин гӀаланаш Гравина а, Обиано а.

1070 — сельджукийн туркой Шема а, Эрмалойчу а чубахара^[218].

1071, 16 апрель — Бари дӀалацар Гискар Робертан норманша, тӀаьххьара Итали эшар византийхоша^[223].

1071 шеран 26 август — Манзикертан тӀом^[224]. Андроник Дукас тешнабехк бар бахьана долуш Византино лов онда эшам, ткъа Альп Арсланан сельджукаша йийсаре лоцу Византин император Роман IV Диоген, цо шен дахар эцна Манзикертан а, Антиохин а территореш дӀа а луш, ткъа иштта nummediusand5010 йал. шарахь цкъа^{[168][218][221]}.

1071 шеран сентябрь — Романос импере йухавоьрзу, амма цуьнан эскарш эшийра дукахойн эскаршна. Романос йухаволу, амма Киликин Аданехь тӀехволу. Андроник Дукас тешийра Романос даржера дӀа а ваьлла, ламастан чу ваха. Андроникана дӀавалале, Романос ша гулдина дерриге а ахча дӀахьажош ду Алп Арслане, иза дӀахеца^{[168][218][221]}.

1071 шеран 1 октябрь — Иоанн Дукас а, Михаил Пселлос а Михаил VII Дукас таж диллира, цул тӀаьхьа Евдокия Макремболитисса ламанан цӀийне хьажийра. Романос даржера дӀаваьккхина лоруш ву, мах эцаран барт ницкъ боцуш бу. Империн финансийн куьйгалхо евнух Никефорицес дромийн логотета хуьлу^{[168][218][221][225]}.

1071 шеран октябрь — Филарет Варажнуни Михаил VII Дукас къобал ца вира, ша император дӀакхайкхийра, амма бакъдолчехь урхалла до Киликехь, Филарет Варажнуни пачхьалкх Византих йозуш ца хилар дӀакхайкхийра^[226].

1071, 24 октябрь — йозуш йоцу император хилира 20 шо долу Михаил VII Дукас.