Басаев, Шемал Салманан воӀ
Баса́ев Шами́ль Салма́нан воӀ изза Ӏабдалла́хӀ Шемал Абу́-Идри́с[10] (1965 шеран 14 январь[4], Дишний-Ведана, Нохч-ГӀалгӀайн Автономин Советийн Социалистийн Республика[8] — 2006 шеран 10 июль[5][6], Эккажакъоьнгий-Йурт, ГIалгIайчоь[9]) — нохчийн аренан баьчча[11][12][13][14][15][16][17][18], бандит, террорист[19] а, зуламхо а.
Гуьржийн-абхазийн тӀеман (1992—1993) жигара декъахо шайн лаамехь баьхкинчу нохчийн баьчча вара[18][20]. ККъК эскарийн подполковник дарж делла, Гагрин фронтан баьчча вара, Кавказан ламанан къаьмнийн конфедерацин эскаран корпусан баьчча, Абхазин дуьхьалонан министран гӀовс, Республика Абхазин тӀеман ницкъийн коьрта баьччин хьехамча[21]. Башха гӀуллакхаш дарна Республика Абхазин президента Ардзинба Владислава совгӀат дина цунна мидалца «Абхазин Турпалхо»[21][22].
Нохчийн Республика Ичкери Российн Федерацех шеш кхайкхийначу маршонан тӀеман къовсаман лидерех цхьаъ а, 1991-2006 шарахь ша валлалц Нохчийчура тӀеман гӀуллакхаш дӀакхехьначех цхьаъ вара[18][23][19][24][25][26][27]. Правительствон председатель (1998 шеран 1 январера — 3 июль кхаччалц) а, Нохчийн Республика Ичкерин вице-президент (2006 шеран 27 июнера — 10 июль кхаччалц, эккхийн)[18][23][19]. Кавказан фронтан 2-гӀа эмир (баьчча) (2006 шеран 10 мартера — 10 июль кхаччалц). НРИ Эскаран инарла тӀемлойн цӀе йара (веллачул тӀаьхьа эскаран цӀе НРИ генералиссимус йелла). Российн Федерацин махкахь цхьа могӀа резонансан террористийн акташ йина[17][18][23]. ВКъКх [28], АЦШ пачхьалкхан департаментан[29], Европин бертан террористийн испискин йукъатоьхна[30]. Россехь официалан лору № 1 волу террорист[31].
Биографи
Хьалхара шераш
Вина 1965 шеран 14 январехь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Веданан кӀоштан Дишни-Ведана кӀотарахь. Тайпанара БелгӀато ву[32]. 1970 шо кхаччалц ваьхна Дишни-Веданахь, цул тӀехьа Ӏалан-ГӀалахь. 1982 шарахь чекхйаьккхина йуккъера ишкол, ткъа 1983 шарахь дуьйна деа шарахь гергга (йукъа хан а йулуш) болх бина Волгоградан областан «Аксайски» совхозехь. 1983—1985 шерашкахь Советийн эскарехь гӀуллакх дина (ТӀХӀН латта тӀера декъехь — аэродроман хьашташ кхочушдаран цӀе йойучу тобанехь). Эскарера цӀа веача кхузза гӀоьртира деша хӀотта МПУ юридически факультете, амма чекхцавелира къовсамен экзаменийн жамӀашца. 1987 шарахь деша хӀоьттира Москохан латтакечдаран инженерийн институте, амма 1988 шарахь дӀаваьккхира математика дӀа ца йалайаларна (кхечу хаамашца — деша ца эхарна)[18][33].
Москохахь волчу хенахь болх бира йукъараллин транспортехь контролёр а, хӀумакхоллучехь хехо а[34]. 1988 – 1991 шеран август кхаччалц болх бира «Восток-Альфа» фирмехь компьютераш йухку декъан куьйгалхо, Ӏаш вара фирма йолчу Тарамов Супьянаьргахь, тӀаьхьа тӀом бинчу Российн Федерацин ТӀеман ницкъашна йукъахь, цуьнан ваша волчохь а[33]. Футболех ловзуш 1-ра разряд йаьккхира. Дуьйцура, 1989 - 1991 шерашкахь цуо дийшира Истмалахь исламан институтехь[35]. 1991 шеран 19—21 августехь Басаев дакъалецира РСФСР Правительствон цӀа («КӀайн цӀа») лардарехь ЧХьПК путч йолучу хенахь. 1996 шеран 27 январехь «Москохан бакъдерг» газетан интервью луш Басаева элира: «Суна хаара, нагахь ЧХьПК толахь, Нохчийчоьнан маршонна догдохийла а йацара…»[34].
Оьздангаллехь
- Нохчийн бардан Муцураев Тимуран масех эшарехь ву Басаев[36][37].
- «Чугунный скороход» тобанан репертуарехь йу эшар «Шамиль Басаев»[38].
Билгалдахарш
- Комментареш
- Хьосташ
- ↑ Kavkaz-Center. Памятные даты русско-кавказской войны (2006 год). Kavkazcenter.com. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 15 июль.
- ↑ Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кхуRaduтIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ Шамиль Басаев говорит о Ваххабизме и Суфизме.(бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2022 шеран 25 март. Архивйина 2022 шеран 25 мартехь
- ↑ 1 2 Schamil Bassajew // Munzinger Personen (нем.)
- ↑ 1 2 http://english.pravda.ru/accidents/21/96/382/14918_basayev.html
- ↑ 1 2 http://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/17440570601073301
- ↑ https://web.archive.org/web/20061107203042/http://www.fpri.org/enotes/20060714.russia.radu.shamilbasayevdeath.html
- ↑ 1 2 The Chechen's Story: From Unrivaled Guerrilla Leader to the Terror of Russia (инг.) // The New York Times / J. Kahn — Manhattan, New York City: The New York Times Company, A. G. Sulzberger, 2004. — ed. size: 1122400; ed. size: 1132000; ed. size: 1103600; ed. size: 648900; ed. size: 443000 — ISSN 0362-4331; 1553-8095; 1542-667X
- ↑ 1 2 http://usatoday30.usatoday.com/news/world/2006-07-11-russia-basayev_x.htm
- ↑ Басаев Шамиль Салманович («Абдаллах Шамиль Абу Идрис»). Кавказский узел (28 декабря 2016). ТӀекхочу дата: 29 марта 2017. Архивйина 2017 шеран 29 мартехь
- ↑ Осмаев, 2008, с. 197.
- ↑ Силантьев, 2012, с. 56.
- ↑ Тумаков, 2021, с. 260.
- ↑ Музаев Т. М. Чеченская Республика Ичкерия (общий обзор) Архиван копи 2021 шеран 4 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Политический мониторинг Международного института гуманитарно-политических исследований, октябрь 1997
- ↑ * «The attacks were led by Shamil Basaev, a Chechen warlord and former acting prime minister of Chechnya, and a Saudi national known locally as 'Emir al Khattab'.» — Sakwa R. Chechnya: From Past to Future. Архиван копи 2022 шеран 28 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ — Anthem Press, 2005. — P. 81-82
- «such key warlords as Shamil Basaev, the architect of the Budennovsk hospital siege of June 1995» — Sakwa R. Russia’s Identity: Between the «Domestic» and «International» // Elites and Identities in Post-Soviet Space Архиван копи 2022 шеран 28 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ / ed. David Lane. — Taylor & Francis, 2013.
- ↑ «an influential segment of Chechen „brigadier generals“, led by the infamous warlord Shamil Basaev» — Emil Aslan (Souleimanov) While de facto state fail. Lessons from Chechen Republicof Ichkeria //De Facto States in Eurasia Архиван копи 2022 шеран 28 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ / eds. Tomáš Hoch, Vincenc Kopeček. — Taylor & Francis, 2019.
- ↑ 1 2 Responsibility for the atrocity was claimed by Riyadus-Salikhin, a Chechen liberation group led by the notorious rebel warlord Shamil Basayev, who previously had been blamed for the takeover of a Moscow theatre in 2002 that ended in the deaths of some 130 hostages; the assassination of Akhmad Kadyrov, the pro-Moscow president of Chechnya, in May 2004; and countless other acts of terrorism and murder. — «Beslan school attack». Архиван копи 2015 шеран 28 августехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Encyclopedia Britannica
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Chiclet C. «Chamil Bassaev — (1965—2006)» Архиван копи 2021 шеран 3 ноябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Encyclopædia Universalis
- ↑ 1 2 3 Poulsen-Hansen L. P. Sjamil Basajev Архиван копи 2022 шеран 23 январехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Den Store Danske Encyklopædi
- ↑ От героя до изгоя. Коммерсантъ (2006 шеран 17 июль). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 декабрь. Архивйина 2022 шеран 31 мартехь
- ↑ 1 2 Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кхуabhazтIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кхуardzinbaтIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ 1 2 3 Блаккисруд, Хельги Sjamil Basajev Архиван копи 2022 шеран 11 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Store norske leksikon
- ↑ Террорист № 1: в день выхода фильма «Приказ о ликвидации» пообщались с современниками Басаева(бил-боцу.). don24.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 декабрь. Архивйина 2021 шеран 16 майхь
- ↑ Басаев Шамиль Салманович. Кавказский узел. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 декабрь. Архивйина 2009 шеран 28 сентябрехь
- ↑ История, которую не забыть: 20 лет с начала вторжения боевиков в Дагестан. РИА Новости (20190807T1728). ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 декабрь. Архивйина 2019 шеран 3 октябрехь
- ↑ «Добро пожаловать в ад». lenta.ru. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 декабрь. Архивйина 2020 шеран 17 декабрехь
- ↑ Consolidated List of Individuals and Entities pursuant to resolution 1267. ТӀекхочу дата: 29 марта 2017. Архивйина 2007 шеран 30 апрелехь
- ↑ U.S. Designates Chechen Rebel Leader as Terrorist (22 января 2004). ТӀекхочу дата: 29 марта 2017. Архивйина 2004 шеран 1 февралехь
- ↑ Директива Комиссии Европейских сообществ № 1607/2003 (13 сентября 2003). ТӀекхочу дата: 29 марта 2017. Архивйина 2017 шеран 29 мартехь
- ↑ Террорист номер один в России уничтожен. Первый канал. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 декабрь. Архивйина 2021 шеран 21 январехь
- ↑ Ольга Алленова. Репортаж из родового села Шамиля Басаева. Коммерсантъ (31 мая 2000). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 12 февраль. Архивйина 2019 шеран 12 февралехь
- ↑ 1 2 Максим Степенин. "Мне не дали поймать Хаттаба и Басаева". Коммерсантъ-Власть (13 февраля 2001). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 29 март. Архивйина 2011 шеран 16 декабрехь
- ↑ 1 2 Басаев, Шамиль. Лентапедия. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 29 март. Архивйина 2017 шеран 29 мартехь
- ↑ Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кхуdossierтIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ Павел Саркисьян. Кадыров помирился с певцом джихада. Утро.ру (1 июля 2008). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 12 июнь. Архивйина 2014 шеран 8 июнехь
- ↑ Жителя Сочи оштрафовали за песню о Шамиле Басаеве. obzor.io (29 марта 2019). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 12 июнь. Архивйина 2019 шеран 10 июнехь
- ↑ Григорий Пророков. Чугунный скороход. daily.afisha.ru. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 12 июнь. Архивйина 2019 шеран 10 июнехь
Литература
- Зайналбек Сусуев. Чечено-российские отношения и идея чеченской государственности. Политический очерк. — Litres, 2022-05-15. — 721 с. — ISBN 978-5-04-105686-5.
- Khassan Baiev, Ruth Daniloff. The Oath: A Surgeon Under Fire. Walker & Company, 2004. ISBN 0-8027-1404-8.
- Wilhelmsen, Julie (January 2005). «Between a Rock and a Hard Place: The Islamisation of the Chechen Separatist Movement». Europe-Asia Studies 57 (1): 35–59. DOI:10.1080/0966813052000314101.
- Овчаров В. Дагестанское Досье. — Москва: Litres, 2009. — 80 с.
- Осмаев А. Д. Общественно-политическая ситуация в Чеченской Республике в 1996-1999 гг // Известия Алтайского государственного университета. — Барнаул, 2008. — № 4—3 (60). — С. 195—202.
- Силантьев Р. А. К вопросу об экспансии радикальных форм ислама в Российской Федерации // Вестник Челябинского государственного университета. — Челябинск: Челябинский государственный университет, 2012. — № 22 (276). — С. 53—63.
- Тумаков Д. В. Политика сепаратистского режима Чечни по отношению к войне в Дагестане в августе-сентябре 1999 года // Самарский научный вестник. — Самара: Самарский государственный социально-педагогический университет, 2021. — Т. 10, № 1. — С. 258—264.
Хьажоргаш
- Басаев, Шамиль — статья в Лентапедии. 2012 год.
- Интервью Шамиля Басаева Архиван копи 2017 шеран 29 мартехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // «Независимая газета», 12 марта 1996