Шайх Мансур

Исламан талламхочо Беннигсена(оьр.)нохч.билгалдаьккхира, Мансуран Нохчийчура гӀуллакхаш дӀадолалуш, меттигерчу хьекъала долчу нахах дукхахболчара ислам хӀинцале а тӀеэцна хилар. МогӀарера лаьмнин бахархоша, нагахь санна цара бусалба дин тӀеэцнехь, иза формалан кепара бен ца дора, кхидӀа а текъам дин дӀалелош^[10]. Нохчийн фольклорехь легендаш хилла Мансурал хьалха хиллачу шайх Термолах лаьцна, цо эзарнаш кафир тайпанаш байъарх лаьцна. Термолца доьзна девзаш долу кешнийн тӀулгаш талларо гайтина, цу тӀехь Терман а, цуьнан гергарчу Олан а цӀераш хилар, уьш гӀебартойх схьабевлла хиларх ду. Экъанийн оьмар гергарчу хьесапехь 1540 шарахь дуьйна йу^[11].

Беннигсен тешна вара, Мансура ша имам дӀакхайкхийна 1784 шарахь, жигара хьехам бан волавелла 1785 шарахь, цуьнан хьехамийн коьрта Ӏалашонаш йара чӀирна(оьр.)нохч. дуьхьал къийсам латтор а, ламанан Ӏадаташ шарӀаца хийцар^[12].

Оцу муьрехь Туркойчоь кечам беш йара Российца тӀом бан(оьр.)нохч.. Кавказан махкахь туркойн эмиссараш гӀертара, ломан аристократех гӀортор йан. Суьпийн тӀарикъат Накъшбандийа ламанхошна йукъахь жигара даржо долийна бусалба динан хьехамчаш^[13].

Ушурмин (шайх Мансуран) схьавалар нохчийн тайпанах элистанжхойх ду^{[14][15][16][17]}. Мансуран да — ШаӀбаз, шен вежаршца Ӏеламхица а, ШахӀабца а, кхелхира БухӀан-Йурта кӀотарара, иза Тевзанан гена йоццун йара, 1740-гӀа шерашкахь. Цуьнан дайшан цӀа хӀинца Хоттане лаьттачохь дара. Мансуран ши ваша вара: ТӀанта а, Тыча а. Лоцучу хенахь Мансуран зуда Чачи йара, церан кхо бер дара: кӀант Яса (8 шо), ши йоӀ — Рахьмат (4 шо) а, Намат (1 шо) а^[18].

1785 шеран 8 мартехь инарла Петлинга хаам бира коьрта инарле П. С. Потемкине, Кавказан сардале, Соьлжа хин дехьа йолчу нохчийн хьаннашкахь «хьехамча» гучуваларх лаьцна. Талламхой хьажийра цига. Царах цхьаннан аьтто баьлла БухӀан-Йурт (шайхан штабе) кхача, хиира меттигера бахархой БухӀан-Йуртахь гуллуш хилар, ГӀебартан дуьхьал гӀаттам бан кечлуш хилар, «иза бусулба низамна муьтӀахь хилийтархьама». Цунна иштта хиира, Ушурма (шайх Мансур) жӀайн Ӏумма-ханца, ДегӀастан элашна йукъахь уггаре а тӀеӀаткъам болуш волчуьнца зӀе латтийна хилар. БуритӀера гӀепан комендант волчу полковника Матсена хаам бира инарла Потёмкинега, шайх Мансур ГӀебартана чу а вахана, цу кӀоштара лаьмнашкара оьрсашна кхерамаш туьйсуш хиларх лаьцна. Нохчашка имам дӀавалар доьхуш, гӀовгӀанаш дӀатоха гӀоьртира Ӏедалш. 1785 шеран хьалхарчу декъехь имаман агӀончийн терахь алсамделира. Царна йукъахь бара БухӀан-Йуртана уггар гергарчу йарташкара нохчий а, ДегӀастара лаьмнашкара бахархой а (лаьзгий, жӀай, даьргӀой), ткъа иштта ГӀебартара а, ГӀобара схьабаьхкина гӀумкий а, чергазий а^[19].

1785 шеран аьхкенан йохаллехь имам гӀиртира зӀене вала Ӏусманашца, цуо кехат дахьийтира султанега, цунна тӀаьхь ша кхайкхийра муьтӀахь бартахо хилар, хаийтира йукъара мостагӀчун духьала валарх. Эладиташ дара хин долчу гӀазотех лаьцна^[10].

1785 шеран 6 майхь эла Григорий Потёмкинас омар делира шен гергарчу, инарлега Потёмкин Павеле, шайх Мансур лаца «гӀоле йу цӀий а ца Ӏанош»^[10]. Полковник А. Н. Де Пьери коьртехь волу ши эзар стагах лаьтта тоба хьажийра Мансур а, цуьнан накъостий а йийсаре лаца. 1785 шеран 6 июлехь тобанан БухӀан-Йуртан гергахь иэшам хилира. Де Пьери тӀамехь велира. Йийсархошна йукъахь вара Пётр Багратион, тӀаьхьо 1812 шеран Даймехкан тӀеман турпалхо хилла волу^[20][21].

ТӀам тӀехь хилла аьттоно дог-ойла айира Мансуран, цуо кхин а цхьа могӀа тӀелатарш дира. 1785 шо чекхдолуш Мансуран тобанашкахь итт эзар гергга стаг вара. Къоман хӀоттам цуьнан тобанийн, коьртаниг, нохчий а, дегӀастахой а бара.

Оьрсийн эскарийн коьрта ницкъаш кхаа йоккхачу гарнизоне кхоьллина, Мазалкехь, ГӀизларехь, Екатеринодарехь базанаш йолуш. Гуьржийчоьнан махкахь дӀатарйина йолу оьрсийн тобанаш йухакхайкхира Кавказан асане^[22].

1785 шеран 15 июлехь Мансуран эскарша шайн дуьххьарлера штурм йира, иза кхиаме ца хилира. 29 июлехь кхиамза тӀелетира Григориполан гӀопана, цул тӀаьхьа гӀоьртира ГӀизлар схьайаккха. Кхаа дийнахь лаьттина луьра штурмаш йешшехь (1785 шеран 19—21 августехь), ГӀизларан гарнизонан артиллерино массо а тӀелетарш йухатоьхна. Август беттан 22-чу дийнахь Ӏуьйранна лаьмнашка йухадевлира Имаман эскарш. Лаьмнашкахь тӀеман зеделларг долу эскарш ницкъ ца кхочура аренашкахь тӀом бан, къаьсттина йаккхий тоьпашца кечйинчу эскарийн чӀагӀонашна дуьхьал^[23].

ЖӀайн хана Ӏумма-ханас шайх Мансуран гӀаттамехь дакъалаца реза ца хилира, цуо лорура, Российн пачхьалкхан ницкъ а, адамаш а шорта ду, Российн дуьхьала бовлучеран, «лаххара а кхоллам хила беза ша шена урхалла дан».

ХӀинцалера хӀирийн Эльхотово йуьртана гена йоццуш Татартупан саьлнашна гергахь, 1785-чу шеран октябрь беттан 30-чу дийнера 2 ноябре кхаччалц хилла тӀом, Татартупан тӀом аьлла, исторехь дӀайазбина. Шайн низам доцу гӀуллакхаш бахьана долуш, лаьмнин бахархой эшам хилла, йухабовла дезна. Эшаро барт эгӀийра церан могӀаршкахь. ГӀумкий шайн долахь йолчу меттигашка йухабевлира, жӀайша а, нохчаша а вовшашца дов дира, ткъа гӀебартой дукха хан йалале шаьш оьрсашна муьтӀахь хилар дӀакхайкхийра, туркошна дуьхьал тӀом беш царна гӀо дан тоба хьажийра. Шайх Мансур ГӀоба хин дехьавелира^[24].

1787 шеран августехь инарла-поручик Потёмкин Павел коьртехь вара оьрсийн корпусан (8000 стаг) ГӀобана дехьавелира; 21 сентябрехь шайх Мансуран эскарш (нохчий а, ногӀий а) тӀелетира Потёмкин Павелан корпусан авангардна, амма уьш йухатуьйхира^[25].

ГӀизларехь хиллачу эшамна Шайх Мансуран тӀаьхьара дуккха а мурдаш дӀабевлира. ГӀумкашна йукъахь тховкӀело а карийна, керла эскар гулдан волавелира иза. Мансура йерриге а Кавказехула геланчаш бахийтира, шен байракх кӀел а хӀоьттина, Мазалке тӀе а догӀий, тӀом кхидӀа а дӀабахьа аьлла, кхайкхам а беш. Ламанхойн планаш хиъначу оьрсийн буьйранчалло полковник Нагелан куьйга кӀел виъ эзар стаг волу эскар хьажийра царна дуьхьал. Цунна тӀедиллина хилла, билгалйаьккхинчу метте гулдалале лаьмнин эскар эшор^[26][27].

1787 шеран 20 сентябрехь полковник Ребиндер (Потемкинан эскар) тӀелетира шейх Мансуран коьртачу лагерна, 600 ворданах лаьтташ йара Уруп а, Лаба а эркашна йукъахь. ЧӀогӀа дуьхьало йинчул тӀаьхьа Мансур аратуьйхира. 22 сентябрехь Мансур йуха а тӀелетира оьрсашна, йуха а кхиам боцуш. Октябрь беттан 13-чу дийнахь дуьйна 2-чу ноябрехь кхаччалц 12 эзар стагах лаьттачу Текеллин тобано Кубанал дехьа рейдаш йира шейх Мансуран эскарийн йисинчу меттигашна дуьхьал^[28].

1788 шеран октябрехь коьрта инарла Текели экспедици йира Анапан гӀопан, цигахь лаьмнин бахархойх а, туркойх а лаьтташ гарнизон йара. ГӀап ларйеш куьйгалла деш вара Мансур. Луьра тӀом хиллачул тӀаьхьа тӀелеттарш йухабевлира. 1790 шеран йуьххьехь Инарла-лейтенант Ю. Б. Бибиков шолгӀа экспедици йира Анапан гӀопе. Тоба ах гергга шен персоналах дӀа а йаьлла, йухайелира. Бибиковн ялх эзар стагах лаьттачу отрядах дийна висира ши эзар стаг^[29][30].

Инарла Герман ГӀоба хин бердаца туркойн-ломара тобана тӀехь туркойн БатӀал-пашин тӀахь толам баьккхинчул тӀаьхьа, 30 сентябрехь Мансуран ницкъаш чекхбевлира, иза Анапан гӀопахь къайлавелира.

1791 шеран 22 июнехь, российн эскарша Анапин штурм йечу хенахь, Мансурна чов йира^[31][32], тӀаккха лецира^{[33][34][35][36][37][38][39][40][41][42]} (йа каравахана^{[43][24][44][45]}). Иза гӀарулаш хӀиттийна Петарбухе хьажийра^[46][47][48]. Тутмакх валийра Царски Село, цигахь паччахьан керт йара. Цуьнан заманхоша дийцарехь, иза леррина корашна кӀел йолчу паччахьан цӀийнан колоннадна гонаха воккхуш хилла, оьрсийн паччахь-аьзнин Екатерина II цунах йоккхайеллалца. Мансур кхераме гӀаттамхо санна лелавора, цуьнга йух-йуха а хеттарш дора «къайлахчу канцелярин» секретаро. 1791 шеран 15 октябрехь Екатерина II омрица цунна хан туьйхира велла дӀаваллалц набахтехь йаккха «ламанан къаьмнаш Российна дуьхьал гӀатторна а, империна доккха зен дарна а»^[49].

Валар

Шайх Мансур велла Шлиссельбург гӀопахь 1794 шеран 13 апрелехь^[39].

Рапорт. Кху беттан 14-чу дийнахь, дӀакхайкхийначу экспедицера, кхузахь арахецна омра кхаьчна соьга 15-чу дийнахь, оцу гӀопехь волчу къайлахчу йийсархочун Шайх Мансуран дакъа дӀадоьллина, гӀопера Преображенски лома дӀадаккхарх лаьцна. И омра кхочушдеш, хӀокху беттан йалхийттолгӀа дийнахь, делкъана шийттолгӀа сахьтехь, лакхахь хьахийначу Шайх Мансуран дакъа лейтенант Юхаревс гӀап чуьра ара а даьккхина, нийсса хица дӀадигира Преображенски лома, цигахь дӀадоьллира, Къайлахчу экспедицин урхаллин сенатехь хаам бан сий ду сан.

Полковник а, комендант а Колюбакин^[50].