Шайх Мансуран болам

Нохчийн къомах^[5][6][7], элистанжхойн тайпанах^{[8][9][10][11]}.

1785-чу шарахь Къилбаседа Кавказехь, куьйгалла деш шайх Мансур а волуш, российски экспансина дуьхьал дӀаболабелла болу хьалхара йукъара болам. Иза Нохчийчохь дӀаболабелла, амма кеста луларчу регионашка а кхаьчна^[12]. Регионехь Россин лаамашна кхераме хила тарлуш волу, наха лоруш волу баьчча ваьлла Нохчийчохь аьлла, шайга хаам ма-кхеччи, оьрсаша Кавказера шайн дуьхьало йаран пункташ чӀагӀйина. Цул сов, коьртехь полковник Пиери а волуш, отряд кхоьллина, цуьнан Ӏалашо шайх Мансур схьалацар хилла^[13]. Отряда йукъайогӀура Астрахански гӀашсалтийн полк а, ГӀебартойн иччархойн полкан батальон а, Томски гӀашсалтийн полк а, гренадерски 2 рота а, масех бӀе теркан гӀалагӀазкхи а (берриге 2 эзар сов салтий а, эпсарш а^[14]). 1785-чу шеран мангалан беттан 6-чу дийнахь Пиерин отряд шайх Ӏаш волчу Алды чу йахана, амма иза цӀахь ца карийна. Оцу хеначохь йуьртарчу бахархоша отрядана йухайала некъ бихкина. Чекхйала гӀоьртина йолу отряд йохийна гӀаттамхоша. Жимачу декъан бен аьтто ца баьлла дӀадаха. Эзар сов стаг вийна, 162 йийсар вина (оьрсаша йуха схьаэцна уьш). КӀелхьарбевллачарна йукъахь унтер-эпсар эла Багратион Петр хилла^[15].

ТӀеман кхиам алсамбаккхаран Ӏалашонца, 1785-чу шеран мангалан беттан 15-чу дийнахь 5 эзар стагах лаьтташ болу гӀаттамхой ГӀизлар йаккха гӀоьртина. Нохчашца цхьаьна тӀелатарехь дакъалоцуш гӀумкий а, дербентхой а, таркхой а бара. ТӀелатар дӀахьош йаьлла цӀе молханан ларми тӀе а кхаьчна, тӀаккха шена чохь болчу гӀаролхошца хӀаваэ ирх йахана чӀагӀо. Оьрсийн 4 йоккха топ карайерзийна^[16].

Мансура шена тӀаьхьахӀиттинарш теша бора ГӀизлар схьайаккха йезаш хиларх. И хабар оьрсийн куьйгалле дӀакхаьчна, тӀаккха иза гӀопан дуьхьало чӀагӀйан йолайелла. Берриге а Кавказан зилан йохаллехь чӀагӀлуш бара гӀаттам. Ламанхой куьйга кӀеллара а бовлуш, дӀаиха буьйлабелла. Андреевски йуьртан элаша хаам бора: «Халкъ муьтӀахь долчуьра долуш ду, уьш вай йуьртара аралахка лерина бу»^[16].

Оццу шеран хьаьттан беттан 21-чу дийнахь Мансур йуха а ГӀизлар йаккха гӀоьртина. Делахь а, Мансура хӀун дан гӀерта хууш йолу оьрсийн куьйгалла а йацара мукъа Ӏаш, иза шайн гӀап чӀагӀйеш йара. ТӀелатар дӀахьош баккхий иэшамаш хилла ламанхошна, церан йухабовла дезна^[17].

1785-чу шеран эсаран беттан 30-чу дийнахь Жима Кабардана а, Григориполисски чӀагӀонна а йуккъехь долчу чӀажахь латар хилла Мансуран отрядашна а, куьйгалла деш полковник Нагель Ларион волчу оьрсийн эскаршна а йукъахь. Ламанхой оьрсий хьуьнан варша баха гӀертара, делахь а цунах гӀуллакх ца хилла. ТӀаккха ламанхоша шаьш дӀадолийна тӀелатар, амма уьш йухатоьхна. 5 сахьтехь дӀадаьхьна латар цхьа а жамӀ доцуш дирзина^[18].

Паччахьан эскарш Татартуп чӀагӀо йолчу йухадовла дуьйладелла. Цул тӀаьхьа масех де даьлча, лахьанан беттан 2-чу дийнахь Мансур оцу чӀогӀанна уллехь оьрсийн эскаршна тӀелетта. Оцу латарехь ламанхоша пайдаэцна техникин керлачух — чкъургаш тӀехь дӀасалела турсаш. Йукъадоьхкина латта а долуш, шина могӀарех лаьттачу ханнех дина дара уьш. Турсаша ларвора артиллерех, ламанхойн аьтто бора оьрсийн позицешна герга баха. Латарехь иштта долчу 50 турсах пайдаэцна. Делахь а, цара гӀо ца дира Мансура толам баккха, цуьнан йуха а йухавала дийзира^[19].

1787-чу шеран товбецан баттахь 8 эзар салти волчу эскарца а, 35 даккхийчу герзашца а Кавказе инарла П. С. Потёмкин веана. ГӀаттамхошца долу гӀуллакх къасторан Ӏалашо хӀоттийна хилла цунна хьалха. Цу хенахь Мансур шен 8 эзар ламанхочуьнца а, закубанцешца а Уруп а, Лаба а шина хина йуккъехь дӀатарвелла хилла. Товбецан беттан 20-чу дийнахь оьрсашка хаам кхаьчна Мансур Зеленчукехь ву аьлла. Куьйгалла деш полковник Ребиндер а волуш, шайх схьалаца йахийтина йолчу хьалхарчу отрядана иза цигахь ца карийна, амма иза тӀенисйелла чергазийн хьалхарчу отрядана а, 600 ворданах лаьттачу вагенбургана а. Шаьш дукха а, техникин кийча а хиларх пайдаоьцуш, зударех а тӀаьхьа къа а ца хеташ, оьрсаша хӀаллакбина чергазий. Латар дӀахьош паччахьан эскаршна а хилла кегий боцу иэшамаш^[20].

ШолгӀачу дийнахь Ребиндеран отрядана тӀелетта Мансур. Ламанхоша йухадохуш хилла паччахьан эскарш. Амма оцу хенахь Ребиндерана гӀоьнна премьер-майоран Львован астрахански эскадронаш а, секунд-майоран Доршан гренадерски батальон а йеана, тӀаккха паччахьан эскаршкахьа хийцаделла цигара хьал^[21].

1787-чу шеран товбецан беттан 22-чу дийнахь керла латар хилла. Оьрсийн эскаршна куьйгалла деш инарла Ратиев хилла. Латар хилале хьалха Мансурана гӀоьнна абазой а, бесленейцаш а, кипчакаш а, темиргойцаш а баьхкина. Делахь а, йуха а оьрсийн аьтто баьлла. Товбецан 24-чу дийнахь оцу латарна уллехь йолу ламанан йурт йагийна паччахьан эскарша^[21].

1789-чу шеран гурахь Каспийна къилбаседа-малхбале агӀор дехачу а, Россис хьийзочу а халкъашца зӀенаш дӀатесна Мансура. 1790-чу шеран йуккъехь шен даймахка цӀа а вирзина, йуха а ГӀизларна тӀелата накъостий гулбан волавелла иза. Делахь а, цуьнан кхайкхамаш хьалха санна къобал ца бина, тӀаккха оццу шеран гурахь Анапе дӀавахана иза. 1791-чу шарахь инарла Гудовича схьайаьккхина Анапа. Мансур йийсар а вина Санкт-Петербурге дӀахьажийна. Валлалц чуволла кхиэл йина цунна. Велла 1794-чу шеран оханан беттан 13-чу дийнахь Шлиссельбургски гӀопехь^[21].