Багаев, Муса Харонович
Муса Харонович Багаев (1941 шеран 11 сентябрь, Соьлжа-ГӀала) — советан а, россин а историк а, историйн Ӏилманийн кандидат а, профессор а. Къилбаседа Кавказан археологин а, историн а говзанча, Нохчийн пачхьалкхан университетан профессор, Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин корреспондент-декъашхо. Россин Ӏилманийн академин публикацехь иза хьалхарчу нохчийн археолог ларах ву[1].
Биографи
1941-чу шеран товбецан беттан 11-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалахь вина. 1944-чу шарахь доьзалца цхьана Кхазакхийн ССР депортировани йина. Депортацин муьрехь Джамбулан областан Курдайски кӀоштахь ваьхна[2].
1960-чу шарахь Лубзаводски йуккъера ишкол чекхйаьккхина, Нохч-ГӀалгӀайчу йуха а веана. Оцу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан историко-филологин факультете деша а вахана[3].
1961-чу шарахь ССРС Ӏилманийн академин Къилбаседа-Кавказан археологически экспедицин Евгений Крупнов куьйгаллица болх бина дакъалаьцна. Экспедицехь дакъалацарна балха эцна Нохч-ГӀалгӀайн историн, меттан, литературин Ӏилманан-талламан институтан археологи а, этнографи а сектор[3].
1971-чу шарахь Москвахь ССРС Ӏилманийн академин Археологически институтан аспирантура чекхйаьккхина. Евгений Крупнов куьйгаллица кандидатски диссертаци «Нохч-ГӀалгӀайн ширачу йуккъерчу бӀешеран материалан культура» ларйина[4].
2005-чу шарахь докторски диссертаци «Ширачу а, йуккъерчу а бӀешерийн ламанийн Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а культура: вайн эрал VI бӀе шо — вайн эран XII бӀе шо» ларйина[5].
Ӏилманан гӀуллакх
Багаевн Ӏилманан хьашташ Къилбаседа Кавказан археологи а, истори а (йукъахь ламанийн Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а иэсаш таллар) йоцу[1]. Аргун татолехь, Хул-Хуло татолехь, Акх-сай татолехь, Джейрахан татолехь археологически экспедицешна куьйгалла дина цо[3].
2000-чу шарахь Россин Ӏаламан Ӏилманийн академин корреспондент-декъашхо хаьржина иза[2].
2024-чу шарахь Россин Ӏилманийн академин Археологин институтехь дӀайаьхьначу XXXIII Крупновски дешаршкахь дакъалецира; докладехь цо Багаев Евгений Игнатьевичан а, цуьнан дешархойн а Нохчийчура талламийн жамӀаш дерриг а дира[1].
2026-чу шарахь БуритӀехь дӀаяьхьна XXXIV Крупновски дешаршкахь дакъалецира[6].
Багаев Муса 250 сов Ӏилманан белхан автор ву[3].
Хьехархойн гӀуллакх
1971-чу шарахь дуьйна Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан историн кафедрехь хьийхира. ТӀаьхьо историн факультетан деканан заместитель а, декан а, иштта ширачу а, йуккъерчу бӀерийн историн а, археологин а кафедран заведующий а лаьттира[3]. Нохчийн пачхьалкхан университетан йукъара историн кафедрин профессор волуш болх бира[1].
Ӏилманан белхаш
- Багаев М. Х. Тайна имен: вайнахи, арабы и ислам. — 1994. — 44 с.
- Багаев М. Х. Страницы древней истории Чечни. — 2012. — 256 с. — ISBN 5431400681.
- Ахмадов Ш. Б., Багаев М. Х., Ерещенко Г. А. Рассказы по истории подного края: учебное пособие для учащихся 6 класса. — 1991. — 112 с. — ISBN 5766602286.
- Багаев М. Х. Культура горной Чечни и Дагестана в древности и средневековье, VI в. до н. э.-XII в. н. э. / Козенкова В. И.. — Москва: Наука, 2008. — 454 с. — ISBN 5020367222.
СовгӀаташ
- «Сийлаллин Хьаьрк» орден (1986)[7];
- ГӀалгӀай Республикин Ӏилманан хьакъволу гӀуллакххо (2006);
- Нохчийн Республикин Ӏилманан хьакъволу гӀуллакххо (2007);
- Нохчийн Республикин интеллектан центран совгӀат (2008, 2016);
- Йерригроссин совгӀат «Шеран профессор» (2019);
- «Кавказан археологехь гӀуллакх дарна» мидал (2020)[4].
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 Наследие народов Северного Кавказа. В Институте археологии РАН стартовали XXXIII Крупновские чтения. Российская академия наук (2024 шеран 23 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 сентябрь.
- ↑ 1 2 Сегодня день рождения профессора, археолога Мусы Багаева. www.grozny-inform.ru (2017 шеран 11 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 сентябрь.
- ↑ 1 2 3 4 5 Из недр Отчизны истории крупицы собирая. Газета «Аргун» (2024 шеран 26 июль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 сентябрь.
- ↑ 1 2 Профессия, ставшая смыслом и содержанием жизни… www.vesti095.ru (2016 шеран 26 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 сентябрь.
- ↑ Культура горной Чечни и Дагестана в древности и средневековье: VI век до нашей эры — XII век нашей эры. Сводный электронный каталог библиотек Беларуси (2005). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 сентябрь.
- ↑ Международная научная конференция «XXXIV Крупновские чтения» собрала во Владикавказе ведущих учёных-археологов. Владикавказский научный центр Российской академии наук. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 сентябрь.
- ↑ Доктор исторических наук, академик РАЕН, профессор Муса Багаев. checheninfo.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 сентябрь.
Хьажоргаш
- Чеченскому археологу Мусе Багаеву исполнилось 75 лет на сайте ЧГТРК «Грозный».