Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Хьалхара май (дезде)

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам
Learning.svg

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Arrow-Right.png
Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам

Хьалхара май, Хьалхарамай, Хьалхара май дезде (оьрс. Первое мая (праздник); историн дуьненайукъара цӀе — Белхалойн дуьненайукъара солидарностан де[3]) — иза дуьненайукъара дезде ду, хӀора шарахь дуьненан дуккха а пачхьалкхашкахь хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь даздеш долу. Таханлера Россин леррина цӀе йу — БӀаьстенан а, Къинхьегаман а дезде.

Дезде кхоллар доьзна ду коьртачу декъана 1886-чу шеран хӀутоссург беттан 4-чу дийнахь Чикагохь Хеймаркет майданехь хиллачу белхалойн демонстрацица. Дезде хӀотторан сацам бина 1889-чу шарахь. Россин имперехь, кхечу дуккха а пачхьалкхашкахь санна, и дезде дуьххьара билгалдаьккхира 1890-чу шарахь[3].

Дезденан цӀе пачхьалкхе хьаьжжина хийцало. Цул совнаха, пачхьалкхаша кест-кеста шайн рогӀехь хӀиттайо къинхьегамна а, белхалошна а лерина йолу денош билгалдахаран терахьаш, иза даима хӀутоссург беттан 1-гӀа де хила а ца ло.

Дукха хьолахь Хьалхара май — мукъа де хуьлу. Россин Федерацехь Хьалхарчу майхь дездеца доьзна масийтта дийнан дезденош (каникулаш) хӀиттайо[4].

Истори

1856 шеран оханан беттан 21-чу дийнахь Австралехь белхалойн боламаша бархӀ сахьтан белхан де хӀотторан талам бира[5]. Болх баран метта австралин белхалоша забастовка кхайкхийра а, цхьа могӀа дездешнаш дӀайаьхьира а.

1886-чу шеран хӀутоссург бутт 1-гӀа де АЦШ-хь а, Канадехь а дӀайаьхьира цхьа могӀа Демонстрация (публичное мероприятие)(оьр.)нохч. а, демонстрацеш а[5]. Царна йукъахь дакъалецира 200 эзар белхалочо, цуьндела шайн белхан меттигаш а йитина.

«БархӀ сахьт белхана. БархӀ сахьт сацарна. БархӀ сахьт вайна луург даран!» — Америкин Цхьанатоьхначу Штатийн Забастовка(оьр.)нохч. декъашхойн лозунг (1886-чу шеран хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь)[6].

Белхалоша рогӀера иштта забастовка дӀайахьа кечам бина бара 1890-чу шеран хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь[5].

1886-чу шеран хӀутоссург беттан 4-чу дийнахь Чикагохь хилира Бунт на Хеймаркет(оьр.)нохч. (полицин нахартӀелатарна дуьхьал белхалоша бина кховдам), цуьнан жамӀехь масийтта анархист кхелхира: Спис, Август(оьр.)нохч., Парсонс, Альберт(оьр.)нохч., Фишер, Адольф(оьр.)нохч., Энгельман, Джордж(оьр.)нохч., Лингг, Луис(оьр.)нохч., Михаэль Шваб, Филден, Сэмюэл(оьр.)нохч. а, Оскар Неебе а[7].

1889-чу шеран мангалан беттан 1886-чу шеран хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь хиллачу Америкин белхалойн кховдамна а, иштта 1886-чу шеран хӀутоссург беттан 4-чу дийнахь кхелхинчу анархисташна а лерина, цул совнаха, америкахоша рогӀера массийн забастовка 1890-чу шеран хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь дӀайахьа билгалйина хилар а чот ийзош, II Интернационал(оьр.)нохч. Парижан конгрессо хӀутоссург бутт 1-гӀа де Белхалойн дуьненайукъара солидарностан де аьлла кхайкхийра. Оцу дийнахь рогӀерчу 1890-чу шарахь забастовкаш йан а, 8 сахьтан белхан де хӀоттор дехаш демонстрацеш дӀаяхьа а дезаш бара, иштта кхин долу социалан таламаш а хьалхатеттнера[3].

«Дерриг пачхьалкхашкара пролетарийн организацешна тӀедуьллу хӀутоссург беттан 1-гӀа дийнахь болх сацор, нагахь иза белхалошна зен доцуш дан таро йелахь»,  — аьлла ду II Интернационалан Парижан конгрессан сацамехь[8].

1890-чу шарахь 8 сахьтан белхан де хӀоттор дехаш йолу демонстрацеш дӀайаьхьира Германехь а, Америкин Цхьанатоьхначу Штатишкахь а, Данехь а, Бельгехь а, Австро-Мажаройчохь а, Италехь а, Испанехь а, Францехь а, Норвегехь а, Швецехь а[9]. 1891-чу шарахь II Интернационалан Брюсселан конгрессан сацамца хӀора пачхьалкхан бакъо йелира оцу дийнан дезде дӀадахьаран терахь а, кеп а шаьш харжа[9].

«Дерриг пачхьалкхашкара йерриг социал-демократин партийн организацешка а, профсоюзашка а кхойкху хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь энергица бархӀ сахьтан белхан де законца хӀотторна дуьхьал, пролетариатан классан таламна а, йерриг дуьненан машарна а дуьхьал арадовла», — бохура 1904-чу шарахь хиллачу II Интернационалан ялхолгӀачу конференцис[8].

Россин импери

1890-чу шарахь дуьххьара Россин имперехь, Варшавехь (иза хӀетахь империн йукъахь йара), билгалдаьккхира Белхалойн дуьненайукъара Солидарность(оьр.)нохч. де. ДӀаяьхьира 10 эзар белхалочо дакъалаьцна Забастовка(оьр.)нохч.[3]. 1891-чу шарахь Петарбухехь 200-не гергга белхалочо Бруснев, Михаил Иванович(оьр.)нохч. куьйгаллица хӀутоссург бутт 1-гӀа де дездена лерина вовшахтухура дуьххьарлера легальни йоцу политикин маёвка(оьр.)нохч.[10].

ХӀутоссург беттан 1-гӀа дийнахь а, цул тӀаьхьа а дӀайахьира белхалойн массийн Забастовка(оьр.)нохч. а, демонстрацеш а, маёвкаш а[3].

1903-чу шарахь, Петарбух а, Москох а йоцург, майхь демонстрацеш дӀайаьхьира Тверехь а, Тулехь а, Самарехь а, Харьковхь а, Одессехь а, Тифлисехь а, Россин империн кхин йолчу гӀаланашкахь а[10].

1914-чу шарахь демонстрацешка 500 эзар сов белхало велира. ТӀаьхьа царна йукъахь дакъалаца буьйлабелира салташ а, матросаш а, Крестьянин(оьр.)нохч. а[10].

1917-чу шарахь, Февральская революция(оьр.)нохч. хиллачул тӀаьхьа, 1 майхь урамашка ийзаделира миллионаш белхалой[10]. Петроградехь демонстраци дӀаяьхьира Марсово поле (Санкт-Петербург)(оьр.)нохч., спикер волуш къамел дира Керенский, Александр Фёдорович(оьр.)нохч.

Большевики(оьр.)нохч. лозунгаш[3]:

  • «Министраш-капиталисташ дӀабаха»;
  • «Йерриг Ӏедал Советашка»;
  • «Империалистийн тӀемаш дӀабаха!»

«Хьалхара май лору шаьш ерриг Ӏаткъамна дуьхьал латта, йукъараллин социалистийн хӀоттамна тӀегӀерта цхьаьна вежараллин союзе вовшахкхеттачу белхалойн дезде»,  — аьлла В. И. Ленина[8].

РСФСР а, ССРС а

1917-чу шарахь, Октябран революци хиллачул тӀаьхьа, хӀутоссург бутт 1-гӀа де дезде леррина чӀагӀдира Интернационалан де аьлла[11].

1918-чу шарахь Москохахь Ходынски аре(оьр.)нохч. дӀахьо хьалхара тӀеман парад. Цул тӀаьхьа парадаш дӀайахьа йолийра ЦӀечу майда(оьр.)нохч.[12].

undefined

1918-чу шарахь дуьйна, РСФСР-ан Къинхьегаман законийн кодексца, хӀутоссург бутт 1-гӀа де садаӀаран де хилира[13].

1928-чу шеран оханан беттан 23-чу дийнахь дуьйна укъара харжамийн комисси(оьр.)нохч. а, СНК СССР(оьр.)нохч. а «Интернационалан денна лерина дезденойх а, шатайпа садаӀаран денойх а лаьцна» долчу сацамца хӀутоссург бутт 2-гӀа де дезден шолгӀа де хилира[14].

Иштта мероприятеш дӀахьора[10]:

  • хӀутоссург бутт 1-гӀа де  — къинхьегамхойн демонстрацеш а, физкультурникийн боларш а, тӀеман парадаш а.
  • хӀутоссург бутт 2-гӀа де  — маёвкаш.

Лозунгаш[6]:

  • «Сий хуьлда къинхьегаман стагана!»;
  • «Машар! Къинхьегам! Май!»;
  • «Ленинан весеташна тешаме ду!»;
  • «Йаха йойла 1 май!».

1933-чу шарахь Москохахь ЦӀечу майданахь 1 майхь иштта хӀаваан парад а дӀабелира[10]. Гаййтира АНТ-20(оьр.)нохч., И-16(оьр.)нохч. а, кхин долу кеманаш а.

undefined

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман шерашкахь боларш а, парадаш а дӀа ца хьора[9].

undefined

1956-чу шарахь дуьххьара хилира Москохара Хьалхара майн демонстрацех а, ЦӀечу майданехь хиллачу тӀеман парадах а лаьцна телевизионни Репортаж(оьр.)нохч.[9].

undefined

ТӀеман парадаш дӀахьора 1968-чу шаре кхаччалц.

1970-чу шерашкахь дезде (хӀутоссург бутт 1-гӀа де а, хӀутоссург бутт 2-гӀа де а) цӀе хийцира Къинхьегамхойн халкъашна йуккъера солидарностан де аьлла[10]. ТӀеман парадаш дӀайахьарна тӀера акцент дӀайаьлла, байракхаш а, транспаранташ а йолуш гражданийн массийн боларш дӀахьо йолийра.

Йерриг республикашкахь дӀахьора[10]:

  • маршашца а, политикин агӀор йолу мукъамца а догӀуш къинхьегамхойн кхолладеллачу колоннийн боларш. Коьрта демонстраци дӀахьора Москохахь Красная площадь(оьр.)нохч.;
  • Громкоговоритель(оьр.)нохч. дӀахезцара Диктор(оьр.)нохч. декъалбарш а, политикин лозунгаш а;
  • административан гӀишлошна гергахь трибунаш хӀиттайора, царна тӀера демонстранташ декъалбора Коммунистическая партия Советского Союза(оьр.)нохч. куьйгалхоша а, Ӏедалан векалша а;
  • меттигерчу а, йукъарчу а теле- а, радиоканалашкахула трансляци дӀайахьара.

«Хьалхара майхь Советийн Союзан белхалоша шайн солидарность гойту капиталистийн мехкийн къинхьегамхойн революцин къийсамца а, къоман-маршонан боламца а, шайн йерриг ницкъаш машаран къийсамна а, коммунистийн йукъаралла йаранна а дӀабала реза хилар а хаийта», — аьлла Л. И. Брежневс[8].

1990-чу шеран хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь дӀайахьира тӀаьххьара официальни хьалхара майн демонстраци, цул тӀаьхьа хилира антисоветийн лозунгашца Демократия(оьр.)нохч. Ӏедалан агӀончийн официальни йоцу болар[10]; во время него телетрансляция была отключена, а глава страны Михаил Горбачёв покинул трибуну Мавзолея.

1991-чу шеран хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь ЦӀечу майданехь, кхин долчул совнаха, мах лакхабаккхарна дуьхьала митинг хилира. Иза вовшахтоьхнарш бара Москохан профсоюзийн федераци а, Маьршачу профсоюзийн ассоциаци а[15].

Постсоветийн Росси

1992-чу шарахь Къинхьегамхойн халкъашна йуккъера солидарностан ден цӀе хийцира БӀаьстенан а, Къинхьегаман а дезде аьлла[3].

1993-чу шарахь массийта хьалхара майн митингийн вовшахтохархой бара Къоман кӀелхьарадахаран фронт(оьр.)нохч., «Къинхьегаман Москох», Россин Федерацин Коммунистийн парти(оьр.)нохч.. 1 майхь Ленинан проспектехь(оьр.)нохч. демонстранташна а, ОМОН-на(оьр.)нохч. йукъахь тасадаларш хилира, цу хенахь 150 стаг зен хилла вара[16].

undefined

Йукъараллин-политикин лозунгаш[17][18]:

  • «Банкротийн правительство — отставке!»;
  • «Тхуна ца лаьа ШУН кризис хиллачунна мах бала!»;
  • «Шайх-шайн вовшахтохар! Шайх-шайн урхалла! Шайх-шайн ларбалар!» а, кхин дӀа а.

2004-чу шарахь Новосибирскехь дуьххьара дӀайахьира хьалхара майн пародийн акци «Монстрация(оьр.)нохч.». ТӀаьххьара акци дӀайахьира 2019-чу шарахь.

2004-чу шарахь закон тӀеийцира, цуьнца хӀутоссург бутт 2-гӀа де белхан де хилира[10]. Москохахь дӀайахьира Москохан профсоюзийн федерацин болар а, политикин партийн митингаш а.

2009-чу шарахь Профессиональный союз(оьр.)нохч., партеша а, тайп-тайпанчу агӀонийн йукъараллин кхолламаша а политикин акцеш дӀайахьира. Масала, партеша «Единая Россия(оьр.)нохч.» (Федерация независимых профсоюзов России(оьр.)нохч. а, Молодая гвардия Единой России(оьр.)нохч. а цхьаьна), «Справедливая Россия(оьр.)нохч.», «Коммунистическая партия Российской Федерации(оьр.)нохч.», «Яблоко (парти)(оьр.)нохч.», «Солидарность (болам)(оьр.)нохч.», Либерально-демократическая партия России(оьр.)нохч. а, Автономин гӀуллакх(оьр.)нохч. а[19]. Мероприятешца цхьаьна дӀахьош йара хӀара лозунгаш[19]: «План Путина — план Победы!» а, «Бонусы — пенсионерам» а, «Три малыша в семье — это норма!» а.

2013-чу шарахь президент волу Владимир Путинс кхоьллира Герой Труда Российской Федерации(оьр.)нохч. цӀе. Иза ССРС-хь хиллачу Герой Социалистического Труда(оьр.)нохч. цӀеран аналог йу. Доггах, Герой Труда Российской Федерации(оьр.)нохч. цӀе йалар БӀаьстенан а, Къинхьегаман а дезденца нисло.

2013-чу шарахь Москохахь урамашка аравелира 100 эзар сов демонстрант[20].

2014-чу шарахь профсоюзийн коллективийн декъашхоша дӀайахьира таханлерачу Россехь хилла йолу хьалхара йерригроссин массийн болар, иза хилира мехкан дуккха а гӀаланашкахь[6]. 2014-чу шаре кхаччалц постсоветийн боларш а, демонстрацеш а йерригроссин иштта шуьйра барамехь дацара. Цул совнаха, ССРС йоьхначул тӀаьхьа дуьххьара болар ЦӀечу майданехула дӀадахара. Оцу шеран хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь Москохахь йерриг а 92 мероприяти хилира. Уьш дӀайахьарна 50 гергга майда къастийнера.

2016-чу шарахь Россин цхьацца регионашкахь хьалхара майн боларш а, митингаш а йукъарадаьхнера дезде православин Пасха цхьаьнанисларна[21].

2018-чу шарахь дездина боларшкахь дакъалацара 3 млн гергга стага[10]. ЦӀечу майданехь хилира профсоюзийн ламастан болар. Лужники (олимпийский комплекс)(оьр.)нохч. аьхкенан зама дӀайолайелира, говзанчаша мотоциклаш тӀехь а, велосипедаш тӀехь а, самокаташ тӀехь а трюкаш гойтура. Горькийн цӀарахчу паркехь хелхаран парад хилира. Парк 50-летия Октября (Москва)(оьр.)нохч. Зезагийн бал хилира.

2020-чу шарашкахь дуьйна 2022-чу шаре кхаччалц массийн мероприятеш йукъарадаьхнера пандеми COVID-19(оьр.)нохч. бахьана долуш[10]. Хьалхара майн акци онлайн-режимехь дӀайахара: Социальная сеть(оьр.)нохч. дакъалацархоша байракхашца а, плакаташца а суьрташ хӀиттадора[10].

2023-чу шарахь Москохахь 200 сов мероприяти хилира. Царна йукъахь: концерташ а, мастер-классаш а, ураман театрализованни гайтамаш а, Ӏилманан шоуш а, квизаш а, музыкин коллективийн гайтамаш а. Самарехь 2023-чу шарахь дӀайахьира дуьненайукъара антифашистийн эшеран фестиваль «ГӀитарш могӀарехь»[22]; Мероприятишна йукъахь дара «Машар, къинхьегам, май!» митинг-концерт а, Россин халкъан Гренада (ансамбль)(оьр.)нохч. ансамблан а, Джими Макрэян а (Шотланди) гайтамаш, Ночные волки(оьр.)нохч. мотоклубан дакъалацарца автомотопробег а, Самарин Монумент Славы (Самара)(оьр.)нохч. зезагаш дехкар а. Площадь Куйбышева (Самара)(оьр.)нохч. вовшахтоьхнера фестивалан гӀала, цигахь болх беш йара тематикин Выставка(оьр.)нохч. а, арт-Инсталляция (искусство)(оьр.)нохч. а, виртуалан Музей(оьр.)нохч. а, ловзу майданаш а, кхоллараллин зонаш а, дӀахьора мастер-классаш а, Лекция(оьр.)нохч. а[22]. Самарский театр оперы и балета имени Д. Д. Шостаковича(оьр.)нохч. хилира Симфонический оркестр(оьр.)нохч. гайтам, цуьнахь дакъалацара дирижёр(оьр.)нохч. волу Крейг Робертс а, Сашо Гачник (Словени) а, Франсуа Модеме (Франци) а[22]. кинотеатр(оьр.)нохч. «Художественный» дӀайахьира фильм(оьр.)нохч. «Ржев (фильм)(оьр.)нохч.» йиллина гайтам[22]. Де дирзинчу хенахь гайтамаш хилира ишттачу тобанийн: Декабрь (группа)(оьр.)нохч., «Зверобой», LiberArte (Никарагуа), Rastrelli Cello Quartet(оьр.)нохч. (Германи).[22].

undefined

2024-чу шарахь Москохахь, «Къинхьегам хаза бу» (Труд крут) йерригроссин къинхьегаман акцин гурашкахь, Выставка достижений народного хозяйства(оьр.)нохч. (ВДНХ) хилира болар «Май! Къинхьегам хаза бу!». Мероприяти вовшахтоьхнарш йара Российские студенческие отряды(оьр.)нохч. а, Федеральное агентство по делам молодёжи(оьр.)нохч. а[23]. Павильон № 59 «Зерно» на ВДНХ(оьр.)нохч. «ВЭБ.РФ. Города для жизни сбываются» экспозицехь(оьр.)нохч. дезден исторех лаьцна викторина(оьр.)нохч. хилира[24]. 248-чу йозантуьканехь вовшахтоьхнера «Зажигай, Первомай» программа, цигахь лаам болчу хӀораммо а йиша йиш йара тематикин эшарш караоке(оьр.)нохч. эрна[23]. Сокольники (парк)(оьр.)нохч. дӀабахара «Аьхке дӀайолайалар: парк поп-рок(оьр.)нохч. ритмехь» фестиваль, цигахь гайтамаш хилира ишттачу тобанийн: «Над пропастью во лжи», «Без обид», Lissa а, Samagi а[24]. Парк Горького (Москва)(оьр.)нохч. дӀабахьира «Май! Парк! Бег!» болар. Иштта болх беш йара Рок-н-ролл(оьр.)нохч., Бачата (танец)(оьр.)нохч., классикин бальни хелхаршка Ӏаморан хелхаран майданаш. ДӀайахьира «Хьо йеза суна, сан шира парк» а, «БӀешерийн кӀоргера космосан геналле» а паркехула йолу Экскурсия(оьр.)нохч.[24]. Сад «Эрмитаж»(оьр.)нохч. вовшахтоьхнера «Культурин пикник» программа, цигахь симфо-джазан B-band коллективо гайтам бира, дӀайахьира актёран говзаллин а, балетан исбаьхьаллин а мастер-классаш. Суртдиллархошна вовшахтоьхнера массийн пленэр(оьр.)нохч.. Литература(оьр.)нохч. кхачанан культах лаьцна а, иштта Москохан урамийн исторех лаьцна а лекцеш йийшира[24].

Йиллинчу МХГӀ-н хаамашца, 2025-чу шарахь Москохахь БӀаьстенан а, Къинхьегаман а дезденна лерина празднични концерташ хилира, ураман локацешкахь а, концертан залшкахь а артисташа гайтамаш бирах[25]. ХӀутоссург беттан 1-чу дийнахь Сад имени Н. Э. Баумана(оьр.)нохч., Северное Тушино (парк)(оьр.)нохч., Сокольники (парк)(оьр.)нохч. паркашкахь, Воронцово (усадьба)(оьр.)нохч., Парк Горького (Москва)(оьр.)нохч. а, кхин йолчу паркашкахь а дӀайахьира мастер-классаш, лекцеш, музыкин концерташ, спортан мероприятеш, квизаш, ловзарш а, берашна лерина викторинаш а. Петарбухехь хилира боларш, демонстрацеш, митингаш а, массийн гуламаш а[26]. Россин маьршачу профсоюзийн федерацин кхочушдаран комитетан сацамца, 2025-чу шарахь профсоюзийн мероприятийн теманаш хилира: 1941—1945-чу шерийн Сийлахь-Боккхачу Даймехкан тӀамна 80 шо кхачар, Россин профсоюзийн боламна 120 шо кхачар а, РМПФ (ФНПР) кхоллайелла 35 шо кхачар а. Девиз: «Сийлахь къинхьегам — Толаман гарантия йу!»[27].

Кхечу пачхьалкхашкахь дезде дӀадахьаран ламасташ

  • Англехь хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь дуккха а гӀаланашкахь хӀоттадо майн дитт(оьр.)нохч., иза ленташца кечдо, цул тӀаьхьа халкъан гуламаш дӀахьо[28].
  • Азехь дӀахьо демонстрацеш, концерташ, Ярмарка(оьр.)нохч., фестиваш, дукхах болу нах садаӀаш хуьлу, дезде цӀахь доьзалца дӀахьо[6].
  • Африкехь профсоюзийн организацийн декъашхоша концерташ вовшахтуху, дӀайаьхьа гаражни йухку-эцарш. Тайп-тайпанчу нах бехачу меттигашкахь дӀахьо меттигерчу говзанчийн сурсаташ гойтуш йолу гайтамаш[6].
  • Бразилехь дезде цуьнан цӀе ю Dia do Trabalho — Къинхьегаман де[29]. Иза билгалдоккху белхалойн дуьненайукъара солидарноллин билгало йеш. ХӀутоссург беттан 1-чу дийнахь дукхахьолахь дӀахьо митингаш, парадаш. ДӀаяхьараш хуьлу профсоюзийн акцеш, вовшахтуху самукъадаккхаран мероприятеш, пикникаш а, Футбол(оьр.)нохч. а[12].
  • ХӀутоссург беттан 1-чу дийнахь Белоруссехь дӀахьо профсоюзийн Федерацис вовшахтоьхна леррина митингаш, доьзалан самукъадаккхаран мероприятеш, Маёвка(оьр.)нохч., белхан хьалхархошна, профсоюзан активисташна а, къинхьегаман ветеранашна а сийдар[30].
  • Германехь хӀутоссург беттан хьалхарчу дийнах олу der Tag der Arbeit — Къинхьегаман де. Ламаст ду Das Maibaum — Майское дерево(оьр.)нохч. хӀотторан, аьлча а ленташца а, зазашца а кечдина дечиган бӀогӀам. Гергахь йолчу сценехь дӀахьо ширачу дийцаршца йуьйцина постановкиш. Дечиган бӀогӀам хӀотторан процесс дукхахьолахь дӀайоьду парадашца, ловзаршца, гуламашца а, немцойн ламастан колбаскаш йаарца а. Германин къилбаседехьарчу декъехь ламаст ду доьзалца пикнике вахаран, кхача а, маларш а, берашна кегийра совгӀаташ а куьйган арбанаш тӀе а доьхкина[31]. Берлинехь 1 майхь дукха хьолехь кӀоршаме аьрру тобанийн демонстранташна а, Полиция(оьр.)нохч. а йукъахь тасадаларш хуьлу[32].

Берлинера хьалхарчу майхьлера демонстраци, 2005-гӀа шо
Памятные монеты ГДР(оьр.)нохч. Хьалхара майн 100 шо кхачарна лерина, 1990
  • Желтойчохь хьалхарчу майхь бераш а, кегийрхой а арахьарачу наханна салам-маршалла хоьттуш арабуьйлу, цул тӀаьхьа бӀаьстенан символан — хьалхарчу чӀегӀардиган(оьр.)нохч. — лаха волало[6].
  • ХӀутоссург беттан 1-чу дийнахь испанхоша дуьненайукъара къинхьегаман де даздо. Испанехь хӀокху дездеша белхалойн бакъонаш къовсар а, белхалошна йукъара солидарнолла а гойту. Дуккха а гӀаланашкахь дӀахьо митингаш, шествиш, уьш лерина хуьлу къинхьегамхойн бакъонаш ларйарна а, белхан хьелаш тодарна а[33]. Иштта оцу дийнахь зударшна бӀаьстенан хьалхарчу зазанех лаьтташ долу кочарш совгӀатна далар ламастехь ду[6].
undefined
  • Ирландехь ламаст ду Боярышник(оьр.)нохч. цӀен ленташца кечдар, цуьнан гергахь лаам а бийриг[28].
  • ХӀутоссург беттан 1-чу дийнахь Кубехь Къинхьегаман де даздо. ГӀаланашкахь дӀахьо массийн демонстрацеш, шествиш. Хьалхарчу майна лерина урамаш кечдо байракхашца, плакаташца, вевзаш болчу революционерийн суьрташца[34].
  • Нидерландашкахь хӀутоссург бутт 1-гӀа де леррина мукъа де дац, амма дукхах болу белхахоша а, профсоюзаша а барт бо белхалошна шайн лаамца хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь мукъа де даларан таронех лаьцна[35].
  • ХӀутоссург бутт 1-гӀа де Парагвайхь компанийн дуккха а куьйгалхоша белхалошна Барбекю(оьр.)нохч. йарна лерина аравахар вовшахтуху[12].
  • Сенегалан коьртачу гӀалахь Дакарехь, хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь цхьаьна кепара духарш а доьхначу демонстрантийн процесси арайолу шествин, шок а йетташ, Гонг(оьр.)нохч. а йетташ. Парад чекхйаьлча, белхалоша профсоюзашкахула пачхьалкхан коьрте дӀало «латкъамаш болу блокнот»[9] тӀеххарехьа хьалхатеттина дехаршца, уьш кхочушдаро, церан ойланца, «таро лур йу церан дахаран а, къинхьегаман а хьелаш хаъал дикачу агӀор хийца»[36].
  • АЦШ-хь дӀахьо манифестацеш а, митингаш а. Нью-Йоркехь вовшахтуху массийн вилсапед-хахкарш[12].
  • Финляндехь оханан беттан 30-чу дийнахь Хельсинкихь хьалхара май даздан волало. ХӀутоссург беттан 1-чу дийнахь дӀахьо студентийн бӀаьстенан карнавал[37]. Оцу дийнахь парадан массо а декъашхоша кӀайн фуражкш (Лицей(оьр.)нохч. чекхйаьккхинчу а, арахецаран экзаменаш дӀаделчу а массо а нехан коьртан духар) тийла. Сарахь 6 сахьт даьлча студенташ кӀайн басахь йолу фуражка Хавис Аманда(оьр.)нохч. нимфин хӀолламан коьрта тийла[37].
  • ХӀутоссург беттан 1-чу дийнахь Шри-Ланкехь дуьненайукъара къинхьегамхойн де даздо. Ламаст хилла оцу дийнахь йоккхачу профсоюзийн организацеша а, белхалойн цхьаьнакхетарша а вовшахтоьхна митингаш, демонстрацеш дӀайахьар[38].
  • 1996-чу шарахь Кхазакхстанехь дӀатеттира Къинхьегаман де. ХӀинцалерачу хенахь хӀутоссург беттан 1-чу дийнахь даздо Кхазакхстанан халкъан цхьааллин дезде(оьр.)нохч..
undefined

Билгалдахарш

  1. ↑ "Трудовой кодекс Российской Федерации" (ТК РФ) от 30.12.2001 N 197-ФЗ (последняя редакция) \ КонсультантПлюс. www.consultant.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  2. ↑ Ленин В. И. Первое мая. libelli.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  3. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 1 мая - Праздник весны и труда. Справка, РИА Новости (2025, 9 апрель). Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  4. ↑ Началась последняя полная рабочая неделя перед майскими праздниками. На следующей неделе будет всего три рабочих дня. РБК Life (2025 шеран 21 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  5. ↑ 1 2 3 Каково происхождение Первого Мая? propaganda-journal.net. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  6. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 1 мая 2025: суть, история и традиции Первомая, когда, где и как начали отмечать Праздник Весны и Труда, Lenta.RU. Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  7. ↑ Бессмертный К. С.. История Дня Гнева (Первомая). samlib.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  8. ↑ 1 2 3 4 День международной солидарности трудящихся, «Научная Россия» - электронное периодическое издание. Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  9. ↑ 1 2 3 4 5 Первое мая: история появления праздника, традиции, как его отмечают, РИА Новости (2023, 27 апрель). Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  10. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 История 1 мая. Как отмечали в СССР и что празднуют в России, РБК Life. Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  11. ↑ Основные законодательные и правовые материалы. Кодекс законов о труде 1918 года. hist.msu.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  12. ↑ 1 2 3 4 Ксения Эпова. 1 мая: история и традиции праздника. zoon.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  13. ↑ Кодекс законов о труде 1918 года. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель. Архивйина 2015 шеран 1 майхь
  14. ↑ Постановление ЦИК СССР от 23.04.1928 "О праздничных днях, посвященных дню Интернационала, и об особых днях отдыха". consultant.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  15. ↑ Фильм Май тревог и надежд.. (1991). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  16. ↑ Предварительный отчет о массовых беспорядках, имевших место в Москве 1 мая 1993 года. 1993.sovnarkom.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  17. ↑ «Долой министров-капиталистов!» Призывы и лозунги Центрального Комитета КПРФ к массовым акциям 1 и 9 мая 2009 г.. Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  18. ↑ Если хочешь лучшей жизни — выходи на демонстрацию! Лозунги и призывы ЦК КПРФ к 1 и 9 Мая. Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  19. ↑ 1 2 В первомайских демонстрациях и митингах в Москве приняли участие около 30 тыс. человек. В кризис.ру. Коммерсантъ (4 мая 2009). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  20. ↑ На первомайскую демонстрацию в Москве вышли 100 тыс человек, Runews24. Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  21. ↑ День святой Пасхи, РИА Новости (20160501T0406). Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  22. ↑ 1 2 3 4 5 Приедут европейцы: посмотрите, как пройдет празднование Первомая в Самаре, 63.ру. Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  23. ↑ 1 2 1 мая в 2024 году: праздник весны и труда, как отмечают первомай в России и мире, РЕН ТВ (2024, 24 апрель). Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  24. ↑ 1 2 3 4 Куда сходить в Москве 1 Мая: программа мероприятий, Известия (2024, 30 апрель). Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  25. ↑ Концерты на 1 мая в Москве. «КП» – Афиша (2025). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  26. ↑ Праздничные события в мае (Майская афиша в России и мире). Geektrips.ru (2025). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  27. ↑ Первомайская акция профсоюзов в 2025 году. Департамент Аппарата ФНПР по связям с общественностью, молодёжной политике и развитию профсоюзного движения (2025). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  28. ↑ 1 2 1 мая — Праздник Весны и Труда, традиции и история, Халва медиа (2024, 8 апрель). Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  29. ↑ Праздник труда День труда в Бразилии. Оренбургское региональное телевидение (ОРТ) (2023 шеран 20 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  30. ↑ Мир, труд, май: что мы празднуем 1 мая?, Sputnik Беларусь. Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  31. ↑ Гуляева, К. 1 мая – День труда в Германии. Deutsch online (2024 шеран 30 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  32. ↑ Umbruch-Bildarchiv Fotos und ein Video zum 1. Mai 2002 in Berlin. umbruch-bildarchiv.de. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  33. ↑ Día de los trabajadores: история и традиции в Испании. Españalandia (2024). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  34. ↑ May Day in Havana. Cubagrouptour (2024). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  35. ↑ Почему в Нидерландах 1 мая не является выходным днем: исторический контекст. Новости Нидерландов. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.
  36. ↑ Как зародился и как сегодня празднуется Первомай, Российская газета (2023, 1 май). Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  37. ↑ 1 2 aucor. Первое мая в Финляндии – праздник весны - Это Финляндия, Это Финляндия (2015, 27 апрель). Дата обращения: 27 апрелехь 2026.
  38. ↑ 1 мая – Международный Праздник Трудящихся. Туроператор «Кайлаш». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 апрель.

Литература

  1. Календарные обряды и обрядовая поэзия Воронежской области. Афанасьевский сборник. Материалы и исследования. — Вып. III / Сост. Пухова Т. Ф., Христова Г. П. — Воронеж: Изд-во ВГУ, 2005. — 249 с.
  2. Мельников-Печерский П. И. В лесах. Книга вторая. — М., 1875.
  3. Попов Алексей Дмитриевич, Пивоваров Никита Юрьевич. Демонстрация дискурсивной власти: высшее партийное руководство СССР и организация празднования 1 мая и 7 ноября (1950-1960-е годы) // Исторический курьер. — 2021. — № 6 (20).
  4. Люксембург, Р. Праздник Первого мая: пер. с польского. — СПб., 1895. — 16 с. Архиван копи 2020 шеран 27 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ
  5. Фурсова Е. Ф. Традиционализм и неотрадиционализм в современной культуре восточнославянских народов Сибири // Материалы международной научно-практической конференции «Регионы России для устойчивого развития: образование и культура народов Российской Федерации». — Новосибирск: ЗАО ИПП «Офсет», 2010. — Т. 1. — С. 882—892. — ISBN 5-7133-0704-2.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш