Пандеми
Пандеми (желтойн маттера «πανδημία» дош нохчийн матте гочдича «дерриг халкъ» маьӀна ду)- дуккха а пачхьалкхашкахь а, континенташкахь а даьржина вуно чӀогӀа ун ду; уьнан процесс кхиаран лакхара дарж ду. Уьнан уггаре кхераме кеп йу пандеми. Пандеми йолчу муьрехь дуьненан доккхаха долу декъехь даьржа лазар. Массо бахархошна массийн а, цхьаттера кхеттачу цамгаран кепехь олу пандеми.
Дерригдуьненан могушалла Ӏалашйаран организацино билгалдаккхарца, пандеми дуьненан масштабехь даьржина керла лазар ду. Масала, керлачу гриппан вирус гучуйаьлча жӀаьлин уьнан пандеми кхиа йолало, йуха иза доллу дуьненахь йаьржа, ткъа нехан иммунитет ца хуьлу цунах хьалхабовла.
Адамийн историн йохаллехь дукха а пандемиш хилла, масала морзгал йа йовхарийн цамгар. Ткъа уггаре луьра пандеми йара Ӏаьржа Ӏожалла (йа Ӏаьржа ун) цӀе йолуш. И йаьржинчу XӀV-чу оьмарехь кхузткъе пхийтта (75)-ши бӀе (200) миллион стаг кхелхира. Цу хенахь «пандеми» билгало лелош йацара. 1918-чу шарахь жӀаьлин уьнан пандеми йара. Иштта цунах олу испанхойн грипп а. Таханлерачу заманахь а дуьненахь даьржина COVID-19 (COronaVIrus Disease-ткъесна) йа коронавирус олу ун а, АИВ-ИЦ (Адаман иммунодефицитан вирус/Иммунодефицитан цамгар) а.
Девзаш долу уьнаш а, пандемеш а
ДаӀе морзгалш
Натурин морзгал (хьалхалерачу хенахь даӀе морзгалш санна йевзаш йара)- йóлу вирусан инфекци йу. Цо адамаш бен бале ца лоцу. Дуьненахь чӀогӀа йаьржина цамгар йара иза. Цомгуш хилларш шовзткъе проценте (40 %) кхаччалц леш меттигаш йара.
| Мохк | БӀе эзар адаман йуккъахь белларш |
|---|---|
| Бельги | 1870-чу шарахь 81,8 адам; 1871-чу шарахь 416,8; 1872-чу шарахь 156,0 |
| Прусси | 150 эзар гергга стаг; 1870-чу шарахь 17,52; 1871-чу шарахь- 243,21; 1872-чу шарахь 262,37 стаг |
| Бавари | 1870-чу шарахь- 104,5; 1871-чу шарахь 61,1 стаг |
| Нидерландаш | 1870—1873-чу шерашкахь 435,5 стаг |
| Ингалс | 1870-чу шарахь итт адам а; 1871-чу шарахь 102,4 стаг; 1872-чу шарахь 83,3 стаг; |
| Австри | 1872-чу шарахь 190 стаг; 1873-чу шарахь 314,72; 1874-чу шарахь 174; |
Ӏаьржа ун
Ӏаьржа ун- Yersinia pestis бактерино меттахйоккхуш йолу цамгар йу. Чолхечу хьолехь хуьлу и цамгар кхетта адам. Цамгаран билгалонаш йу: хорша а, йекхоаш (лимфин шеддаш) а, пехаш а, кхийолу кийрара меженаш талхар а, наггахь сепсис гучуйолу. Цомгуш хилларш дукхачу хьолехь Ӏожалле боьрзу. ЧӀогӀа сиха даьржаш ун ду. Йевзаш йолу Ӏаьржачу Ӏуьнаш миллионашкахь адамаш хӀаллакдина, исторехь йоккха лар йитина цара:
- Юстинианан Ӏаьржа ун (541-700-гӀа шераш)- йолаелла Мисарехь, йуха йаьржина цу хенахь цивилизаци йолчу мехкашкахь. Цамгаро хӀаллаквина бӀе миллион стаг, ткъа Византин ах мехкан бахархой байъина оцу уьно.
- Ӏаьржа Ӏожалла- 1346-1353-чу шерийн вуно къиза пандеми йара. Иза йолайеллера Малхбален Цийнехь; XIV-чу оьмаран йуккъехь йерриг Европехула чекхйаьлла.
- КхоалгӀа ун- 1894—1904-чу шерашкахь литтина ун ду, уггаре чӀогӀа даьржинера Цийнехь а, ХӀиндехь а. ХӀиндехь и цомгуш хилла йалх миллион стаг велира. Йуха и цамгар жим-жима марсайолуш кхийолу континенташкахь йаьржира. Амма йуккъерачу оьмарехь санна хӀаллакхилларш дукха бацар.
COVID-19 коронавирусан ун
COVID-19 коронавирусан ун («Corona VIrus Disease 2019» ингалсан дешнийн аббревиатура йу), хьалхо коронавирусан ун 2019-nCoV— SARS-CoV-2 вирусо меттахйоккхуш вуно луьра респираторан инфекци йу.