Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Саламова, Раиса Ӏабдулхалиман йоӀ

РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Саламов.

Раиса Ӏабдулхалиман йоӀ Саламова (оьрс. Раиса Абдулхалимовна Саламова; 1933 шеран 15 сентябрь, Шела, Нохчийн Республика) — нохчийн хьалхара профессор-зуда, Нохчийн пачхьалкхан университетан нохчийн меттан кафедрин профессор, Нохчийн Республикин Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо, Россин Федерацин лакхарчу говзаллин дешаран сийлахь белхало[1].

Биографи

Бералла

1933 шеран 15 сентябрехь Шелахь йина. Цуьнан да хилла Абдулхалим Саламов — Нохчийчоьнан йуьртабахаман министр, политикин а, йукъараллин а гӀуллакххо, Ленинан орден(оьр.)нохч. дуьххьара йаьккхинарг Къилбаседа Кавказ, тӀаьхьа Ӏилманча а, Ӏилманан организатор а хилла.

1937-чу шеран аьхка Саламован да, и заманчохь партин гӀалин комитетан(оьр.)нохч. хьалхара секретарь а, обкоман(оьр.)нохч. декъахо а волуш, совещани тӀехь волуш лацийра, тӀаккха кестта иза «халкъан мостагӀ(оьр.)нохч.» аьлла, топ тухий вие бохуш кхел йира. Раиса Саламова дагайоуьйту:

Дийнахь а, буса а дена тӏехь ӏазап латтийна, акхаройн велакъажарца нене дийцина талламхо чувоьллира тхоьга петар чу. Цхьа бутт баьлча, берашца цхьаьна нана, уггаре жиманиг исс бутт бара, керта аракхоьссира. Тхуна тӏе гергарнаш а бахка ца баьхьара, цхьа а ца хӏуттура тхо шайна тӏедахийта. Буьйсанна йа сатосучу хенахь оьрсийн лулахоша, кхерам а тосуш, подъездера араволучохь шина денна йуург а, хи а дуьтура тхуна, кӏиранах цкъа герзаш диттира.

Доьзал кертахь ноябрь-батте кхаччалц Ӏийна, нанас йисина гергара стаг шайн цӀе йаьккхиллалц. Бераш дӀахӀиттийна, нанас, майрачун совгӀаташ а, мехала хӀумнаш а (К. Е. Ворошиловс(оьр.)нохч. делла маузер(оьр.)нохч., М. И. Калининс(оьр.)нохч. делла дешин сахьт) схьаэцна, йоккха йоӀ а йигина, Москох йаххана. Цигахь цо дика адвокат карийна, цо И. В. Сталина, Калинина, Ворошилова цӀарца кехаташ йаздина, НКВД(оьр.)нохч. куьйгалхошка а хилла, шен майрачун дахар кӀелхьара даккха гӀерташ. Цуьнан хьесапаш бахьана долуш, топ тухий виеран кхел хийцира 10 шарна набахте хӀотторца.

1941-чу шарахь Раиса Ӏабдулхалимовна Соьлжа-ГӀалин № 18 йолчу йуккъерачу ишколан хьалхарчу классе деша йаххана. ТӀеман гӀуллакхаш гӀалина тӀекхача доладелча, доьзал Шела дӀабахана. 1944-чу шеран 23-чу февралехь нохчий а, гӀалгӀай а депортаци бира.

Ӏуьйранна 5 сахьт даьлча тхуна тӏе пӏелг туьйхира, неӏ схьайиллира йоккхахйолчу йишас. Чувеара ши эпсар а, виъ салти а... ца хаьа царна хӏун ӏаткъам бина: оьрсийн къамелан цӏена бехк баккхар йа башха библиотека — наггахь бен ца хуьлу оцу заманашкахь, амма эпсарша омра дира салташна гуламашкахь тхуна гӏо де аьлла, Соьлжа-Гӏала кхаччалц къаьстина машен къастийра тхуна. Бакъо йелира дахарна мел мехала дерг схьаэца: йалта, дама, дакъийна жижиг, духар, мехала хӏуманаш... гӏалахь хӏинцале тхо товаран даьхнийн вагонаш чу доьттина девзаш доцчу мехкашка. Оцу ирчачу ӏуьйранна даккхийчу йалташца ло а догӏура, чӏогӏа шийла а хуьлура. Дага ца догӏу, маса де дара тхо новкъахь, амма Тӏаьххьара социйла Узбекистанан гӏум-аре йара, цигахь малхо инзаре йовха йогура.

Кишлакаш вовшех 5-8 км генахь хилла. Церан чохь дукха хилла спецпереселенеш(оьр.)нохч.: немцой, полякаш, кхарачой, гӀирмин гӀезалой. СаламовгӀар немцой болучу дӀахӀиттийна.

Суна чӏогӏа безабелира кхетош-кхиорца, культурица, самукъадаларца къаьсташ болу полякаш. Дукха хан йоццуш Телевизор чухула Герман Аннин дахарх лаьцна передаче хьоьжура. Дӏахьаьжча, Сан бераллин оцу генарчу шерашкахь Со Кишлакехь Ӏаш Йара анна ӏаш йолчу кишлакана 5 км генахь. И кӏайн, хаза Аня, со ловзуш а, доттагӏалла лелош а йолу, Анна Герман йара.

1947-чу шо кхаччалц доьзал, нормальни йехийла лаха гӀерташ, меттигаш хуьйцуш хилла. ТӀаьххьара царна даьхний лелоран гӀаш йисина, иза шина кӀиранах цӀандан дийзира, чохь ваха йиш хилийта[2].

Дешар

Раиса Чирчик(оьр.)нохч. гӀалин гидроэнергетикан техникуман гӀишлошйаран декъе деша йаххана. Спецпереселенец хиларна иза дешарца дӀайаккха гӀерташ хилла. Цо Москох кехат йаздина, дешар дӀадахьа бакъо йалар доьхуш. Кехатаца цо шен сурт а доьхкина, цу тӀехь иза да-наница Калининан тӀеэцарехь йолуш гойтуш хилла. Бакъо йелла хилла. 1955-чу шарахь цо техникум йаьккхина, ССРС-н Минэнергостройн декъехула престижни болх бан тӀедиллар а делла, амма цо иза тӀе ца ийцира. Иза шайн гергара нах бехачу Новосибирскан область йаххана. Новосибирскан ГЭС(оьр.)нохч. йеш йолчу гӀишлошйаран меттехь арматура хӀотточеран бригадир болх бина цо. Цуьнан куьйгакӀела 70 зуламхо хилла.

1956-чу шеран июнь баттахь шен дехарца иза Томск гӀалахь йолу комсомолан гӀишлошйаран метте дехьайаьккхира. Кестта Раиса Ӏабдулхалимовнас куьйгалла йеш йолу бригада гӀишлошйаран меттехь уггаре диканиг хилира. «Комсомольская правда(оьр.)нохч.» газетехь бригадех а, цуьнан бригадирех а лаьцна йаззам зорба туьйхира.

1956-чу шеран чакхенехь, нохчий а, гӀалгӀай а реабилитаци бинчул тӀаьхьа, доьзал цхьаьнакхета а, даймехка йухаверза а аьтто белира. Раисин да 1957-чу шарахь Нохч-ГӀалгӀайн Ӏилманан-талламан историн, меттан а, литературин институт(оьр.)нохч. куьйгалхо хӀоттийра. 1958-чу шарахь Раиса Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан педагогикин институт вайнехан филологин декъе деша йаххана, иза чекхйаьккхинчул тӀаьхьа Мартан-Чу эвлахь дешаран дакъан куьйгалхо(оьр.)нохч. а, нохчийн мотт а, оьрсийн мотт а хьехархо а хилла болх бира[2].

Ӏилманан гӀуллакх

1964-чу шарахь иза шен альма-матер(оьр.)нохч. йуха а болх бан йаххана. 1965-чу шарахь иза йуьхьанцалерачу меттан а, литературин а кафедре лаборантан дарже дехьайаьккхира, ткъа 1968-чу шарахь — ассистентан дарже. 1972-чу шарахь цо кандидатан минимум дӀайелира, ткъа цул тӀаьхьа ССРС-н Ӏилманийн академи(оьр.)нохч. Дагестанан филиале аспирантуре деша хӀоьттира.

Цуьнан Ӏилманан куьйгалхо хилла профессор А. Магомедов. Диссертацин тема хилла «Малхийн диалект(оьр.)нохч. нохчийн меттан». И тема цул хьалха масийтта аспиранто йитина йара. Диссертаци кечйеш, Саламова шина шарахь сов маьлхий йукъахь Ӏийна. 1985-чу шарахь цо диссертаци аьттонца чекхйаьккхира, ткъа цул тӀаьхьарчу шарахь цуьнан диссертаци Ленинан цӀарах йолу библиотека(оьр.)нохч. йукъахь Къилба Кавказехь уггаре дика болх аьлла гайтинера[1].

Саламовас йазйина нохчийн меттан морфологин а, фонетикин а лекцийн курсаш. Цуьнан иберийн-кавказан меттаӀилманан белхаш бух биллина Тбилисин университетехь лекцийн курсаш йаран.

Кхолламо иза дукхах йолчу вевзаш йолчу нахаца цхьаьнакхийтира: Мстислав Келдыш(оьр.)нохч., Юнус Дешериев, Арнольд Чикобава а, кхин дукха нахаца а. Цуьнан хьехархой хилла Дошлуко Мальсагов(оьр.)нохч., Марьям Чентиева, Ахмат Мациев, Сераждин Эльмурзаев, Исраил Арсаханов, Каты Чокаев, Фируза Оздоева(оьр.)нохч.[2] кхин а.

Библиографи

  • «Нохчийн метан фонетика» (Фонетика чеченского языка, 1992);
  • «Очерки чеченской морфологии»[1].

СовгӀаташ а, цӀераш а

  • Нохчийн Республикин Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо.
  • Россин Федерацин лакхарчу говзаллин дешаран сийлахь белхало.
  • Россин маршхьалин профсоюзийн федерацин юбилейн мидал.

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 Чечня. Первая чеченка-профессор Саламова Раиса Абдулхалимовна, ИА Чеченинфо. Дата обращения: 17 июлехь 2026.
  2. ↑ 1 2 3 Саламова Раиса Абдулхалимовна, Портал "Абрек". Дата обращения: 17 июлехь 2026.

Литература

  • Берсанова Залпа. Судьбы учёных: сборник документальных очерков. — Элиста: ЗАОр «НПП Джангар», 2014. — Т. 1. — С. 59—70. — 464 с. — ISBN 9785945875692.

Хьажоргаш

Категореш