Чокаев, Кати Зайндин воӀ
Чока́ев Кати́ Зайнди́н воӀ (оьрс. Каты Зайндинович Чокаев; 1929 шеран 27 февраль, Шела, ССРС — 2021 шеран 20 октябрь) — россин Ӏилманча а, филологин Ӏилманийн доктор а, профессор а, Нохчийн Республикин Ӏилманийн академин академик а, Россин Федерацин лакхара говзаллийн дешаран Сийлахь белхало а[1].
Биографи
Вина 1929 шеран чиллин беттан 27-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР Шела эвлахь ахархочун доьзалехь. 1944 шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь 15 шо кхочуш махках ваьккхина, берриг нохчий санна[2].
1952 шарахь чекхйаьккхира ГӀиргӀазойн ССР Фрунзен областера Токмак гӀалара суьйренан ишкол. Дийнахь болх бора киранча а, хадорхо а, йуьхьанца Чуйн, ткъа тӀаьхьа Токмакан Ӏехайаккхарехь. Стахановн болх барна масийттаза совгӀат дира грамоташца, царна йукъахь ГӀиргӀазойн ССР ЛККС ЦК грамота комсомолан 30 шо кхачарна лерина (1954), ахчанца а.
1957 шарахь чекхдаьккхира ГӀиргӀазойн пачхьалкхан хьехархойн институтан оьрсийн меттан а, литературин а факультетан очни дешаран дакъа. Доьшуш а волуш оьрсийн меттан а, литературин а хьехархо болх бира Фрунзен областан Чуйн кӀоштарчу Шамсински ворхӀшеран ишколехь.
1958 шарахь даймахка цӀавирзира. 1971 шо кхаччалц болх бира меттахӀоттийначу гуманитарин Ӏилманийн институтан нохчийн а, гӀалгӀайн а меттанийн декъехь, йуьхьанца лахара, ткъа цул тӀаьхьа лакхара Ӏилманан белхало. Оцу институтехь 1963 шарахь чекхдаьккхира кандидатийн диссертаци «Нохчийн маттахь цӀердешнаш кхолладалар» (гӀалгӀайн а, бацойн а меттанийн материалаш а лелош) теманца, Ӏилманан куьйгалхо Дешериев Юнус а волуш[3].
1958—1970 шерашкахь Чокаев Кати, Нохч-ГӀалгӀайн АССР Министрийн Советан терминологин комиссин жоьпаллин секретарь. Цул тӀаьхьа вара республикин правительствон орфографин комиссин председатель. 1975 шарахь чекхдаьккхира докторийн диссертаци.
1983 шеран товбецан беттан 1-чу дийнахь дуьйна 15 шарахь хилла Нохч-ГӀалгӀайн хьехархойн институтан профессор, оьрсийн меттан а, иза хьехаран методикин а кафедран куьйгалхо[2].
1993 шарахь дуьйна «НР ӀА хаамча» журналан редколлегин декъашхо. 1996 шарахь вара Одессехь хилла йолу вайнехан диаспоран Дуьненайукъара конгресс дӀайахьаран оргкомитетан сийлахь сопредседатель. 1998 шарахь лакхара а, Нохчийн Республикин йуккъера башха дешаран а концепци кхуллу Ӏилманчийн тобанан куьйгалла дира.
Нохчийн Республикин Ӏилманийн Академи кхуллуш дакъалецира. Ву цуьнан бакъонца волу декъахойх хьалхарчех цхьаъ а, филологин декъан хьалхара академик-секретарь а. Нохчийн пачхьалкхан хьехархойн институтан оьрсийн меттан кафедран профессор. Нохч-ГӀалгӀайн АССР Ӏилманан хьакъ долу гӀуллакххо, Нохч-ГӀалгӀайчоьнан Пачхьалкхан совгӀатан лауреат, Российн Федерацин лакхара говзаллин дешаран сийлахь белхало.
150 Ӏилманан белхашна автор ву, царна йукъахь 11 монографи йу, кхин а цхьа могӀа мотт Ӏаморан проблемийн Ӏилманан-кхетаме йаззамаш бу. Цуьнан Ӏилманан сферан чудогӀу дош кхолладалар а, меттанийн йукъаметтигаш а, оьрсийн-нохчийн билингвизман проблемаш а, ономастика а, оьрсийн мотт хьехаран методика а.
Велла 2021 шеран эсаран беттан 20-чу дийнахь.
Монографеш
- «Словообразование имен существительных в чеченском языке»;
- «Морфология чеченского языка»;
- «Язык и история вайнахов»;
- «Наш язык — наша история»;
- «Горные говоры Чечни»;
- «Нахские языки»;
- «Сопоставительная теория русского и чеченского языков»;
- «Где жил Прометей»;
- «Методика преподавания русского языка в чеченской и ингушской школах»;
- «На пути науки и борьбы»;
- «Русско-чечено-ингушский словарь-справочник общественно-политических терминов»[4].
СовгӀаташ
Доьзал
Зуда йалийна вара. Пхиъ бер ду[7].
Иэс
2024-чу шарахь Соьлжа-ГӀалин Ахьмадан кӀоштарчу Кристальни урам цӀе хийцира Къата Зайнди воӀан Чокаевн цӀарах болу урам аьлла[8].
Библиографи
- Виноградов В. Б., Чокаев К. З. Древние свидетельства о названиях и размещении нахских племён // Археолого-этнографический сборник / Ответ. ред. В. Б. Виноградов. — ИЧИНИИ. — Гр.: Чечено-Ингушское книжное издательство, 1966. — Т. VII. — 179 с. — (вып. 1). — 500 экз.
- Чокаев К. З. Морфология чеченского языка: Словообразование частей речи. — Чечено-Ингушское книжное издательство, 1970. — Т. 1.
- Чокаев К. З. Тернистый путь в науку: воспоминания, материалы исследований, научные статьи, выступления, хроника событий. — Грозненский рабочий, 2010. — 687 с. — ISBN 5900231763.
Билгалдахарш
- ↑ Каты Чокаев. nasha-shkola.info (2025 шеран 6 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 июнь.
- ↑ 1 2 Академику Каты Чокаеву исполнилось 90 лет. www.grozny-inform.ru (2019 шеран 27 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 июнь.
- ↑ Чокаев Каты Зайндинович, Академия наук Чеченской Республики. Дата обращения: 22 июнехь 2026.
- ↑ Первая ласточка. www.chechnyatoday.com (2013 шеран 4 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 июнь.
- ↑ Аля Болтукаева. На 92 году жизни скончался академик Кати Чокаев. Вести Чеченской Республики © (2021 шеран 27 октябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 июнь.
- ↑ Указ от 20.04.2006 г № 99 О награждении наградами Чеченской Республики. chechnya-gov.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 июнь.
- ↑ Его профессия – ученый. Вести Чеченской Республики © (2014 шеран 26 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 22 июнь.
- ↑ Городская дума 4-го созыва. www.grozgorduma.ru (2024 шеран 18 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 6 август.
Литература
- Интеллектуальный центр Чеченской Республики в лицах: популярная биографическая энциклопедия / Т. В. Жеребило. — Мх.: ИП «Султанбегов Х. С.», 2013. — Т. 1. — С. 7—9. — 180 с. — 500 экз. — ISBN 978-5-906650-01-6.