Нурадилов, Ханпаша Нурадилан воӀ

Ханпаша Нурадилович Нурадилов (1922 шеран 6 июль, ГӀачалкъа, ДегӀастанан АССР — 1942 шеран 12 сентябрь, Волгоград) — Советски Союзан Турпалхо. Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхо. Цо хӀаллаквира пулемётца 900 сов немцойн салти, 7 пулеметийн дӀахӀоттор, йийсаре лецира 14 мостагӀчун салти^[1].

Бералла

Ханпаша вина 1924 шеран 6 июлехь ГӀачалкъахь (тахана ДегӀастанан ГӀазгӀумкийн керла кӀоштан Гамиях юрт).

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀамтӀехь иза вара 5-гӀа гвардин дошлойн дивизин пулемётан взводан куьйгалхо. Захаровка йуартан уллехь цуьнан пулемётан тобанера иза цхьаъ бен ца висира, и ша а чов йина вара. Амма цо шен пулемётаца фашистийн тӀелатар сацийра царех 120 хӀаллак а веш.

1942 шеран январехь БухӀан-Йуртан уллехь шен хьалха боьлхуш болу накъосташан гӀо деш, иза шен пулемётаца царна хьалха а ваьлла вахара, церан некъ цӀанбеш. Оцу латарехь цо хӀаллаквира 50 фашист а, 4 пулемётийн дӀахӀоттор а. И хьуьнар бахьана долуш цунна йелира ЦӀен Седан орден а, сержантан звани а.

1942 шеран февралехь Шигры йурт схьайоккхуш цуьнан пулемётан(оьр.)нохч. тобанан накъостий хӀаллакбира. Ша чов йина волушшехь, цо тӀом а бира, 200 гергга фашист а хӀаллаквира. 1942 шеран бӀаьста Байрак-йурт схьайоккхуш цо хӀаллаквира 300 сов немцойн салти. И хьуьнар бахьана долуш цунна йелира ЦӀен Байракхан орден.

1942 шеран 12 сентябрехь Сталинградан областан Серафимович гӀалин уллехь Нурадилов вара пулемётан взводан куьйгалла деш. Шена чӀогӀа чов йинашшехь, цо шен пулемёт ца йитира. Цо хӀаллаквира 250 фашист а, 2 пулемёт а. Оцу дийнахь иза кхелхира.

1942 шеран 21 октябрехь фронтан газето «Красная Армия» йазйира Нурадиловна лерина материал:

Доблестный рыцарь нашей Отчизны. Бессмертный герой Кавказа, сын солнца, орел орлов, боец Ханпаша Нурадилов, убивший девятьсот двадцать врагов.

Иза дӀавоьллира Мамаевн курганехь.

1943 шеран 17 апрелехь СССР Лакхара Советан Президиуман сацамца Ханпаша Нурадилован йелира Советски Союзан Турпалхо цӀе^[2].

Эскарехь гӀуллакх

1938-чу шарахь Мухтарпаша эскаре дӀавалийра, цуьнан жимах волу ваша Ханпаша мехкадаьттан депохь болх бан волавелира, шен хене ца хьоьжуш. Мухтарпаша 1939-1940 шерашкахь хиллачу Ӏаьнан тӀамехь дакъалаьцна, хала чевнаш хилла, 1940-чу шеран гурахь цӀа веана.

Ханпашана сатийсам бара эскарехь гӀуллакх дан, амма жима хилар бахьана долуш еххачу хенахь юхатоьхна иза. Цуьнан къинхьегам бахьана долуш 1940-чу шеран гурахь 34-чу дошлойн полке дӀаязвира иза. Сийлахь-боккха Даймехкан тӀом болабеллачул тӀаьхьа сихонца полк тӀаме елира, Ханпашас гайтира доьналла а, хьекъалалла а. Хьалхарчу тӀамех цхьанна тӀехь цо 120 сов мостагӀчун тӀемало хӀаллаквина, ворхӀ йийсаре лаьцна.

Цул тӀаьхьа Ханпашас 5-чу гвардин дошлойн дивизехь пулеметни взводан командир волуш гӀуллакх дина. Толстое юьртана уллохь бӀеннашкахь мостагӀий хӀаллакбина, немцойн герз детташ йолу точкаш охьа а йохуш хиллачу тӀемашкахь къаьсташ хиларна, цунна елира ЦӀен Седан орден а, сержантан дарж а. ТӀейогӀучу хенахь дуккхаза а турпалалла гайтира цо, бӀеннаш фашисташ хӀаллакбарна ЦӀен Седан а, ЦӀен Байракхан а орденаш а оьцуш.

Советски Союзан турпал (1943 шеран 17 апрель, веллачул тӀаьхьа)
Ленинан орден (1943, веллачул тӀехь)
ЦӀен Байракхан орден (1942)
ЦӀен Седан орден (1942)

Мамаев Курган тӀехь йолу мемориалан комплексехь ду Ханпаша Нурадилован лерина дина мемориалан у;
2008 шеран апрелехь Жима-АтагӀахь (ДегӀастанан ГӀазгӀумкийн керла кӀошт) йеза схьайиллира Х. Нурадилован хӀоллам;
1944 шарахь Х. Нурадилован лерина арахийцира СССР почтан марка;
Ханпаша Нурадилован цӀе тиллина Нохчийн пачхьалкхан театран;
Нурадилово (хьалха хилла Дауд-отар) — ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштахь йолу юрт.
Ханпаша Нурадиловех лаьцна 1986 шарахь «Азербайджанфильм» киностудехь йаьккхира исбаьхьалла фильм «В семнадцать мальчишеских лет»^[3];
2018-чу шеран хӀутосург беттахь 9-чу дийнахь Соьлжа-ГӀалин йуккъехь Нурадилов Ханпашана хӀоттийна иэсан хӀоллам схьабиллира. ХӀоллам борзанах даьккхина ду, локхалла 2,6 метр йу, ткъа иза лаьттайо гранитан бух тӀехь^[4]^[5]^[6].

Нурадилов Ханпашин сурт ду «Сталинградан латар» цӀе йолу панорамехь^[7].
Нурадилов Ханпашана лерина йу Хамидов Ӏабдул-Хьамидан «Лийрбоцурш» («Бессмертные») пьеса. 1967-чу шарахь республикин исбаьхьаллин произведенийн конкурсехь Нохчийн драматически театро хӀоттийначу оцу пьесана 2-гӀа меттиган совгӀат а, РСФСР-н культурин министерствон хьалхарчу даржан диплом а делира.