Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Николаевн область

ХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Николаевщина.


Никола́евн о́бласть (укр. Микола́ївська о́бласть), къамелехь Николаевщина (укр. Миколаївщина) — Украинин къилба декъан область. Административан йукъ а, йоккха гӀала а — Николаев, кхин йаккхий гӀаланаш — Первомайск, Къилбаукраинск, Вознесенск, Керла Буг, Очаков, Снигирёвка, Баштанка, Керла Одесса.

Область йиллина 1937 шеран 22 сентябрехь.

Физикин-географин амал

Географин хьал

Область лаьтта Къилбаседа ӀаьржахӀордан йистехь, Къилба Буг эркан майданахь. Доза ду малхбузехь Одессин, къилбаседехь — Кировоградан, малхбалехь — Украинин Днепропетровскан областан а, Российн Херсонан областан. Къилбехахь бердаш дашадо Ӏаьржа хӀордан хиш.

КӀоштан уггар къилбаседехьара нах беха меттиг йу Первомайскан кӀоштара Лукашовка эвла. Уггаре малхбузера ши поселок йу Первомайсан кӀоштахь. Уьш ю Очеретня а, Михалково а йарташ. Уггаре малхбалехьа йерг йу Керла Григоровка Баштанкин кӀоштара эвла, Херсонан областан Давыдовн Гомхе гена йоццуш йу.

Рельеф

КӀоштан латта — аре йу, тӀаьхь-тӀаьхьа охьайоьду къилбаседехьара къилбехьа Ӏаьржа хӀордехьа, локхалла 20—40 м йу. Дукхаха болу мохк йукъабогӀу Ӏаьржа хӀордан чутаӀен; къилбаседе дӀалаьцна Днепран локхаллин аьтту бердан геннаша (локхалла 240 м кхаччалц) чӀогӀа йекъна боьранаша а, тогӀинаша а. Уггар лекха меттиг (255,6 м) йу Братски кӀоштара Елизаветовка йуьртан къилбаседа-малхбалехьа. Шуьйра эркашна йукъара меттигаш кхузахь билгалйовлу шуьйра горга чутаьӀенашца («подаш») хиларца, царех гурахь хих дуьзна, ханна Ӏаьмнаш хуьлу.

Геологи а, пайден маьӀданаш а

Николаевн областан Къилбаседа декъо дӀалоцу Украинин кристаллан турс, лаьтта онда тайпанех — мокхазех, гнейсех, кварцитех, кхечарех а. Къилба дакъа лаьтта Ӏаьржа хӀордан чутаӀенехь.

Минералашна йукъахь гӀишлошйаран материалаш (мокхаз, кира-маьӀда, мергель, каолин, триполи, гипс, кварцан гӀум, сацкъар) йу, иштта цхьацца промышленни маьӀна долуш графитийн, боьра кӀоран, торфан меттигаш. Минералан хиш, дарбанан хаттан хьосташ билгалдаьхна. Регионехь кхачам боллуш йац маьӀданийн сурсаташ.

Климат

Къилбаседа-малхбузера дакъа Ӏуьллу хьуьнан-аренан кӀоштахь, къилба-малхбален дакъа — бай-аренан. Климат бараман континентан. Аьхке йовха йу, мох болуш, кест-кеста бекъа мох хьоькху; уггар бовхачу беттан (июль) йуккъера температура +23...+21 °C йу. Ӏа кӀезга ло долуш, мелла а кӀеда хуьлу; уггар шийлачу беттан (январь) йуккъера температура -3...-5 °C йу. Шарахь йочанаш хуьлу къилбехьа 300—350 мм тӀера къилбаседехьа 450 мм кхаччалц. Уггар дукха йочанаш хуьлу аьхка, охьаоьгу коьртачу декъана догӀанан кепехь. Кхиаран мур лаьтта йуккъера барамехь 210 де гергга.

Гидрографи

Ӏаьжа хӀордан берд чӀогӀа хедийна бу айманаша (Буган, Березанан, Тузлин, Тилигулан, Днепран). Коьрта эркаш — областан малхбузе декъахула къилбаседа-малхбузера къилба-малхбалехь охьадогӀу Къилба Буг, Ингул (Къилба Буган аьрру га), Ингулец (Днепран аьтту га).

Латтанаш

КӀоштан къилбаседин декъехь алсам ду могӀарера Ӏаржа латтанаш къилбаседехьа, къилбехьа уьш хийцало къилбехьан Ӏаьржа латтанашца а, Ӏаьржа каштан а, туьха долу Ӏаьржа латтанашца. Цигахь ю шовдан лечкъаш, солонецца чӀагӀдина латтанаш, лаьмнин хин Ӏовраш а, торфан Ӏаьмнаш. Хин йистера а, хӀордан йистера а меттигашкахь хуьлу гӀамарийн латтанаш, меттигашкахь паргӀат гӀамаре дерзалуш.

Ораматаш

Ораматаш коьрта кепара типчакан-пелаган бай-аренан йу, эркийн тогӀенашкахь — байн. Берриг аьлча санна мохк аьхна бу. Ӏаламан бай-аренан ораматаш йисина оьрнийн басешкахь. Хьаннаша а, коьллаша а кӀелахь лаьтта 2 % гергга областан мохк (коьртаниг наж, къахк, гӀаргӀа, бага). Аренаш ларйаран асанийн майда 29,3 эзар га. Пачхьалкхо ларйеш йу Катериновски а, Вознесенски а хьаннаш.

Дийнаташ

Дийнатийн амалехь ду цхьогал, пхьагал-русак; олхазарех — лекъ, дарта, акха котам, сира моша, акха бедаш, сира гӀаз, куликаш, бай-аренан а, аренан а чкъордаш, кхин йерш; Ӏаьржа хӀорд чуьра чӀерийн промыслан маьӀна ду бычокаш, хамса, кефаль, чехонь, скумбри, чабалкхаш, кхин а, эркаш чохь — саза, бакъ чӀара, судак, кхин дерш а.

Область йекъайаларан истори

undefined

2020 шеран 17 июль кхачале областан меттигера кхеташонийн а, нах беха меттигийн а административан дакъойн барам:

  • кӀошташ — 19;
  • гӀалара кӀошташ — 4;
  • нах беха меттигаш — 922, царна йукъахь:
    • йарташ — 894;
    • гӀаланаш — 26, царна йукъахь:
      • ГӀалин тайпана посёлкаш — 17;
      • гӀаланаш — 9, царна йукъахь:
        • областан маьӀна долу гӀаланаш— 5;
        • кӀоштийн маьӀна долу гӀаланаш — 4;
  • йуьртан кхеташонаш — 287.

2020 шеран 17 июль кхачале Николаевн областехь 19 кӀошт йара:

2020 шеран 17 июль кхачале гӀалин статусаш йара:

Областан маьӀнин гӀалнаш
КӀоштан маьӀнин гӀаланаш

Экономика

undefined
N гайтам дакъа маьӀна,
2014 шо
1 Сурсатийн экспорт млн АЦШ доллар 1837,5[4]
2 Йерригукраиничух дакъа % 3,4
3 Сурсатийн импорт млн АЦШ доллар 629,6[4]
4 Йерригукраиничух дакъа % 1,2
5 Сальдо экспорт-импорт млн АЦШ доллар 1207,9[4]
8 Капиталан инвестицеш млн гривна 3582,9[5]
7 Йуккъера алап грн 3344[6]
8 Йуккъера алап[7] АЦШ доллар 281,4[8]

Транспорт

Автомобилан

Николаевн областан махкахула чекхболу:[9]

  • автонекъ М-14;
  • Европин маршрут E 58;

ЦӀерапоштнекъан

Николаевн областехь ду цӀерапоштнекъаш, уьш ду «Украинин цӀерапоштнекъаш» пачхьалкхан администрацин Одессин цӀерапоштнекъан. ЦӀерапоштнекъан эксплуатацин бохалла 700 км йу, царех 33,6 % тока ду[10]. Областан махкахула чекхйовлу цӀерапоштнекъан асанаш Николаев — Знаменка (цуо уьйр латтайо областан Киевца), Одесса — Вознесенск, асанаш ГӀирме, Донбассе, кхин йолчу меттиге а[11].

Хин

Областан коьрта хин артереш — эркаш Къилба Буг а, Ингул а. Ӏаьржа хӀордан порташ йу Николаев а, Очаков а.

Сийлаллаш

Stamp of Ukraine s541.jpg

Историн-археологин «Ольви» заповедникехь, Парутино йуьртахь, дисина гераган некъан, пхьолгӀийн, кешнийн (Зевсан баьрзан маьлха кешнийн), Аполлонан йердин кийсигаш.

Областан махкахь лаьтта регионан ландшафтан паркаш «Мокхазан-Аренан Побужье» а, «Приингульски» а. Мертвовод эркан Арбузинка га чукхетарна гергахь лаьтта заповелник «Трикратски хьун». Тилигулан лиманан берда йистехь лаьтта Тилигулан регионан ландшафтан парк.

Хьажа кхин а

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 Государственная служба статистики Украины Чисельність наявного населення Українина 1 січн 2022 — Киев: Государственная служба статистики Украины.
  2. ↑ Указ президента Украины от 25 ноября 2020 года № 517/2020 «Про призначення В. Кіма головою Миколаївської обласної державної адміністрації»(укр.)
  3. ↑ Государственная служба статистики Украины Архиван копи 2013 шеран 23 январехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(укр.)
  4. ↑ 1 2 3 Географическая структура внешней торговли товарами области за 2014 год(укр.). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 26 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 26 майхь
  5. ↑ Капитальные инвестиции в 2014 году(укр.). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 26 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 26 майхь
  6. ↑ Среднемесячная заработная плата работников по городам и районам Николаевской области в 2014 году Архиван копи 2015 шеран 26 майхь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(укр.)
  7. ↑ Официальный курс гривны НБУ (средний за период) (укр.). ТӀекхочу дата: 2015 шеран 26 май. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 16 мартехь
  8. ↑ Курс 11,8867 за 2014 г.
  9. ↑ Атлас «Автомобильные дороги» — Россия, страны СНГ, Прибалтика, 2006 г.
  10. ↑ Николаевская область : [Потенциал региона] // Украина сегодня.(Хьаьжина 9 апрелехь 2016)
  11. ↑ Николаевская область / Н. П. Яркин // Большая советская энциклопедия : в 30 т. Т. 18 : Никко — Отолиты / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1974. — С. 10. — 632 с.

Билгалдахарш

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш