ГӀаргӀа
ГӀаргӀа (лат. Pópulus nígra var. itálica, йа Populus nigra f. pyramidális) — шицӀадолу дитт, культуре даьккхина Ӏаьржа акхтарган (Populus nigra) тайпа.
Иштта кхин цӀераш а ю цуьнан: италин топ, ломбардин топ, бӀогӀаман топ, райна. Готта бӀогӀам санна таж долу дитт, локхалла 30 метр гергга кхуьуш долу. Пирамидан кепара тополан чӀогӀа онда орам бу, иза дӀасабаржабо тажан проекцин дехьа. Орамашца дуккха а орам дӀабоькъуш хуьлу, цхьаерш нана-диттана чӀогӀа генахь хуьлу. Дитт зазадоккхуш ду, мехаш доцуш. Серло езаш, чӀогӀа сиха кхуьу, къаьсттина хьалхарчу 10 шарахь. Юккъера дахар 80 шо ду, амма цхьадолу дитташ 300 шаре кхаччалц деха.
Лело хала доцу, къар ц ало дитт, газашна а, чаннна а дуьхьала дика лаьтта, дика кхуьу гӀаланашкахь, зуламе производствон уллехь а. ДӀахӀуду атмосферера газаш, аракхуьйсу фитонцидаш, цундела дика ду сийна дуьхъьалонан пенаш дан. ГӀалахь дӀадийначохь кхуьу ша цхьаъ, иштта могӀара а, аллейшкахь а; дитт тера ду кипарисах, цундела пейзажан къилба амал ло.
Ботаникин сурт хӀоттор
Экологи
ГӀаргӀа кхуьу эркан тогӀенаш чохь, татолийн дохаллехь, паркашкахь а, бошмашкахь а.
Деба хӀушца, маргӀалца, орамца, хадийна йуьхк тӀера. ХӀун кхиар сихха дӀадолу, цундела уьш дӀаден деза гулдарца. ШицӀадолу орамат.
Даржар
Акхтарг кхиадо Россехь къилбан кӀошташкахь, иштта хуьлу Йуккъера асанехь (шуьйра даьржина гергарчу хьесапехь 54° къилбаседан шоралле кхаччалц, иштта кхуьу Москохахь, Брянскехь, Казанехь, Нижни Новгородехь, Приморьехь, цига уьш XIX бӀешарахь Российн империн Черниговн а, Полтавин а губернешкара кхелхинчара деина), Италехь, Кавказехь, Украинехь, Йуккъера Азехь. Иза шуьйра даьржина ду Чоьхьара Кавказехь, къаьсттина Азербайджанехь а, Гуьржийчохь а башха церан къилбаседан кӀошташкахь.
56°20ʹ къилбседехьа йолчу шуьйраллехь дукха хьолахь лахделла куц хуьлу цуьнан: дитташ лоха ду, гаьннаш дуткъа ду, гӀаш кӀезиг ду. 54° - 56°10ʹ диапазонехь лаьттан дикалла йозуш ю лаьттан хьелех (оцу шуьйраллехь хӀинца а хаало, подзолизированни Ӏаьржа латта хилар бахьана долуш, бай-аренан аренашкахь гӀайренашца дозаделла).
Екатеринбургехь ду башха тайпана пирамидан гӀаргӀа — Свердловскан детин бос болу пирамидан акхтаргийн селекцеш Н.А. Коноваловн.
МаьӀна а, лелор а
ГӀаш тӀехь дика дукха алкалоидаш йу. Керлачу гӀаш чохь аскорбинан мусталла хуьлу: 197—286 июнехь, октябрехь 320 мг %. Иза дика йуу бежанаша а, кхечу цӀахь кхобучу дийнаташа а. Цуьнан патарш леладо хаза хьожа йогӀу хӀуманаш йеш а, молха санна а.[1].
Синонимаш
- Populus basiattenuata Dode, 1905
- Populus dilatata Aiton, 1789
- Populus fastigiata Foug., 1787
- Populus italica (Münchh.) Moench, 1772
- Populus nigra f. pyramidalis (Rozier) Delaunay, 2015
- Populus nigra subsp. pyramidalis (Rozier) Čelak., 1871
- Populus nigra var. elegans L.H.Bailey, 1894
- Populus pyramidalis Rozier, 1785
- Populus pyramidata Moench, 1794
- Populus scythica Dode, 1905
Билгалдахарш
- ↑ Работнов, 1951, с. 28.
Литература
- Работнов Т. А. Кормовые растения сенокосов и пастбищ СССР : в 3 т. / под ред. И. В. Ларина. — М. ; Л. : Сельхозгиз, 1951. — Т. 2 : Двудольные (Хлорантовые — Бобовые). — С. 28. — 948 с. — 10 000 экз.