Кировски (Кировскан кӀошт)

Дуьххьара документашкахь йуьрт хьахайо ГӀирмин камералан суртхӀотторехь… 1784 шарахь, схьагарехь, ГӀирмин ханаллина тӀаьххьарчу муьрехь Барак йукъайодара Кефин каймакан Шира-ГӀирмин кадылыкна^[3]. ГӀирма Российх тоьхна 1783 шеран (8) 19 апрелехь^[4], 1784 шеран (8) 19 февралехь, Екатерина II цӀеран сенатан омарца, ГӀирмин Ханаллин хиллачу махкахь кхоьллина Таврин область, эвла тӀейазйина йара Левкополан уездан, ткъа 1787 шарахь Левкополан^[5] дӀайаьккхича — Таврин областан Феодосин уездан^[6]. Павелан хийцамел тӀаьхьа, 1796 - 1802 шерашкахь, йукъайоьдура Новороссийскан губернин Акхмечетан уездан^[7]. Керла административан йекъайаларца, 1802 шеран 8 (20) октябрехь Таврин губерни^[8], кхоьллинчул тӀаьхьа Ислям-Терек йукъатуьйхира Феодосин уездан Парпачан волостан.

Йартийн ведомосташкахь барамех лаьцна… 1805 шеран 14 октябрехь, йуьртахь Елаен-Терек йу 25 хӀусам а, 124 вахархо а, латта долахь ду инарлин Неранжичан^[9]. Инарла-майор Мухинан 1817 шеран тӀеман-топографин картин тӀаьхь билгала йаьхна эвланаш Ислям-Терек а, Узун-Ислям-Терек а 25 керташца шинхьа^[10]. Волосташка йекъайаларна хийцам бинчул тӀаьхь 1829 шарахь Ислям-Терек, «1829 шеран Таврин губернин Ӏедалан волостех лаьцна ведомосташца», йукъатоьхна Агерманан волостан (иза йу цӀе хийцина Парпачан волость)^[11]. Цул тӀаьхьа, хетарехь, гӀирмин гӀезалой Туркойчу кхалхар бахьнехь^[12], эвла йасйелира, 1842 шеран картин тӀехь Биюк-Ислям-Терек а, Кучук-Ислям-Терек а билламан хьаьркашца билгалйаьккхина «жима эвла» йу аьлла, аьлча а, пхеннал кӀезга хӀусам йу аьлла^[13].

Йартийн меттана^[14], 1849 шарахь, энциклопедин дошамца «Российн немцой», гӀирмин немцоша лютеранаша, 1446 дистин лаьттан тӀехь, кхоьллира Нейдорф, 1859 шарахь цунна чохь 15 хӀусам а, 6510 дистин^[15] латта дара.

1860-шерашкахь, Александр II земски реформа, йинчул тӀаьха эвла тӀейазйира Арма-Элин волостан^[16][17]. «1864 шеран Таврин губернин нах бехачу меттигийн испискица», уьш хӀиттийла 1864 шеран VIII ревизица, Нейдорф (изза Ислям-Терек) — немцойн ведомствийн Ӏуналлин комитетан колони йу, 20 хӀусам, 131 вахархо, лютеранийн ламазан цӀа, Субашан хьостехь^[18]. Профессора А. Н. Козловскийс 1860-гӀа шераш долалуш таллам барца, эвлахь дара «тоъал барам мола хи дара» гӀунаш чохь 1,5 сажа (3 м кӀоргалла йац) кӀорга йолчу^[17]. Шубертан 1865—1876 шерашкара кхаачаккхармин картин тӀаьхь Нейдорф колонехь билгала йаьккхина 22 хӀусам^[19].

1871 шеран 4 июнехь лакхара чӀагӀйира охьахевшина-долахойн Бакъонаш…, цаьрца кхуллу немцойн Цюрихталан волость^[20], ткъа Нейдорф цунна йукъатуьйхира. 1886 шарахь немцойн колонехь Нейдорф (изза Ислям-Терек), «Волости и важнѣйшія селенія Европейской Россіи» справочникца вехара 148 стаг, 23 хӀусамехь, йуьртахь дара ламазан цӀа, ишкол, баккхал^[21]. «1889 шеран Таврин губернин иэсан жайница», 1887 шарахь Х ревизи йарца, Нейдорф эвлахь йара 37 хӀусам а, 209 вахархо а^[22]. «Российн немцой» энциклопедица кхин дӀа йуьртах йуха а олура Ислям-Терек^[15].

Земски реформаш 1890-гIа шерашках йинчул тIаьхьа^[23] эала тIейахйира йуха а Владиславскан волостан. «…1892 шеран Таврин губернин иэсан жайница» Ислям-Терек эвлахь, иза йукъайоьдура Ислям-Терекан йуьртан йукъараллин, йара 23 хIусам, 136 вахархо а^[24]. «…1902 шеран Таврин губернин иэсан жайница» Ислям-Терек эвлахь 128 вахархо а, 25 хIусам а йара^[25]. 1905 шарахь эвлахь вара 172 стаг, 1911-гIа — 140^[15]. Таврин губернин статистикин справочник. II-гIа дакъа. Статистикин очерк, Феодосийн уезд пхоьалгIа арахецар, 1915 шо жайница, Феодосин уездехь Владиславскан волостан Ислям-Терек эвлахь 29 хIусам приписка йина 90 стаг немцойн бахархойн болуш, 122 — «тIебаьхкинарш»^[26] (в 1918—137^[15]).

ГIирмехь Советийн Iедал хIоттийначул тIаьхьа, 1921 шеран 8 январехь ГIирмаревкоман сацамца^[27] дIайаьккхира волостийн система, йуьрт йукъа йахара йуха йина Феодосин уездан Владиславовскан кIошт^[28], ткъа 1922 шарахь уездех гуонаш ала долийра^[29]. 1923 шеран 11 октябрехь, ЙЦКхК сацамца, ГIирмин АССР административан йекъайаларан хийцамаш дира, церан жамIехь гуонаш дIадехира, ткъа Владиславовскан кIошт ша долу административан дакъа хилира^[30]. ЙЦКхК 1924 шеран 4 сентябрехь даьккхинчу «Автономин ГIирмин ССР цхьацца кIошташ дIайахарх лаьцна» цIе йолу декретца^[31] Владиславовскан кIоштах 1924 шеран октябрехь йира Феодосин^[28][32], ткъа йуьрт йукъатуьйхира цунна йукъа. 1925 шарахь йира Ислям-Терекан йуьртан кхеташо^[14]. 1926 шеран декабрехь хилла Йерригсоюзан бахархой багарбарца ГIирмин АССР нах беха меттигийн испискица, Ислям-Терек эвлахь, Феодосин кIоштан Ислям-Терекан йурткхеташонан йуккъехь йара 86 хIусам, царех 71 ахархойн, вахархой вара 376 стаг, царех 263 немцо, 29 болгархо, 14 оьрси, 7 гIезало, 1 эрмало, болх беш йара I тIегIанера немцойн ишкол^[33]. ЙЦКхК «ГIирмин АССР кIоштийн машин хийцам барах лаьцна» 1930 шеран 30 октябан сацамца^[34] Феодосин кIошт арайаьккхира кIоштара (йуха йиллира) Шира-ГIирмин кIошт (кхечу хаамашца 1931 шеран 15 сентябрехь^[30]), ткъа йуьрт йахийтира цунна йукъа, ткъа 1935 шарахь Ислям-Терек билгала йаьккхира Кировскан кIоштан йукъ йу аьлла^[30][14]. Сийлахь-Боккха Даймехкан тIом болабелла дукха хан йалале, 1941 шеран 18 августехь гIирман немцой арабехира, йуьхьанца Ставрополан махка, цул тIаьхьа Сибреха а, къилбаседа Кхазакхстане^[35]. РСФСР Лакхара Кхеташонан Президиуман 1945 шеран 21 августех даьллачу омарца Ислам-Терекан цIе хийцира Кировски аьлла^[36]. 1946 шеран 25 июнехь дуьйна РСФСР ГIирмин областан йукъахь йу Кировски^[37]. 1954 шеран 26 апрелехь ГIирмин область дIайелира РСФСР йукъара УССР йукъа^[38]. 1957 шарахь дуьйна Кировски — гIалин тайпана посёлок йу^[39]. УССР Лакхара Кхеташонан Президиуман 1962 шеран 30 декабрехь даьлла «ГIирмин областан йуьртан кошташ йаккхий йарах лаьцна» цIе йолчу омарца, Кировскан кIошт дIайаьккхира, ткъа Кировски кIошт дIатуьйхира Нижнегорскан кIоштах^[40]. 1965 шеран 1 январан, УССР ЛКх Президиуман омарца «УССР административан кIошташ йарехь хийцамаш барах лаьцна — ГIирмин областехь»^[41], кIошт меттахIоттийра^[42]. 1991 шеран 12 февралехь дуьйна посёлок меттахIоттийначу ГIирмин АССР^[43] йукъахь, 1992 шеран 26 февралехь цIе хийцинчу Автономин Республика ГIирмин йукъахь^[44]. 2014 шеран 21 мартехь дуьйна — Российн йукъара Республика ГIирмехь йу^[45].

2016 шеран 12 майхь Украинин парламенто тIеийцира сацам посёлок Ислям-Терекан (укр. Іслям-Терек) цIе хийцарх декоммунизацин законашца, амма и сацам лела ца болу «ГIирма Украинин юрисдикцин кIела йаххалц».