Шира ГӀирма

Шира ГӀирма (укр. Старий Крим, гӀирман гIез. Eski Qırım, Эски Къырым) — ГӀирмин малхбален декъера гӀала.

Йукъайоьду ГӀирмин Кировскан кӀоштан. Кхуллу гӀалин меттиг Шира ГӀирма (ШирагӀирмин гӀалакхеташо) цхьаъ бен йоцу нах беха меттиг цунна йукъахь.

ЦӀе

Дуьххьара гӀалин цӀе хаало Дешин Ордан олаллин муьрехь. Ордахоша а, бахархойн коьрта дакъа долу бай-арен ГӀирмин кыпчакаш а олура Кырым гӀала, ткъа генуяхоша, церан колонеш йара ГӀирмин къилба берд тӀехь, жигара махлелабора регионехь, олура цунах Солхат — Solcati. Ший а цӀе схьайаларх дукха къийсамаш бу, амма уггаре бух болуш йу хӀара верси. Къырым — малхбузен-кипчакийн qırım — «саьнгар» (Лазарь Будагов "Туьркий-гӀезалойн меттан ген дустаран дошам. 1 том). Солхат — схьадаьлла италихойн solcata — «харш, саьнгар».

ГӀалин цӀе — Кырым — сихха йаьржира дерриг ахгӀайренна, и хан кхаччалц цунах олура ГӀажари йа Таврика.

Кхин а верси йу, цуьнца А. Л. Якобсона а, B. А. Микаеляна, топоним Солхат (гӀалин шира цӀе) эрмалойн йу, схьа а йолу эрмалойн дешнех сурб хач аьлчи а ‘сийлахь жӀар’. ГӀалин цӀе кхаьчна уллехь йинчу килсех Сурб-Хач[17].

ГӀирман хенан заманахь гӀалех ала долийра Эски Къырым (ГӀирма. Eski Qırım — «Шира ГӀирма»).

ХӀинцалера цӀе — гочйина гӀирмагӀезалойн маттара Эски Къырым.

1783 шарахь Российн империс ГӀирма йаьккхинчул тӀехьа, гӀалин желтойн цӀе йелира Левкополь (КӀайн гӀала). Амма иза дӀа ца йахара, 1787 шарахь гӀалех хилира шира ГӀирма[18].

Истори

undefined

ГӀалин махкахь тӀехь тайп-тайпана меттигашкахь дӀайиллина неолитан меттигаш, царна йелла эпониман цӀераш Шира ГӀирмин, Бакаташан, Изюмовкин 1930 ш.[19]; Шира ГӀирма I (1975), II (2004)[20]. ГӀалин йуккъехь лаьттан белхаш беш гучуйаьлла вайн эрал IV — III бӀешо хьалхара антикин кхийра[21][цитата ца далийна 2786 де] И дешнаш дӀакъевлина йуккъера бӀешеран гӀаланан чкъоьрнаш, гӀеххьа йохийна а йу. 222 шеран ширажелтойн маттара сийлахь йоза, иза карийна 1895 шарахь Шира ГӀирмехь, гӀалин алсама хенал тешалла ду иза лоручулла[22][цитата ца далийна 2786 де]. XI бӀешарахь, кхуза хийша буьйлабелла эрмалой, ткъа XIV бӀешарахь хилла йоккха махлелоран йукъ йоккха эрмалойн диаспорица а, гӀезалойн Ӏедалца.

ГӀала кхоллайалар лору XIII бӀешарахь, монголаша бай-аренан ГӀирма схьайаьккхинчул тӀаьхьа йукъайахара Деши Ордан. Дукха хан йалале ахгӀайренан малхбален декъехь кхоьллира Кырым гӀала, чаккхенца хӀоьттира ордан Ӏедал, иза хилира административан йукъ ГӀирмин Йуьртан а, ГӀирмин эмиран резиденци а. Мисрин султанан Биеберсан Дешин Ордадан хан Берке волчура дипломатин миссин декъахочо, иза хилла 1263 шарахь, хоуьйту, гӀалахь беха кыпчакаш, оьрсий, аланаш[23].

Дешин Орда олалла долчу муьрехь гӀалин ши цӀе йара цхьана хеннахь, меттигера бахархоша цунах олура Къырым, ткъа генуйахоша — Солхат. Цхьацца историкаша гӀала шина декъе йекъна йара олу: бусалбачеран, цигахь лаьттара эмиран резиденци, керстачеран, цигахь бехара италихойн совдегарш, оцу шина декъах олура Кырым а, Солхат а хӀораннах.

ГӀала къегина XIV бӀешарахь. Оцу муьрехь Солхат йара йоккха махлелоран йукъ Азера Европе богӀучу Дарин новкъа тӀехь, жигара кхуьуш йара, йеш йара. Цу хенахь дина вайн замане деина масех маьждиг а, хьуьжар а. Цхьаьна версица Солхатехь вина вара мамлюкийн Мисрийн сийлахь султан Биеберс. Иза Мисрахь урхалча хилча, цуо ша винчу гӀала дахьийтина комаьрша совгӀаташ, цуьнан бахамах доьгӀнера гӀалин цхьа маьждиг.

Адамаш

Говзаллехь

Шира ГӀирмин фильмографи

Сийлахь гражданаш

Билгалдахарш

  1. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1939 г. Численность городского населения СССР по городским поселениям и внутригородским районам.
  2. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  3. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1970 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  4. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1979 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  5. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.
  6. 1 2 Кількість та територіальне розміщення населення України. Дані Всеукраїнського перепису населення 2001 року про адміністративно-територіальний поділ України, чисельність, розміщення та склад населення України за статтю, групування населених пунктів, адміністративних районів, сільських рад за чисельністю населення станом на 5 грудня 2001 року. (укр.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 17 ноябрь. Архивйина 2014 шеран 16 июлехь
  7. 1 2 3 4 5 6 Статистичний збірник "Чисельність наявного населення України на 1 січня 2011 року" . - Киів, ДКС, 2011. - 112с. (укр.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 1 сентябрь. Архивйина 2014 шеран 15 июлехь
  8. 1 2 3 4 Статистичний збірник "Чисельність наявного населення України на 1 січня 2014 року" (укр.). ТӀекхочу дата: 2014 шеран 1 сентябрь. Архивйина 2014 шеран 1 июлехь
  9. 1 2 Перепись населения 2014 года. Численность населения Крымского федерального округа, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 24 сентябрехь
  10. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 23 сентябрехь
  11. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  12. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  13. 1 2 Оценка численности постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Республики Крым по состоянию на 01.01.2018 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 7 февраль.
  14. 1 2 Оценка численности постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Республики Крым по состоянию на 01.01.2019 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 7 февраль.
  15. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 17 октябрь. Архивйина 2020 шеран 17 октябрехь
  16. 1 2 Таблица 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, городских округов, муниципальных районов, муниципальных округов, городских и сельских поселений, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов с населением 3000 человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2020 года. На 1 октября 2021 года. Том 1. Численность и размещения населения (XLSX). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 28 август.
  17. Э.М. Мурзаев. Откуда пошёл ГӀирма? / О.Н. Трубачев. — "Этимология" (1991 — 1993). — Москва: Ин-т рус. языка РАН."Наука", 1994. — С. 88—99. — ISBN 5-02-01 1173-2.
  18. Старый Крым. История города. официальный сайт города Старый Крым. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 15 ноябрь. Архивйина 2020 шеран 16 ноябрехь
  19. П. Н. Заболоцкий. Очерки доисторического прошлого ГӀирмаа. Следы каменного века в юго-восточном ГӀирмау // Сборник статей по экономике, быту и истории Феодосийского района. Выпуск 1. Феодосия, 1931.
  20. Шестаков С. А. Новые памятники каменного века в ГӀирмау // Научный сборник Керченского заповедника. Выпуск II. Керчь 2008.
  21. Кругликова И. Т. Сельское хоэяйство Боспора. М. 1975. С.277.
  22. Корпус боспорских надписей (КБН). М. — Л., 1965, № 953.
  23. Поляк А. Н. Новые арабские материалы позднего Средневековья в Восточной и Центральной Европе / / Восточно. источники по истории народов Юго-Восточный. и Центр. Европы. — М.: Ноука, 1964. — С. 29−61.

Хьажоргаш

Кхин дӀа темана тӀехь