Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Исраилов, Хьасан

РУВИКИ чохь изза фамили йолчу кхечу адамех лаьцна йаззамаш бу Исраилов.

Исраилов Хьасан, Терлоев(ский) Хасан (? — 1944 шо гӀуран беттан 25 де) — 1940—1944 шерашкахь Нохчийчохь Антисоветски гӀаттаман вовшахтохархо а, куьйгалхо а, Къилбаседа кавказски вежараллин национал-социалистически партин куьйгалхо (ОПКБ), нохчийн интеллигенцин векал, схьавалар тӀерлойн тайпанан. 1929 шарахь дуьйна ВКП(б) декъашхо. Литературехь къахьоьгуш хилла.

Жималлин шераш

Х. Исраилов билггал маца, мичахь вина хууш цхьа тоьшаллаш дац. Тайп-тайпанчу хьостанашкахь тайп-тайпана иза вина шераш йаздо: 1903 шо — НКГБ СССР[1], долчу кехаташкахь. 1907 шо — Грузин чоьхьарчу гӀуллакхийн наркомо Г. Т. Каранадзес Л. П. Берияга йаздечу кехата тӀехь (тӀетовжар ду 1943 шеран хьаьттан баттахь Х. Исраиловн карайаханчу дневникана), 1910 шо — А. Г. Авторхановн хаамашкара. Цхьаццанхьа Исраилов Хь. вина меттиг Нашха лору, амма Нашха область хилла, йурт а йоцуш, цундела шеко кхуллуш ду и тайпа хьостанаш. Хетарехь Исраилов Хь. вина меттиг а, цуьнан схьавалар псевдонимо гойту — Терлоев/Терлоевский, Исраиловс шен тайпанан цӀарах эцна йолу. Тайп — ТӀерло.

Исламски а, светски а агӀор дешна вара. 1929 шарахь дуьйна ВКП(б) декъашхо. «Ахархойн газетехь» корреспондентан болх бина. Байташ, пьесаш йазйина. 1931 шарахь «контрреволюционни харцдерг» цӀе а кхоьллина, лаьцна, 10 шо хан тоьхна, амма кхо шо даьлча, газетехь болчеран дехар кхочушдина, арахецна, партехь меттахӀоттийна.

Дешна Москвахь Малхбалехьарчу къинхьегамхойн коммунистически университетехь. Нохч-ГӀалгӀайн гӀуллакхъхошца цхьаьна (Абдурахман Авторханов, Хьусейн Исраилов, Хьасан-Бек Атабаев, Нурдин Музаев, Хаджибекар Муралов, Мохьмад Мамакаев, Шамсудин Айсханов, Хьасан-Бек Гелагаев) Советски куьйгалхошка кехат дахьийтина хилла Нохч-ГӀалгӀайн ВКП(б) обкоман хьалхара секретарь Егоров Василий а, меттиган НКВД куьйгалхо Раев Михаил а шайн даржашкара мукъабаха доьхуш. Цо йаздора, цара дӀахьочу харцполитико шеко йоцуш, халкъ гӀаттамна тӀедуьгуш ду. Цу хьокъехь Исраилов ша лецира, амма 1939 шеран кхолламан баттахь Егоров а, Раев а лаьцначул тӀаьхьа (Исраиловн а, цуьнан накъостийн а кехатан бахьана доцуш) иза арахоьцу. Кхечу хьостанашкахь Исраилов 1937 шарахь мукъа а ваьккхина, реабилитаци йина хуьлу.

ГӀаттаман йуьхь

Коьрта йаззам:Исраилов Хьасанан гIаттам(оьр.)нохч.

1940 шеран кхолламан баттахь Исраилов Нохчийчу цӀавирзича, керла обкоман секратарь Быков Федорна тӀе а кхойкхий, партехь йухаметтахӀоттавайта заявлени йазде олу. Масех де даьлча, обкоме цо иштта чулацам болуш заявлени дохьуьйту[2]:

ХIара ткъа шо ду Советан Iедало сан къам дакъошка а декъна: кулакаш, молланаш, бандиташ, «буржуазни националисташ» бохуш харц цIераш тохкуш, хIаллакдеш. Со тешна ву, хIинца дуьйна хIара тIом нохчийн дерриг халкъ хIаллакдан беш бу. Цундела ас сацам бина, сайн халкъан маршонехьа болчу тIамна хьалхавала. Со чIогIа дика кхета, цхьа Нохч-ГIалгIайчоь йоцург, дуккхачу къаьмнех лаьттачу Кавказана а хала хир ду цIечу империализман дезачу дукъах кIелхьарайала, амма нийсонах, бакъонах даггара тешаро, Маршо йезачу Кавказан а, дерриг дуьненан къаьмнаша гIо даре йолчу дегайовхоно синъайам кхуллу, шуна хетарехь аьрхачу, маьIнадоцчу, сан кхетамехь цхьаъ бен боцчу нийсачу исторически некъа тIехь оха йоккхуш йерг нийса гIулч хилар. Майрачу финнаша тоьшалла до, сийлахь, йоккха лайн импери ницкъ боцуш йу маршо йезачу жимачу халкъана дуьхьал. Кавказехь шолгIа Финлянди хир йу шун, аш Iазапехь латтош долу кхидолу къаьмнаш а тхуна тIаьхьа хIуттур ду.

Даймехкан сийлахь тӀом дӀабоьдучу хенахь

Даймехкан Сийлахь тӀом болабеллачул тӀаьхьа къайллаха гӀаттамна кечам беш вара. 1942-чу шеран кхолламан беттан 28-чу дийнахь къайллахчу гуламехь «Кавказски вежараллин къаьсттина парти» (ОПКБ) кхуллу. Церан Ӏалашо хуьлу «Германин империн мандатца Кавказехь вежараллин къаьмнийн пачхьалкхийн маьрша Федеративни республика» хӀотто. ТӀаьхьо ОПКБ цӀе хийцира «Кавказски вежараллин национал-социалистически парти». Исраиловс хӀоттийначу кехаташца 1941 шарахь партехь 5 эзар стаг вара, партийни ячейкаш Нохч-ГӀалгӀайчоь йоцчохь, луларчу ворхI регионехь болх беш йара. 1942 шеран кхолламан баттахь Нохч-ГӀалгӀайчохь хила лерина болу «тӀеман гӀаттамехь», дийцарехь, дакъалаца кийча вара «25 эзар стаг», амма цхьа гӀаттам ца хилира[3].

1942 шеран гуьйранна Нохч-ГӀалгӀайчоьнан НКВД-ен талораллин отделан куьйгалхочун Алиев Идрисан а, иштта оцу отделера кхечу белхалойн а, Исраиловца а, кхиболчу гӀаттамхойн декъашхошца масийттаза цхьаьнакхетар хилира. Оццу хенахь Мужичи йуьртарчу вахархочун хӀусамехь Исраиловн немцойн эпсаршца дагавийларш хилира «чудахка леринчу немцойн эскаршна гӀо-накъосталла дарехь»[4].

Исраиловца къайлах кехаташ дӀасакхоьхьуйтуш вара Нохч-ГӀалгӀайчоьнан НКВД-ен нарком Султан Албогачиев. Иза Москва дехьаваьккхинчул тӀаьхьа, цуьнан метта веанчу Виктор Дроздовс[3] дӀабаьхьира и болх. 1990 шарахь зорбане даьхначу кехаташ тӀехь гуш ду, республикин НКВД-ен куьйгалхошна а хууш, Исраилов а, кхечу гӀаттамхойн тобанийн куьйгалхой а, Буру-гӀалахь хиллачу немцойн агентурица йукъметтигаллин зӀе лелош хилар. Цул сов, немцойн диверсионни тобанашца Исраиловн йолу зӀе советан Ӏедалан спецлужбийн белхалошна хууш а, цара тергам латтош а, беш болх бара, суьртана Ӏедална къайлах лелаш болу хьехамчаш а, нелегалаш санна бу бохуш[5]:

Цхьа шеко йац и болх кхочушбеш бара къайлах операцин гонашкахь, антисоветски тобанашца Германехь йолчу къайллахчу службашца йолу зIе гучуйаккхархьама, мехкадаьттан промышленностан Соьлжа-ГIала ларйархьама. Соьлжа-ГIалина ткъе итт километр бен генахь доцчу лаьмнашка десант воссийта йиш йацара. Оцу Iалашонца хьаьвна метта йара и «гIаттамхойн» тобанаш, советан Iедална дуьхьал йолу масех тоба гучуйаккхархьама лелош ловзарш дара).

1944 шарахь Зумсахь Бачи-чу олучу меттехь Исраилов хьулвинера зеделларг долуш, 1924 шарахь дуьйна Ӏедална къайллах лелачу Джаватхан Муртазалиевс[6].

Исраиловца зӀе латтош мел волу Ӏедална дуьхьалваьлларг, хьалха-тӀаьхьа НКВД-ено лоцуш вара. Исраиловн тобана йукъа веана волу Хасуха Магомадовс тидам бинера хуьлучун. РогӀера немцойн парашютисташ хӀаллакьхиллачул тӀаьхьа иза къайллаха отряд йукъара дӀа а вахана, ша веллалц, 1976 шо кхаччалц, ша лелаш вара[7].

1944 шеран лахьанан баттахь Исраиловс Нохч-ГӀалгӀайн НКВД-ен нарком В. А. Дроздовга йаздора:

Хьомсара Дроздов, ас Москва телеграммаш кхехьийтира. Доьху хьоьга адресаташка уьш дIасайалар, Яндаровгахула почтан распискаш а, хьайн телеграмин копи йаийтар а. Хьомсара Дроздов, ас доьху Хьоьга, хьайга далуш дерг дахьара ахь, сох дош олуш, Москварчаьрга сан къиношна гечдархьама, уьш иштта даккхий а дацара, хIоттош долу сурт санна. Доьху Яндаровгахула 10-20 копировальни кехат а, Сталина 1944 шеран лахьанан баттахь йина доклад а, тIеман-политикин журналаш а, брошюраш а иттех а, химически къоламаш а итт, даийтар.

Хьомсара Дроздов, доьху хьоьга, Хьусейнан, Османан кхолламах хаам бахьара ахь, мичахь ву и ишъ, лаьцна ву йа вац дуьйцуш.
Хьомсара Дроздов, суна чIогIа оьшу молханаш. Йовхарийн цамгарна дуьхьал уггар дика молханаш даийта суна.

Маршаллица — йаздина Хьасан Исраилов (Терлоев)[8].

Боккъал Исраиловн тобанан терахь, йукъабалийначу НКВД-ен агенташца цхьаьна, 14 стагал[I0]тӀехдолуш дацара[9].

1944 шеран гӀуран беттан 25 дийнахь Хьасан Исраилов лаца йинчу НКВД-ен спецоперацехь чевнаш хилла, ле.

Билгалдахарш

  1. ↑ Северный Кавказ в 1941—1945 гг. Война в тылу. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 декабрь. Архивйина 2008 шеран 7 майхь
  2. ↑ Национал-социалисты Северного Кавказа и восстание против большевиков. web.archive.org (2013 шеран 6 январь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 декабрь.
  3. ↑ 1 2 Ахмадов, 2005, с. 819.
  4. ↑ Ахмадов, 2005, с. 817.
  5. ↑ Ахмадов, 2005, с. 820.
  6. ↑ Jeffrey Burds "The Soviet War against Fifth Columnists: The Case of Chechnya, 1942-4", Journal of Contemporary History, Volume 42, Number 2 (April 2007). Journal of Contemporary History. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 декабрь. Архивйина 2022 шеран 10 ноябрехь
  7. ↑ Сигаури, 2001, с. 234.
  8. ↑ Документы из архива Иосифа Сталина. ng.ru (2000 шеран 29 февраль). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 23 декабрь. Архивйина 2016 шеран 9 июнехь
  9. ↑ Ахмадов, 2005, с. 824.

Литература

Хьажоргаш

Категореш