Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Къилбаседа кавказски вежараллин национал-социалистически парти

Къилбасе́да кавка́зски вежара́ллин национа́л-социалисти́чески па́рти иштта Кавказски вежараллин къаьсттина парти (ОПКБ) (оьрс. Национал-социалистическая партия северокавказских братьев; нем. Nationalsozialistische Partei der Nordkaukasischen Brüder) — национал-социалистически парти, 1942 шеран кхолламан беттан 28 дийнахь Терлоев Хьасанс кхоьллина. Йуьхьаьнца ОПКБ санна кхоьллина йара, тӀаьхьо цӀе хийцира «Къилбаседа Кавказан вежараллин национал-социалистически парти», цуьнан Ӏалашо йара Къилбаседа Кавказан къаьмнаш вовшахтоха.

Истори

Терлоевс Нохч-ГӀалгӀайн обкоман ВКП(б) заявлени дахьийтира, цигахь цо тӀаьххьара хадийра Советан Ӏедалца шен йолу йукъаметтиг:

Сайн халкъан маршонехьа болчу тIамна хьалхавала сацам бина ас. Со чIогIа дика кхета, цхьа Нохч-ГIалгIайчоь йоцург, дуккхачу къаьмнех лаьттачу Къилбаседа Кавказана а хала хир ду цIечу империализман дезачу дукъах кIелхьарйала. Амма нийсонах, бакъонах даггара тешаро, Маршо йезачу Кавказан а, дерриг дуьненан къаьмнаша тхайна гIо дийр ду бохучу дегайовхоно синъайам кхуллу хьуьнаре гIуллакх дан, шуна хетарехь аьрхачу, маьIнадоцчу, сан кхетамехь цхьаъ бен йоцчу нийса йоккхучу исторически гIулча тIехь. Майрачу финнаша тоьшалла до, сийлахь, йоккха лайн импери ницкъ боцуш йу маршо йезачу жимачу халкъана дуьхьал. Къилбаседа Кавказехь шолгIа Финлянди хир йу шун, аш Iазапехь латтош долу кхин къаьмнаш а хIуттур ду тхуна т1аьхьа.

1942 шеран кхолламан беттан 28 дийнахь Буру-гӀалахь Терлоевс дӀабаьхьначу гуламехь «Кавказски вежараллин къаьсттина парти» кхуллу. Партин шен устав а, программа а йара.

Церан Ӏалашо хуьлу «Германин империн мандатца Кавказехь вежараллин къаьмнийн пачхьалкхийн маьрша Федеративни республика а, иштта цуьнан символика а кхолла». Исраиловс хӀоттийначу кехаташца 1941 шарахь партехь 5 эзар стаг вара, партийни ячейкаш Нохч-ГӀалгӀайчоь йоцчохь, луларчу ворхI регионехь болх беш йара. 1942 шеран кхолламан баттахь Нохч-ГӀалгӀайчохь хила лерина болу «тӀеман гӀаттамехь», дийцарехь, дакъалаца кийча вара «25 эзар стаг», амма цхьа гӀаттам ца хилира[1].

Символика

1942 шарахь партин герб кхуллу:

  • арзунан коьртан гуонаха малх бу, цхьайтта дашочу зӀаьнаршца;
  • тӀома тӀехь: мангал, марс, варзап, ручка;
  • аьтту коган мӀарашца лаьцна дӀовш долу текхарг йу;
  • аьрру коган мӀарашца схьалаьцна йу хьакха;
  • букъа тӀехьа, тӀемашна йуккъехь кавказхойн духар доьхна, герзаш долу ши стаг ву. Царах цхьаъ текхаргана герз тухуш ву, важа хьакхийна тур хьокхуш ву.

Гербан маьӀна иштта ду:

  • аьрзу — йерриг Кавказан маьӀна лелош йу;
  • малх — Маршонан хьаьрк;
  • цхьайтта зӀаьнарш — Къилбаседа Кавказан цхьайтта вежараллин республика йу;
  • мангал — даьхнилелорхо-ахархочун маьӀна лелош ду; марс — йалталелорхо-ахархо; варзап — кавказски вежараллин йукъара белхало; ручка — Къилбаседа Кавказера вежаршна Ӏилманан а, дешаран а билгало;
  • дӀаьвше текхарг — эшна большевик;
  • хьакха — эшна оьрси;
  • герз карахь нах — НСПСБ йукъара вежарий, большевистски варварашца а, оьрсийн деспотизмица а къийсам латтош болу[2].

Организаци хилар

И. М. Сигаурис шен киншки тӀехь «Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен» йаздо:

Уггар чIогIа цецвоккхуш ду, шеконе дилла йиш йоцуш, цхьа тоьшалла дац Хь. Исраиловс «кхоьллина» организаци боккъал хилла хилар. Агентурни хаамашкахь, тIаьхьарчу хенахь зорбанехь арабийлина болу, дуьйцуш ду: Исраилов санна, Iедалх къайлабевллачу, цуьнца цхьаьнакхетарш хиллачу нохчийн, гIалгIайн цIераш йу, денойн терахьаш а, меттигаш. Нохч-ГIалгIайн НКВД-ен белхалошца а, немцойн парашютисташца дагавийларш хилла бохуш, хаамаш бу. Амма ОПКБ балхах къамел хьахаделча, хаамашкара билггал дерг къайладолу: «…Цо кхин а хаам бира суна, Буру-гIала къайллахчу партин съезде ваха везаш хилар, цига баьхкина хила безаш бу гуьржи, хIирий, гIажарий, нохчий, гIалгIай, Кавказан кхидолу къаьмнаш а, иштта Турцера, Иранера, Германера векалш. Хетарехь, съезде бахка безаш бара Нохч-ГIалгIайн АССР-ан куьйгаллин белхалой; 1942 шарахь кхоьллина Оргбюро а йу болх беш, секретараш ца лерича а, цунна йуккъехь бу 30 нохчи, Кавказан кхечу къаьмнийн 11 векал а. Оргбюрон дIахIоттам, иза маса декъашхочух лаьтташ йу суна хууш дац.… Оцу хаттарна жоп лоьхуш, Борщигов Вахера хиира суна, 1943 шеран хIутосург баттахь «Доку» лам чохь МIайстан йурт/советехь боккъал «Къаьсттина Кавказан вежараллин партин» съезд хилира. Иза вовшахтоьхнера Исраилов Хьасана а, Канадзес а. Оцу съездехь дакъалоцуш бара Кавказан тайп-тайпанчу республикийн векалш[3]. Амма бакъду, муьлхачуьнан а, цкъа МIайстахь хиллачун, цигахь йерригкавказан съезд хилла аьлча, велар эккхар ду[2].

Исраиловн Ӏалашо йара вовшахйевлла, уьйр йоцу тобанаш цхьаьна а тоьхна, цхьа дивизи кхолла. Цо хӀоттийна кехат дара «Нохч-ГӀалгӀайчоь вовшахтоха ханна программа». Амма цо дан леринарш баккъал долушдолчуьнца догӀуш дацара, цундела аьттехьа кхочушхила йиш йацара. Исраиловс хӀоттийна программа а, партин кехаташ шена девзинчул тӀаьхьа немцойн диверсанта Эрхард Лангес Исраилов фантазер ву, коьртана галваьлла ву, цуьнан программа цхьа бух болуш йац, элира[2].

Билгалдахарш

  1. ↑ Ахмадов Я. З., Хасмагомадов Э. Х. История Чечни в XIX-XX веках. — М.: «Пульс», 2005. — 996 с. — 1200 экз. — ISBN 5-93486-046-1.
  2. ↑ 1 2 3 Сигаури И. М. Очерки истории и государственного устройства чеченцев с древнейших времен. — М.: «Русь», 2001. — Т. 2. — С. 202—238.
  3. ↑ Репрессированные народы: чеченцы и ингуши. Пакет документов № 1 // Шпион: Альманах писательского и журналистского расследования. Вып. 1. — М., 1993. — С. 27, 29, 31.

Хьажоргаш

Категореш