Имам Шемал

ЖӀайхойн узденан Денгав-Мухьаммадан а, жӀайхойн бекан Пир-Будахан йоьӀан Баху-Меседун а кӀант^[7][8].

1828-чу шарахь кхелхина волу Денгав-Мухьаммад, Гендаргарчу ширачу а, гӀарадаьллачу а Мадайилал (йа Мадабилял) тайпана хилла. Мадайилал тайпанан бухбиллинарг — Мадай цӀе йолу аьчкапхьар ву, иза Гендарга эвла йиллинчу нахах цхьаъ а хилла. Шемалан гергарчу нахах хилла цуьнан хиндволу доттагӀ а, хьехархо а ГӀеза-Махьма, цуьнан нана а Мадайилал тайпана хилла. Денгав-Мухьаммадан ден цӀе Ӏали хилла^[9].

Дайшкара деда, Мария Чичагован книгица аьлла ма-дарра, цунна иза шамиля ша дийцира аьлла йаздо цо, гӀумки Амирхан хилла. Чичаговас дийцарехь, иза «Кавказехь чӀогӀа вевзаш стаг» хилла^[10]. Иза чӀагӀдо таханлерчу цхьайолчу хьосташа а^[11][12][13]. Делахь а, профессорна Доного Хьаьжи-Мурадна хетарехь, Чичагова тешаме автор йацу^[14]. Шамилех лаьцна долу хаамаш нийса ца дӀахийтина аьлла, Чичагова емалйина цуьнан заманхочо Захарьин Ивана а^[15].

Цхьа могӀа хьосташа Шамиль суьйли хиларна тӀетовжадо^{[16][17][18][19][20]}.

Вердеревскис дийцарехь, Шамиля цкъа шен-шех «адда стаг — гӀезало» аьлла^[21]. Революци хилале хиллачу тайп-тайпана хьосташкахь, гӀумкий «гӀезалой» бохучу цӀарца бевзаш хилла^[22].

Шамилан нана суьйлийн Ашильта йуьртара хилла^[23], цуьнан да Пирбудах-бек хилла. Имаман биографа Кази-ГӀумкийн Ӏабдурахьмана йаздина, Шамилан пхоьалгӀачу чкъоьрера (тӀаьхьенара) деда Кази-ГӀумкхара Ӏела хилла аьлла^{[24][комм. 1]}. Ӏабдулатиповс дийцарехь, цуьнан дайша Манташилал боху гӀумкийн фамили лелийна^[25]. Нохчийн Элистанжа йуьртан кешнашкахь дӀаулла йу иза^[26].

Суьйлийн Гимры йуьртахь, хиндалахойн йукъараллехь (хӀинцалера Дагестанан Унцукулан район) вина 1797 шеран 26 июнехь (7-чу июлехь). Бусалбанийн рузманца мухьаррам беттан хьалхарчу дийнахь, аьлча а Керлачу шеран хьалхарчу дийнахь. Россин хан ларарца иза вина 1798-чу шарахь^[27].

Берана хьалха Ӏела цӀе тиллира, амма иза чӀогӀа хийла (лазар кхийтира), цундела, меттигерчу Ӏадатца цунна керла цӀе тиллира — Шамиль. Дийцарехь, Шамиль кхин ца цомгуш хилла, дегӀана могуша а, чӀогӀа а кӀант хилира цо. Меттигерчу ишколехь (хьуьжарехь) чӀогӀа къахьегна дийшира цо^[28].

Бераллехь дуьйна шен каде хиларца а, дегӀан сихаллица а къаьсташ хилла иза^[29].

«…зене вара иза, амма цуьнан цхьа а зулма (аьшнаш дар) цхьанна а зене дацара. Гимрыра баккхийчу наха дийцарехь, Шамиль шен жималлин шерашкахь шен накъостех къаьсташ хилла шен дог-ойла чоьхьа йерзийна хиларца, саца йиш йоцучу лаамца, керла хӀуманаш хаа лаарца, кураллица а, Ӏедал дезаш хиларца а».

— «Шамиль на Кавказе и в России», 1898^[30]

Йовхонехь а, шелонехь а, аьхке а, Ӏа а ца бохуш, когаш Ӏуьйра а, накха белла а лелара иза. Цул сов, шаьлтаца а, гӀалкхца а (турца) герз латта дезарна (фехтованина) чӀогӀа тӀера хилла иза^[30].

Бераллехь дуьйна Шамиль доттагӀалла лелош хилла шен лулахочуьнца Хьаьжи-Мухьаммадца, иза цуьнал воккха хилла^[31]. Хетарехь, Шамиль а, Хьаьжи-Мухьаммад а доттагӀий а, лулахой а хилла ца Ӏаш, уьш гергара нах а хилла^[9]. Хьаьжи-Мухьаммадца цхьаьна Дагестанан тайп-тайпанчу Ӏалимнашкахь исламан дешар Ӏамо волавелира иза. Цаьршинна хьехархо хилла Хьаьжи-Мухьаммадан деда ИсмаьӀил^[32]. Уьш Унцукулера хьуьжаре деша бахара, цул тӀаьхьа Ирганайера Мухьаммад-хьаьжагахь, Хунзахера Лачинилавехь, Оротера Хьаьжийавехь, Араканера СаьӀидехь а, кхин болчу Ӏалимнашкахь а дийшира цара^[31]. Цо Ӏамийра Ӏаьрбийн мотт, астрономи, математика, риторика, логика, фикх, тафсир, Ӏакъида, сира, истори, Ӏаьрбийн-бусалбанийн культура. Казем-Бека дийцарехь, Шамилан, шен ненан суьйлийн маттал совнаха, хаара: Ӏаьрбийн, туркойн, нохчийн меттигаш, иштта Дагестанан къаьмнийн цхьаберш меттигаш а, масала, гӀумкийн а, гӀази-гӀумкийн (лакхойн) а меттигаш. Ӏаьрбийн а, суьйлийн а меттигашкахь Шамиля байташ йазйора, иза байташ йаздаран говзалла йолуш вара^[33].

Хьаьжи-Мухьаммадан Ӏаткъамца накъшбандин тарикате вирзина иза, Кази-ГӀумкийн Джамалуддин-шайхан мурид а, Хьаьжи-Мухьаммадан шен мурид а хилла^[31].

Хан мел йолу Шемалан хьехархочунна ГӀази-Мухьаммадна Россица вовшахтоьхна тӀом бан безариг кхета доладелира. Дуккха а наха цуьнан ойла тӀе ца ийцира. Церан йукъахь вара шейх Джамалуддин а^{[комм. 2]}, иштта Шемал а вара, иза сацо гӀорташ хилла волу, амма цуьнан иза аьтту ца баьлла^[31][28]. ГӀази-Мухьаммадна джихад дан оьшуш хетара, Кавказе Россин тӀелатарш сецаш ца хиларна а, оцу хиламаша ламанхошна вон Ӏаткъам барна а^[31], иштта меттигерчу феодалийн а, Россин наместничествос шайн агӀор баьхначу динан гӀуллакххойн а маршо йахарех а, церан нах хьийзорех а бахьана долуш. Оцу хӀуманна дуьхьал къийсам латтабан идеологин бух хила йиш йара цхьа ислам а, цуьнан низаман база — шариат а. ТӀарикъатан Ӏилма джихадан ойланна дуьхьал догӀура, цундела ГӀази-Мухьаммад а, Шемал а цунах йухабевлира^[34]. 1828-гӀа шеран чакхнехь ЙарагӀехь хиллачу ДегӀастанан динан гӀуллакххойн кхеташонан гуламехь Россина дуьхьал джихад кхайкхийра. Шейха Мохьмад ЙарагӀийс ГӀази-Мухьаммад ДегӀастанан имам ву аьлла кхайкхийра^[35].

Керла хаьржинчу имамо а, цуьнан накъосто Шемала а Россин ницкъашна дуьхьал жигара тӀеман гӀуллакхаш долийра. ГӀази-Мухьаммадан тактика шен тобанашца цӀеххьана дехьа-сехьа йалар а, Россин эскаршна тӀе кӀелонаш йар а йара^[31].

1830-гӀа шеран йуьххьехь ГӀази-Мухьаммада, шен доккха эскар а, нахана йукъахь тӀетовжар а долуш, коьрта шахьар Хунзах йолу Аваройн ханство схьайаккха сацам бира. 1830-гӀа шеран 24 февралехь Хунзахна штурм йан болийра. Эскар шина тобане дийкънера: цхьаьнна куьйгалла имамо шена дора, важа тобанна — Хьамзат-бека а, Шемала а. ШозлагӀа тоба Грандини кешнаш агӀор гӀалин тӀелетира, цуьнан аьтту белира чуйаха. Хьалхарчу тобано вовшашца уьйр-марзо латта ца йелира, цундела, гӀаттам (безмаз) бахьана долуш, йухайала дийзира. Шемалан а, Хьамзат-бекан а тоба гоне йижира, цара цхьана хӀусамехь чӀагӀо а йина, хунзаххошна дуьхьал герз кхийсса долийра. Бода кхеттачул тӀаьхьа топ кхийсар сецира, тоба арабала гӀоьртира, амма уьш схьалецира. ТӀаккха уьш байа герга хиллачу хенахь, сийлахьчу наха йукъагӀортар бахьана долуш, Шемал а, Хьамзат-бек а паргӀат битира^[36].

Дукха хан йалале имама ГӀази-Мухьаммада Агач-Кала чӀагӀо йира. 1831-гӀа шеран ноябрехь Россин эскарш и чӀагӀо схьайаккха гӀорташ хилла. 24 ноябрехь Кохановн тоба Агач-Калан тӀе йахара, амма хӀокху шарахь Россин эскарш тӀамехь йухадовла дийзира. 30 ноябрехь чӀагӀонна тӀе Миклашевскийн тоба йахара. Агач-Кала ларйеш бара Шемал а, Хьамзат-бек а, СаӀид Игалинский а. ЦӀий Ӏанийначу тӀамел тӀаьхьа, хӀокху шарахь а Россин эскарш йухадевлла. Агач-Кала кхин дӀа латторо кхин а дуккха а нах хӀаллакбийр буйла хиича, ламанхойн эскарш буьйсанна цигара дӀадаха, иза йитина^[37].

1832-гӀа шеран октябрехь имам ГӀази-Мухьаммад а, цуьнан гергара хилла накъостий а, царна йукъахь Шемал а волуш, тӀамел тӀаьхьа Гимрин гӀалахь гоне бижира. Имам гӀалара араваьлла, тӀамехь кхелхира. Цунна тӀаьххье кхиберш а арабевлира. Оцу дийнахь гӀалара дийна арабала аьтту хилларш Шемал а, имаман кхин волу накъост Мохьмад-Ӏела а бен ца хилла^[38].

Шемал шен чевнех ворзуш волчу хенахь, керла куьйгалхо харжа оьшуш хилира. Шейха ал-ЙарагӀийс ДегӀастанан динан гӀуллакххойн съезд а, халкъан гулам а кхайкхира. 1833-гӀа шеран январехь Хьамзат-бек(оьр.)нохч. имам харжа сацам бира^[39]. Шемал оцу дарже кхочуш волчу коьртачу шиннах шозлагӀниг вара, амма имам хаьржира Хьамзат-бек, шен агӀончаш дуккха а хилар бахьана долуш^[40].

Шен чевнах то а велла, Шемал имам Хьамзат-бекана тӀаьхьахӀоьттира^[41]. 1834-гӀа шеран августехь Хьамзат-бека Хунзах схьайаккха тӀеман поход вовшахтуху, хӀунда аьлча иза Аварехь имамна муьтӀахь ца хилла тӀаьххьара йуьрт йара^[42]. ЖӀайхой, ас лакхахь ма-йиццара, шайн куьйгалхошна Нуцална а, Уммаханна а имаман лагерехь биначу йамартлонна Хьамзат-бекана чӀир лехна. Оцу хиламо имамалла а, ЖӀайхойн ханство а вовшашца чӀогӀа девне йаьхна^[43]. Хан-вежарий а, царна тӀаьхьахӀоьттинарш а бийра^[42]. Дукха хан йалале имама Хунзах схьайаьккхира, цигахь чӀагӀ а велира. Бутт баьллачул тӀаьхьа, 19 сентябрехь, Хьамзат-бек вира чӀирхоша-жӀайхоша рузбан ламазехь маьждигехь волуш. Ал-Къарахийс ма-йаздарра, Хьамзат-бека шен дийна волуш Шемал хаьржинера шен метта хила йиш йолчу стаг санна^[44].

1834-гӀа шеран сентябрехь Ӏеламнехан кхеташоно Шемал имам хаьржира^[45], нахана йукъахь чӀогӀа вевзаш а, сий долуш а вара иза^[46]. Хьалха хиллачу имамах тера ца хуьлуш, харжаман болх девнаш доцуш дӀабелира, хӀунда аьлча бекийн чкъор (сослови) коьртачу декъана герзаца йуьхьара лаьцначу къийсамах дӀахаьдда хиларна^[28][46].

Хьамзат-бек вийначул тӀаьхьа, политикин майдане йухадеара хьалха эшна хилла долу жӀайхойн элийн чкъор. Йийначу Баху-бикен кӀант, кӀезиг хан йолу Булач-хан, элаш хӀаллакбан а, Хунзах схьайаккха а хьалха, Хьамзат-бекан омрица аманат (заложник) меттигца дӀавигинера. Иза хӀинца а дийна вара, Гоцатлехь имаман йийсарехь вара. Ханствон Ӏедал йухаметтахӀотто луучу агӀончаш бахьана долуш, цунах кхерам ларара. ЖӀайхойн элийн агӀончашна гуонаха Имаматан кхин болу мостагӀий а гулбала буьйлабелира. ЖӀайхоша Булач схьаваккха гӀортар бахьана долуш, Шемала иза Унцукуле вигира. ТӀаьххьаре а, и когаметта хила веза кӀант схьаваккхахь кхерам хиларна, бер дийра^[47].

1834-гӀа шеран сентябран йуьххьехь иэсала (генерал) Ланскойн тобанаш Гимре кхачара. Цара йуьрт дӀалаьцира^[48]. Инарла Ланскойн тобанашна Шемала хьалхара эшам бинчул тӀаьхьа, паччахьан эскарш инарла фон Клюгенаун куьйгаллица ЖӀайхойн махка дахара. Цара меттигерчу элашка (феодалашка) гӀо доьхура, Имаматана дуьхьал уьш пайдаэца лууш^[49], Цара ЖӀайхойн махкахь (Аварехь) хан хӀоьттийра Гъази-ГӀумукхан Мухьаммад-Мирза-хан. Цул тӀаьхьа Койсубулахойн йукъаралла (общество) муьтӀахь йира, иза шамхалан куьйгалле дӀайелира^[41]. Гумбет Гъази-ГӀумукхан Аслан-ханна дӀайелира. Оцу хенахь Шемал йоккха тӀелатар кечдеш вара^[50].

1835-гӀа шеран мартехь койсубулахоша Гимрехь Шемал виерхьама тӀелатар дира, амма иза кӀелхьараваьккхира шамхалан Сулейманан гӀоьнца. Шамхала цуьнан метта мах (выкуп) белира, цул тӀаьхьа койсубулахошна Шемалан дахарна кхерам тийса ца магийра^[51].

1835-гӀа шерера 1837-гӀа шо кхаччалц Шемалан резиденци Ашильтахь йара^[45]. 1835-гӀа шарахь Тилитлехь меттигерчу Кибит-Мухьаммада бахархошна йукъахь гӀаттам бан а, Шемална тӀехӀовша а жигара агитаци йан йолийра. Йуьрт маршо къийсаран керла кхерч хилира^[52].

Оцу хенахь Нохчийчоьнан имама Тешав-Хьаьжас Нохчийчохь Россина дуьхьал жигара гӀуллакхаш леладора. Цо Шемалца уьйр латтайора, цунна «бусалба къоман куьйгалхо» (предводитель) олий тӀе а тайра. Тешав-Хьаьжас Шемалан лакхара Ӏедал (верховенство) тӀе а лоцура, цуьнгара тӀеман гӀо а доьхура^[53]. 1836-гӀа шарахь Тешав-Хьаьжа а, Кибит-Мухьаммад а имам Шемална тӀехӀоьттира^[54]. Тешав-Хьаьжа шен тобанца Чиркатахь Шемалца вовшахкхийтира, церан Ӏалашо Койсубула схьайаккхар йара^[55]. Игали тӀом боцуш схьайаьккхира. Орота а схьайаьккхина, Шемал Ашильта йухавирзира. Тешав-Хьаьжа Нохчийчу волавелира, амма новкъахь Ӏандаша иза сацийра, чекх ца вуьтуш. Кхерамаш тийсаран гӀоьнца иза царна йуккъехула чекхвелира. Дукха хан йалале, аьхке йолчу хенахь, Ӏандийн йукъараллаш Шемала Имаматана тӀетуьйхира^[55]. 7-гӀачу апрелехь Тешав-Хьаьжа ГӀумкин арене а волуш, Йакъсай дӀалаьцира. Инарла Пуллон эскар гучудалар бахьана долуш, Эндирей тӀелатар ца хилира^[56].

Июнехь Шемала Харадерик схьайаьккхира, цул тӀаьхьа Хунзах тӀе волавелира. Июлехь ЖӀайхойн махка (Аваре) инарла Реут веара. Шемалан Ӏаткъам чӀагӀлуш бара, цо Унцукуль схьайаьккхира, ткъа Койсубула Имаматана тӀетуьйхира^[57]. Цул тӀаьхьа цо Гоцатль дӀалаьцира. Иштта цо ЖӀайхойн ханствона го баккхарна герга кхачийра, амма июль чекхйолуш — август йуьххьехь инарла Реут кхиарна, цуьнан планашна новкъарло хилира^[58]. Шемалах кхерам хиларна, паччахьан эскарш ЖӀайхойн махка (Аваре) чудахара, Хунзахь гарнизон а хӀоттийра. Оьрсаша сацам бира Шемалан чӀагӀо ларалучу Ашильтана а, Кибит-Мухьаммадан йуьртана Тилитлена а тӀелата^[59]. 1837-гӀа шарахь полковник Ивелич Ашильта схьайаккха гӀоьртира, амма цуьнан тоба йохийра, ткъа иза ша — вийра^[60].

1837-гӀа шеран февралехь нохчийн баьччаша — Тешав-Хьаьжас, Уди-муллас, Домбайс, Умахана а, Оздемира а — кхайкхина, имам Шемал ДегӀастанан тобанца Нохчийчу веара. Амма церан цхьаьнатоьхна эскарш инарла Фезес Хулхулау хина йистехь, Эвтар йуьртана гергахь, иэшам бира^[61].

1837-гӀа шеран апрелехь Шемална а, Тешав-Хьаьжина а йукъахь къайлаха барт хилира Нохчийчохь а, ДегӀастанахь а оьрсийн эскаршна дуьхьал цхьаьна гӀуллакхаш дан. Иштта, 1837-гӀа шеран бӀаьста, ДегӀастанера имперски ницкъаш кхечухьа тийсархьама, Тешав-Хьаьжас Кавказан лини тӀе вовшахцахош тӀелатарш дора. 1837-гӀа шеран август чекхйолуш Шемалан Ӏаткъам лагӀделира Ӏандийн, Гумбетан, Койсубулахойн йукъараллашна тӀехь, цул тӀаьхьа сентябрехь имам Беной веара^[62].

1837-гӀа шеран 7-гӀачу майхь инарла Фезе Темир-Хан-Шурера ара а ваьлла, Имаматана тӀе волавелира. Гоцатлехь боккха боцу тӀом а бина, уьш Хунзахь чӀагӀбелира, ткъа июнь йуьххьехь цигахь чӀагӀо (укрепление) йира. Цул тӀаьхьа уьш Ашильтана тӀебахара. 9-гӀачу июнехь чӀогӀа тӀом бинчул тӀаьхьа, цара йуьрт схьа а йаьккхина, йагийра. Оцу хенахь имам а, Тешав-Хьаьжа а, Кибит-Мухьаммад а Тилитлехь бара. Фезес Шемална дуьхьал Бучкиевн куьйгаллица заслон (тоба) хӀоттийра. Ашильтахь операци йолчу хенахь, имам Бучкиевн ницкъаш къовла волавелира, цу бахьанехь Фезе дийзира шен эскарш Тилитле дехьадаккха; июль йуьххьехь цуьнан берриге ницкъаш коьртачу тӀамна цигахь бара. Йуьрт дика чӀагӀйина йара, имамна тӀе керла гӀоьнчаш (ополчени) гуллуш бара. Фезе штурм йан гӀоьртира: 4-гӀачу а, 5-гӀачу а июлехь эскарш тӀелетира, амма йуьртан ах дакъа схьадаьккхина, кхин дӀа ца дахаделира. Фезес барт (перемирие) а бина, йухавелира^[60].

1837-гӀа шеран 26-27-гӀачу августехь инарла Фезе Имаматан йарташна — Оротана а, Харакина а — тӀелетира. Цо йуха а Койсубула шамхалан куьйгалле хӀоттийра^[63].

Император Николай I Кавказе вогӀуш хиларца доьзна, оьрсийн баьччаллина — инарла Клюгенауна — омра делира: Шемал императорна тӀевига а вигна, цуьнга гечдар дехийтархьама. Клюгенау Шемалца вовшахкхийтира, амма оцу гӀуллакхехь цуьнан аьтту ца хилира. Оцу хенахь Шемалан Ӏаткъам Ломан ДегӀастанахь а, цуьнан дозанел арахьа а даржа а, чӀагӀдала а доладелира. Ширванехь а, Къилба ДегӀастанахь а боккха Къубински гӀаттам бевлира. Цуьнан куьйгалхоша, хьалхара аьттунаш хиллачул тӀаьхьа, шайца куьйгалла де аьлла Шемална кехаташ йаздинчу хенахь, и гӀаттам охьатаӀийра^[64].

1838-гӀа шеран июлехь Фезе йуха а ЖӀайхойн махка (Аваре) веара. Иза Каратана тӀе волавелира, иштта Шемал а волавелира цу агӀор. Фезе Тилитлера хьал йухаметтахӀоттарех кхоьруш бара, цундела 6-гӀа август кхаччалц цхьа а гӀуллакх ца деш Ӏаш вара. Оцу дийнахь ламхоша цунна тӀелатар дира, амма цо иза йухатуьйхира. Эскаран цхьа дакъа Энхело схьайаккха хьажийра; цара, йуьрт ларйеш берш йуха а теттина, иза схьа а йаьккхира, амма цигахь чӀагӀбала а ца белла, йухабевлира. Иштта чӀогӀа дуьхьало а йича, Фезе Ламхойн ДегӀастана чуваха йухаийзира, 8-гӀачу а, 9-гӀачу а августехь Шемалца барт бан гӀоьртира. Кханалерчу дийнахь имам Ахульго дӀавахара, ткъа 11-гӀачу августехь Фезе Хунзах йухавелира^[65].

1839-гӀа шеран йуьххьехь Нохчийчохь а, ДегӀастанахь а шина а агӀонна йукъахь кегийра вовшахкхетарш хилира. Дукха хан йалале оьрсаша сацам бира Шемална коьрта тохар дан. Хьалха цара Ичкери (Нохчийчоьнан малхбале) схьайаьккхира, Тешав-Хьаьжа иэша а вина, ичкерихой (нохчий) муьтӀахь бира. Къилбаседа агӀо кхерамаза йича, уьш Ахульго гӀопе тӀебахара. Иза ламнийн кхечухьа кхача хала долчу меттигехь йара^[66].

1839-гӀа шеран майхь Шемалан эскарш Аргваничохь иэшийна, Ахульго йухадовла дийзира. 1839-гӀа шеран аьхке йолчу хенахь Шемалан тобанашна Ахульгохь инарла Граббен куьйгаллица паччахьан доккхачу эскарша го бира^[67]. ХӀара тӀом Кавказан тӀеман исторехь дерзар (перелом) хилла меттиг йара. Шемалан а, Граббен а эскарша даккхий иэшамаш (потери) лайра. Барт баран кхеташонашкахь Шемала шен кӀант Джамалуддин оьрсашка залогах велира. Го бина латтар 12-гӀачу июнехь дуьйна 22-гӀа август кхаччалц лаьттира. Гонера аравала аьтту белира ткъа гергга стаган бен, царна йукъахь чевнаш хилла Шемал а вара. Штурм йолчу хенахь цуьнан зуда ЖовхӀарат а, бер долу кӀант СаӀид а кхелхира, ткъа Шемалан йиша кӀоргечу Ӏинах чуиккхира.

Имам шен гергарчу накъосташца Нохчийчу дӀавахара. Паччахьан эскаршна хӀара шайн йуьззина толам а, Шемал тӀеман-политикин баьчча санна йист йоцуш хӀаллаквар а хетара. Граббес цуьнан коьртах бӀе червонец мах хӀоттийра, амма цуьнан ойланца — иза оццул а мехала вацара^[67]. Цул совнаха, Петарбухехь оьрсаша залогехь (аманат санна) латтош вара Шемалан кӀант Джамалуддин^[68].

Шемал Бена веара^[67]. Цигахь иза Джаватхан Даргоевскица(оьр.)нохч. а, Шоип-Муллица(оьр.)нохч. а вовшахкхийтира^[67]. 30 января 1840-гӀа шарахь Шемал нохчийн Дарго йуьртахь восса а велла, цигахь шен резиденци хӀоттийра^[69], иза йу хӀинцалерачу Нохчийчоьнна а, ДегӀастанна а йукъарчу дозана гергахь, ламанца а, хьуьнхахь а йолчу меттигехь.

1839-гӀа шарахь Шемалас масийттазза гӀортарш дира Гендаргнойн Ӏийса шен агӀор ваккха, хӀунда аьлча иза оцу хенахь Нохчийчохь а, ДегӀастанахь а уггаре боккха тӀеман баьчча вара^[70]. Ӏийсаца барт бан Хьалха-Марта хьажийра Шоип-Мулла, Тешав-Хьаьжа, Шуьйтахойн Батуко, Джаватхан Даргоевски а, Ахбердил Мухьаммад а. Цул тӀаьхьа барт хилира Хьалха-Марта нохчийн тӀеман баьччийн а, Ӏеламнехан а гулам дӀабахьа, цига Шемал а кхайкха везаш вара^[71].

БӀаьста нохчашна йукъахь хабарш дӀасадуьйладелира, оьрсаша шайн герз схьадаккха а, шаш гӀаплоллин ахархой бан а лерина бу аьлла. И къамелаш, муллийн динан агитацица цхьаьна, халкъан гӀаттам эккхаран бахьана хилира^[72].

1840-гӀа шеран 7 мартехь Шемал Хьалха-Марта веара^[73]. ШолгӀачу дийнахь, 8 мартехь, Гендаргнойн Ӏийсас, вовшахкхеттачу нохчийн цӀарах, Шемале шайн дуьхьалонан куьйгалла де аьлла дийхира. Цо дош делира цхьаьна йукъарчу тӀамехь цунна, шайн цхьаъ волу тӀеман а, динан а баьчча санна, муьтӀахь хила^[68]. Шемал реза хиллачул тӀаьхьа, иза Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а имам кхайкхира^[68].

14 мартехь Шемалан арьергард Алхан-Йуьртана гергахь инарла Пуллон тобанашца вовшахкхийтира. Шемал Йоккхачу Нохчийчу дӀавахара, ткъа 27 мартехь Соьлжа-ГӀалин чӀагӀонна гергахь гучуваьлла, цигара гена йоцу йуьрт йагийра цо. Цул тӀаьхьа иза йуха а Йоккхачу Нохчийчу вирзира, оцу хенахь цуьнан тӀеман баьчча Ахбердил Мухьаммад Жимачу Нохчийчохь тӀемаш беш вара. Мартан чекххенахь Имаман эскаршкахь, нохчашца цхьаьна, дегӀастахой а билгалбевлира, ткъа Дарго массо а агӀор мухӀажираш гулбала буьйлабелира^[74]. 5 апрелехь оьрсашка Шемал ГӀалгӀайчу тӀелата вогӀуш сацо хилира, амма оцу хенахь Йоккха а, Жима а Нохчийчоь цуьнан куьйгакӀелахь йара. ГӀаьттинчеран дог-ойла ирхйаьккхира Малхбузен Кавказехь оьрсаша адыгашца болчу тӀамехь эшамаш хьоьгуш бу бохучу хабаро, адыгаша хӀорд йистера чӀагӀонаш схьалайара^[75]. Апрель беттан йуккъехь гӀаттамна тӀехӀоьттира Ӏовхой а, гӀачалкъой а йукъараллаш — уьш ший а, паччахьан эскаршна дуьхьал гӀаьттина, ламанашка дӀабахара. Нохчийчоь массо а бохург санна маршайаьккхина йара, ткъа ГӀалгӀайчохь а халкъ меттахдаьлла, кегари лаьтташ бара^[74].

Шемалан коьрта шахьар Дарго нохчийн а, дегӀастанан а махлелоран некъа тӀехь йара. Шемал экономикин Ӏаткъам бан волавелира Ламан ДегӀастанан оьрсашна муьтӀахь хиллачу йукъараллашна, хӀунда аьлча царна оьшуш долу йалта Нохчийчура дӀаоьхуш дара^[74].

24 майхь Ахбердил Мухьаммада Ахчи-Йуьртана гергахь оьрсийн эскарш иэшийра, цул тӀаьхьа уьш Назране йухабевлира. Наибо шен тӀаьхьа дуккха а гӀалгӀай бигира^[74].

Аьхке йеича паччахьан эскаран баьччалла йуха а гӀаьттинчу нахана дуьхьал тӀеман походаш дӀайахьа волавелира. Июль беттан хьалхарчу деношкахь инарла Галафеев Жимачу Нохчийчохь таӀзаран экспедици дӀайахьа волавелира. 11 июлехь Валерик хина йистехь боккха тӀом хилира^[76]. Шемалан а, Тешав-Хьаьжин а тобанаш Салатавера Зубунтли йуьрт схьайаьккхира, цул тӀаьхьа иза Имаматан дакъа хилира^[76].

Оьрсийн эскарша ДегӀастанахь цхьа могӀа иэшамаш хийгира. Имаматан йукъа йахара Ӏандийн а, Технуцалан а йукъараллаш, ткъа Шамхалаллехь кегари (гӀаттам) болавелира. 7 июлехь Шемал шамхалан латтанашна тӀе кхаьчна, 10 июлехь Ишкартехь инарла Клюгенауца тӀаме вирзира. Оцу тӀамехь Ишкартин а, Къаранайн а бахархой гӀаьттинчеран агӀор хӀоьттира. ШолгӀачу дийнахь иза Клюгенаун ницкъашна гуо а бина, Эркеле а, Къаранай а схьайаьккхира. Амма цул тӀаьхьа дӀагӀорта аьтто ца хилира^[77]. Август баттахь Ӏандийн ГӀой-хина йистехь йолчу йукъараллаша а гӀаттамна тӀетовжар кхайкхира. 2-8 августехь Шемал Хунзахана тӀелата гӀоьртира, амма тӀаме ца вуьйлуш, йухавирзира. Август беттан чекххенахь Шемалас Султан-Янги-Йуьрт а, Чир-Йуьрт а, Чонт-Ойл а схьайаьккхира. ХӀара тешор доцу хӀилла (манёвр) дара: оьрсийн эскарш цига дӀа а текхийна, Шемал ламанашка дехьаваьлла, 8-9 сентябрехь Гендарг а, Онцукхул а схьайаьккхира. Шайца йолу массо а тобанаш гулйина, 14 сентябрехь оьрсаша Гендаргана гергахь Шемалан ницкъаш иэшийра^[78].

27 сентябрехь инарла Галафеев Йоккхачу Нохчийчу тӀеман походца вахара. Оцу хьолах пайдаэцна, ши де даьлча, Ахбердил Мухьаммад Соьлжана дехьаваьлла, Моздокна а, Луковски станицана а тӀелетира. Цо ГӀабартой гӀаттаме гӀатто гӀортал йира, амма цуьнан тобанаш йухатоьхна хилира. Ноябрь баттахь таӀзаран походаш дӀайоьдура, цуо нохчийн дог-ойла кхин а чӀогӀа карзахйоккхура (оьгӀазбахара)^[78].

1 ноябрехь Аварин ханллин Ӏаткъам болу куьйгалхо — хьалха Имам Хьамзат-бек верна йукъахь хилла волу — Хунзахехь феодальни девнаш бахьанехь лаьцна хилира. Хьаьжи-Мурат цу йийсарера ведда, Шемалца барт бан волавелира. Шемалан агӀор йухавирзира наиб Кибит-Мухьаммад а, хьалха оьрсашна муьтӀахь хилла волу^[79]. Имама Хьаьжи-Мурат Тлох йуьртан наиб хӀоттийра. Оцу хенахь Тлох Имаматна а, Империна а муьтӀахь йацара. Тлоххоша, цул тӀаьхьа гонахарчу кхечу хӀиндалалийн йуьрташа а, иштта ЦӀалмес йуьрта а шаьш реза болуш Шемалан Ӏедал тӀеийцира^[80]. 1841-чу шарахь ЦӀалмесехь хиллачу тӀамехь Хьаьжи-Мурат а, Шемал а коьртехь болчу эскарша паччахьан эскарш иэшийра^[81].

1841-чу шеран февралехь Ӏандийн а, ЖӀайхойн а ГӀой-хийн лакхенашкахь йолу ДегӀастанан йукъараллаш Шемалан агӀор йерза йуьйлайелира. 8 мартехь имама Чир-Йуьрт схьайаьккхира, 6 апрелехь тӀемаш Назрана гергахь йолчу Йандаре йуьртана уллехь дӀабахара. Шемалан Нохчийчу йухавала дийзира^[81]. 28 апрелехь Ахбердил Мухьаммада ГӀабартойчохь йолу Александровски поселени тӀелатар дира, цул тӀаьхьа йаккхийчу хӀумнашца (хӀонсаца) йухавирзира. Цунна оцу тӀамехь гӀо деш меттигера гӀабартой а бара^[82]. Нохчийчохь а, ДегӀастанахь а йолу массо а тобанаш вовшахтоьхна, оьрсийн эскарш Шемалан чӀогӀа пайдехь йолчу меттигна — Чиркей йуьртана — тӀелетира. 15 майхь хиллачу тӀамехь и йуьрт схьайаьккхира^[83]. Июнь бутт кхаччалц жӀайхойн акъарин тӀехь йолу цхьа могӀа йуьрташ Имаматан агӀор хӀоьттира^{[комм. 4]} Шемалах йукъах а бевлла, феодалан Ахьмад-ханан агӀор хӀоьттира. 26 майхь оьрсий Гумбета(оьр.)нохч. чубаха гӀоьртира, амма царна дуьхьал герзаш туьйхира. Оцу хенахь Хьаьжи-Мурата Хьидатль а, Бакълтух а муьтӀахь йира, ткъа ЖӀайхойн махка (Аваре) веича, цо ТӀагӀада схьайаьккхира^[84]. Аьхкенан йуьххьехь инарла Граббе Ӏовхойн махка тӀеман походца вахара. Цо масех йуьрт схьайаьккхира, амма цигахь чӀагӀвала цуьнан аьтто ца хилира. Аьхке йерриг тӀемаш беш йахара, ткъа сентябрехь иза йухавалира^[85]. Сентябрь бутт кхаччалц имама шен латтанаш а, йойуш хилла йолу меттигаш а йухаметтахӀиттийра^[84]. 26 сентябрехь Даргохь Шемалас пачхьалкхан боккха гулам (съезд) вовшахтоьхна^[86].

Сентябрь беттан чекххенахь Нохчийчу керла тӀеман экспедицеш йолавелира, уьш октябрь бутт чекхбаллалц дӀайахара^[87]. Октябрь баттахь Кибит-Мухьаммадан тоба Ӏандалал йукъараллийна тӀелата йахара. Оцу йукъараллин йуьрташ, Чох а, Сугратль а йоцург, Имаматан йукъа йахара^[88]. 11 ноябрехь ШоӀип-Моллас ГӀизларана тӀелатар дира, амма цуьнан тоба йухатоьхна хилира^[86]. Ноябрь баттахь Шемал ЖӀайхойн ханлла схьайаккхарехь волавелира: цуьнан наиба Абакар-къадис Онцукхул а, Харачи а, Моксох а, Гендарг а схьайаьккхира. Иштта имама Шамхалаллин а, ЖӀайхойн ханллин а йукъара йолу дуьххьарлера зӀенаш хадийра. Дукха хан йалале Клюгенаус Моксох йухасхьайаьккхира. Имаматан эскарш ханллина тӀелатарехь кхиам хиларна новкъарло йира тӀаьхьависинчу наиба Кибит-Мухьаммада, иза кхечу агӀор ваха везаш вара. Шемалас иштта стратегически чӀогӀа пайдехь йолу Гергебиль йуьрт а схьайаьккхира. ЖӀайхойн ханлла Шемалан гуонна йукъахь йисира. Оьрсаша шайн меттигаш дӀацайахийта массо а паргӀат болу ницкъаш цига хьажийра. Декабрь баттахь ЖӀайхойн ханлла къовсуш тӀемаш дӀахьора. ЧӀогӀа тӀелатарш дар бахьанехь ханллин къилбаседа дакъа имама схьадаьккхира^[88]. 1842-чу шеран январехь инарла Фезис Ӏандалал йукъараллина тӀеман поход йира. Февраль-март беттанашкахь цо Гергебиль а, Салты а, Чох а, Сугратль а схьайаьккхира. 7 мартехь иза Хунзах йухавирзира, цул тӀаьхьа гӀаттамхойн тобанаша Чох а, Сугратль а йухасхьайаьккхира^[89]. Цунна параллельни йолчу хенахь пристава Евдокимовс Унсоколо схьайаккха поход йира. 9 мартехь Унсоколо чу Фезин тоба йеара^[89].

ГӀаттам къилбехьа йаржа болабелира. Шемал ГӀазгӀумкийн ханллина тӀевирзира. 18 мартехь цо Бухты схьайаьккхира, ткъа март бутт чекхболуш, ГӀазгӀумка а схьайаьккхина, гӀаттаме гӀазгӀумкий а, меттигера бекаш а хьалабехира. ДегӀастанан кхин йолу цхьа могӀа йукъараллаш а Россехь дуьхьал гӀатта кийча йара^[90]. 2 июнехь Аргутинский-Долгорукин тоба тӀекхечира. Кюлюли йуьртана гергахь тӀом хилира, цигахь имам иэшна, ГӀазгӀумкий а йитина, йухавала дийзира. Аргутинскийна Ӏандалалан йуьрташ муьтӀахь хилира, Гуниб йоцург^[91]. Цунна параллельни йолчу хенахь Нохчийчохь а жигара тӀеман гӀуллакхаш дӀахьора: 30 майхь инарла Граббе Ичкери (Нохч-мохк) тӀелата вахара. Оцу походан жамӀ йалх дийнахь дӀайаханчу Ичкерин тӀеман операци хилира. Цигахь, хьун-мехкашкара тӀемашкахь, паччахьан даккхий эскарш хӀаллакдира^[92].

1842-чу шарахь Шемалас Къилбаседа-Малхбузан Кавказе шен векалла хьажийра, Россина дуьхьал аьдигаш гӀаттабархьама^[92][93]. Шо чекхдолуш Шемалас Даргохь боккха гулам вовшахтоьхна. 1843-гӀа шо долалуш цуьнан пачхьалкхан (Имаматан) шен гуттаренна долу эскар а, пачхьалкхан казна а, урхаллин меженаш а йара^[82].

1843-чу шарахь ЖӀайхойн а, Махтулин а ханллашкахь а, Шамхалаллехь а урхалхошна дуьхьал даккхий гӀаттамаш болабелира^[94]. Шемалас август бутт кхаччалц ЖӀайхойн ханллина тӀелата кечам бира^[95]. Цо цхьадолу лайш (йа лайх цхьа дакъа) паргӀатбахар кхайкхийра^{[комм. 5]}, цо иза кхин а чӀогӀа гӀараваьккхира^[96]. Шемал тӀелата волавелира. 27 августехь Унсоколо гуо бира, гӀоьнна йеанчу оьрсийн батальонан хӀуп-аьлла хӀаллакйира, Унсоколо ларйархой 31 августехь муьтӀахь хилира, оцу дийнахь Харачи а схьайаьккхира. Зайцевн тоба Харачи йухасхьайаккха гӀоьртира, амма йухатуьйхира. Клюгенау Хунзах йухаваьлла, гӀо кхачче хьоьжуш вара^[97]. 3 сентябрехь Балахани схьайаьккхира, 5-чу дийнахь — Моксох, цул тӀаьхьа — Цатаних, 7 сентябрехь Ахальчира гарнизон муьтӀахь хилира, 11 сентябрехь Гоцатль схьайаьккхира. Сихха Аргутинский-Долгорукин Самуран тоба кхуза хьажийра, иза 13 сентябрехь Гоцатле кхачара. Цо Имаматан тобанаш йухатоха а туьйхира, Хунзахехь Клюгенауца цхьаьна а кхийтира. 27 сентябрь кхаччалц шина а агӀор маневрш йеш (герзашца меттигаш хийцаш) лаьттира^[98]. Уьш ТӀанусихь вовшахкхийтира, оцу тӀамехь оьрсийн эскарш иэшна йухадевдира, Шемалан ка артиллери йижира. Клюгенау йуьртана тӀе герз кхуьйсуш хиларна йухаваьлла дӀавахара. Цхьа бутт а ца болуш, Шемалас йерриг аьлча санна ЖӀайхойн мохк схьабаьккхира. Цо оьрсашкара 6 чӀагӀо а, 12 артиллерин герз а, 4000 заряд а, 250 эзар патрон а схьайаьккхира. Паччахьан эскаран зенех лаьцна аьлча: 1 инарла а, 65 эпсар а, 2000 салти а вара. Профессор Покровскийн ма-тарра, «иза иэшам хиларал сов, Къилбаседа ДегӀастанан оьрсийн эскарш кийчча хӀаллакдар (разгром) дара»^[99].

Шемалас ГӀазгӀумкийн ханллина гергахь, Ӏандалалан кӀоштахь шен эскарш меттахдаьхна жигаралонна. Дозанаш лардархьама цига оьрсийн эскарш хьажийра. Оцу кепца лечкъаш маневр а йина, Шемал ГӀумкийн аренашка чувахара. Нохчийчуьра оцу аренашка боьдучу некъана новкъарло йира Внезапни чӀагӀоно. Шемал Эндирей йуьртана тӀелата вахара (иза оцу чӀагӀонна гергахь йара), амма оьрсийн эскаран гӀоьнца меттигерчу феодалаша иза йухатуьйхира. Цуьнан оцу аренашка бина поход а кхин цхьа диверсин, тидам дӀаберзоран маневр йара аьлла хеташ ду. Иза аьтту болуш а хилира, хӀунда аьлча, имам Темир-Хан-Шурана аренашкара тӀелата тарло аьлла кхерра, Клюгенау ЖӀайхойн махкара Шамхалалле дӀавахара^[100].

Клюгенау дӀавахарх пайдаэцна, наибан Кибит-Мухьаммадан тобанаш 28 октябрехь Гергебильна гуо бан йалара. Гарнизоно масех дийнахь дуьхьало йира, 6 ноябрехь цига инарла Гурко кхачара, амма гуо бинчу нахан гӀо дан а, тӀамна йукъагӀорта а ца хӀоьттира. Цуьнан бахьана — шен эскарш кхин а чӀогӀа хӀаллакдаран кхерам болуш, меттиг аьтту боцуш хилар дара, цундела иза йухавирзира. 8 ноябрехь имаман эскарша Гергебиль схьайаьккхира. Гергебиль йожар бахьанехь Хунзах боккхачу кхераме хӀоьттира, куьйгалло ЖӀайхойн махкара ницкъаш Шамхалалле арабаха омра дира. Амма инарла Пассекан тоба хадийна (дӀахаьдда) йисира, лаьмнийн дехьаволу некъаш Шемалан тобанаша дӀалаьцна хиларна^[100].

10 ноябрехь Шемал Шамхалалле кхаьчча, цигахь гӀаттам белира. Ши де даьлча шамхалан йерриг латтанаш оцу гӀаттамо дӀалаьцна дара, бахархой боккхачу терахьца Шемалан эскаре дӀахӀиттира. Имам хӀордан йистте валаран кхерам хӀоьттира, цуьнан маьӀна — Дербентца а, Къилба Кавказца а йолчу зӀе хадар дара. Темир-Хан-Шура гуонехь йисира. ЗӀенаш ларйархьама инарла Гурко Сулак йистерчу массо а чӀагӀонашкара эскарш арайаьхна, Кази-йуртехь резерв (тӀаьхьалонан ницкъаш) кхоьллира. Дукха ца Ӏаш гӀаттам Махтуле а, Акуша-Дарго а, Терекеме а баьржира^[101]. Махтулин урхалхой а, шамхал а бевдира, ткъа тӀаьххьарчун даьхни Шемалас схьа а даккхина, лаьмнашка дӀадихьира. 10 ноябрехь Ӏовхоша (акушинхоша), цӀудахархоша, таркинхоша Низови чӀагӀонна гуо бира. Имаман омрица Таркахойн махкара ГӀази-Мухьаммадан дакъа латтара схьа а даккхина, Гимрахь йухадӀадоьллира^[31]. 12 ноябрехь Шемалас Зубутли схьайаьккхира. 22-23 ноябрехь Миатли йуьртана гергахь инарла Фрейтага Шемалан тобанашна иэшам бира, амма гӀаттам дӀа ца сецира. Цхьа де даьлча Чиркей гӀаьттира^[102]. Шемалас шамхал хӀоттийра хӀинцалерачу шамхалан ваша Мухьаммад-бек. Цхьа бутт баьлча, 14 декабрехь, оьрсийн эскарша Темир-Хан-Шуран гуо дӀа а баккхира, Казанище йуьртана гергахь имаман ницкъаш иэшийра. Шемал лаьмнашка йухавирзира^[103].

27 августехь дуьйна 22 декабрь кхаччалц Шемалас 12 оьрсийн чӀагӀо буххаца дӀайаьккхира, иштта имперски эскарна йаккхий зен-иэшам а бира^{[комм. 6]}, шортта трофейни герз а схьадаьккхира^{[комм. 7][104]}.

1844-чу шеран йуьххьехь Имаматан тобано Хайдакъа поход йира, амма Аргутинскийн Самуран тобано иза йухатуьйхира. Апрель бутт болалуш Шемалан эскарш ГӀазгӀумкийн ханллина чудахара, коьртачу шахьарна герга а кхачара, амма Аргутинскийс йухатовхира^[105]. Инарла Фрейтаг Нохчийчу поход йира, амма сихха йухавезавелира цуьнан. 15 майхь Нестеровн тоба ГихтӀан хьуьнна чуйахара, Ичкерин тӀеман сценари йуха а хилира. Фрейтаг бахьанехь кӀелхьаравелира Нестеров, амма церан цхьаьнатоьхна тоба Соьлжа-ГӀале (Грозни) йоьдучу хехь, ГӀойтан хьуьнна чохь нохчаша тӀелатар дира царна; боккха иэшам а хилла арабовллура уьш цигара. Июнь баттахь Шемал Шамхалалле вахара, амма 3 июнехь инарла Пассека иза йухатуьйхира, имаман Акуша-Дарго а ийшира. Елисуйски султанатан урхалхочо, инарла-майор Данийал-бека, халкъа хьалха Шемална тешаме хила дуй биира; дукха ца Ӏаш Елису паччахьан эскарша схьайаьккхира, Данийал-бек Имамате дӀавахара. 9 сентябрехь Аргутинский Имаматан кӀорге — Телетле — поход йира, амма цхьа а хьакъ долу аьтту ца хуьлуш, тӀемаш а бина, йухавирзира^[106].

1845-чу шеран майхь императоран Николай I-чун шен долахь долчу планица, Кавказехь йолчу ницкъийн коьртабаьчча волу Воронцов коьрте а волуш, оьрсийн эскарш Шемалан коьртачу шахьарна тӀе поход йира. ТӀелатар доладале, Воронцовс имамна имперен муьтӀахь хила кховдийра, шена кӀелара латтанашкахь урхалла дан бакъо лур йу аьлла, амма Шемал реза ца хилира^[107]. Паччахьан эскарш, хала чекхдала йиш йолчу некъашца Дарго кхаьчча, царна карийра имамо йагийна а, дӀатесна а йитина йуьрт. Мацаллех а, хийцалучу хенан хӀоттамах а чӀогӀа ницкъ хилла, боккха иэшам а хилла долчу оьрсийн эскарна, нохчаша гуттар тӀелатарш деш, Терка йисте йухадерза дийзира. Оцу походехь империн эскарна хилла иэшам 1843-чу шарахь хиллачул а боккха бара^{[комм. 8][108]}.

Масех иэшам хиллачул тӀаьхьа, паччахьан куьйгалло Кавказ муьтӀахь йархьама боккха ницкъ къастабо^{[комм. 9]}. Нохчийчохь доккхачу терахьца хьаннаш хьакхаран а, эскарш чудахка некъаш дехкаран а белхаш дӀахьо^{[комм. 10][109]}.

Имамна шен дог-ойла ца йовш йара малхбузан Кавказехь оьрсашна дуьхьал тӀом латтош болчу адыгашца (чергазишца) цхьаьнакхета. Адыгашна а, Имаматна а йуккъехь Россина муьтӀахь йолу ГӀабартойчоь йара, цигара Шемал волчу векалш (элчаш) беара, гӀаттам бан гӀо деха^[110]. 1846-чу шеран апрелехь Шемал Гуьржийн тӀеман новкъа (Военно-Грузинская дорога) воьдучу агӀор вирзира. 16 апрелехь иза паччахьан куьйгалхошна гуш волчу меттигера вайра. Шемал Жимачу ГӀабартойчохь ма-хӀоьттина бен оьрсашна цуьнан и сиха дехьаваларх хаа ца деира. Имам Константиновски чӀагӀонна уллехула чекх а ваьлла, йуха а вайра. 18 апрелехь инарла Фрейтагна Шемал Эльхотово йуьртана гергахь карийра. Имама Терках дехьа а ваьлла, шен позицеш чӀагӀйира. Паччахьан ницкъаш тӀелата ца хӀоьттира^[111]. Дукха ца Ӏаш Шемал йуха а вайна, Йоккхачу ГӀабартойчу чувахара. Цуо гӀабартой шен эскаре богӀа а, оьрсашна кӀелахь йолчу меттигашкара дӀабаха а кхайкхор (агитаци) долийра. 26 апрель кхаччалц имам ГӀабартойчухула лелаш вара, ткъа паччахьан куьйгалло, гӀо кхаччалц тӀамна йукъа ца гӀорта гӀерташ, терго бен ца йора, хӀунда аьлча меттигерчу бахархойн гӀаттам хиларан кхерам бара. Амма имама гӀабартой гӀаттаре а, гӀо даре а бина чот ца хилира, цуьнан тобанийн хьал чӀогӀа хала хӀоьттира^[112]. Шемалас кхин цхьа тоба Ларсе хьажийра, амма меттигерчу гӀалгӀайша царна гӀо ца дира. Оцу йуккъехь адыгаш (чергазиш) а ца баьхьара Шемалца цхьаьнакхетархьама тӀамца чекхбовла. Имам йухавала волавелира^[113]. Паччахьан эскарш йуха а ца баьхьара цунна дуьхьалхӀитта, цуо Терках дехьаволу меттиг карийра. Соьлжах дехьадовлучу хенахь оьрсийн тоба царна тӀелетира, амма и тӀелатар йухатуьйхира. Шемал цхьа а новкъарло йоцуш Нохчийчу йухавирзира^[114].

Шемала ГӀазгӀумкийн ханаллин тӀелата кечам баран болх дӀаболийра, цуьнан план йара цул тӀаьхьа Къилба ДегӀастанан лезгийн йукъараллашка кхин дӀа гӀорта. Походе араваьллачу хенахь, Шемала шен ойла хийцира. Цо шен гулбина ницкъаш Ӏакуша-ДаьргӀо шена тӀехоттаран агӀора хьажийра, хӀунда аьлча цигахь тӀаьххьарчу гӀаттамехь дуьйна Россин Ӏедална дуьхьал йолу ойланаш дӀайайна йацара. Оцу операцис цунна ХӀордйистан ДегӀаста араволийла лур йара. ЦӀудахар оцу хенахь Имаматан йукъахь дара. 1846-чу шеран гуьйренан йуьххьехь Шемала Ӏакушин масех эвла дӀалецира, Мехтуле а, Шамхалалле а чекхвала гӀортийна. Октябрехь наиб Муса Балаханский Аймакехь вара, ткъа Шемал — Лавашехь^[115]. Акушахой цуьнан эскарна тӀехӀоьттира, шамхалашна йукъахь гӀаттамаш болабелира. Генерал Бебутовс Аймакехь Муса иэшийра, Кутишехь Шемалаца тӀамна йукъавелира. Шемална эшам бира, цо Ӏакуша-ДаьргӀора йухаваьлла дӀавахара^[116].

1847-чу шарахь паччахьан эскарша Нохчийчохь карательни операцеш а, хьаннаш хьакхар а дӀахьуш дара^[116]. ТӀаьхьарчу кхаа шарахь (1847—1849) ДегӀастанахь чӀагӀош а, стратегически меттигаш а къуьйсуш йаккхий тӀемаш хилира. Оцу тӀемашкахь дукхахьолахь паччахьан эскар хӀоьттира толамхо. Ӏакуша Шемалах дӀакъаьстинчул тӀаьхьа, иза дуьхьало латторан позицина тӀехӀоьттира, йаккхий гуо лацарш (осадаш) доладелира. ЦӀий Ӏанийначу тӀемашкахь оьрсаша Салта а, Гергебиль а схьайаьккхира^[117]. Дуьхьало латтош долчу хенахь, Шемала ДегӀастанан къилбехьа а тӀелатаран операци дӀайаьхьира — оьрсийн Ахты чӀагӀонна тӀе. Иза тешаш вара шен тӀелатарца меттигера Самуран йукъараллийн бахархой гӀовттур бу аьлла, амма и сацам буьззинчу барамехь нийса ца хилира^[118]. Сентябрехь Шемалан эскарша Ахты чӀагӀонна гуо лаца болийра. ЧӀагӀо штурмца схьайаккха гӀортар аьтту боцуш хилира. Оцу хенахь Аргутинскийн тобано имаман дуьхьалонан дуьхьалхӀоттийна тоба иэшийра. ТӀехьашкара тӀелатар хиларан кхерам бахьанехь, Шемала гуо дӀа а баьккхина, йухаваьлла дӀавахара^[119]. 1849-чу шарахь оьрсаша Чох схьайаккха гӀортар дира, амма баттахь а, ах баттахь а лаьттина гуо лацаро а, эвланна чӀогӀа йаккхий тоьпаш еттаро а хӀумма а натижа ца делира. Гарнизоно дуьхьало латтийра, цундела оьрсий йухабевлира^[120].

1850-чу шеран январехь оьрсаша Имаматан малхбалехьа — орстхойн а, Галашкин бахархой а йукъараллашна тӀе поход йолийра. Экспедици аьтту болуш чекхйелира, и дакъа имаман пачхьалкхах дӀакъаьстира^[120]. Февралехь Шолжа хин йистехь Жимачу Нохчийчохь карательни операцеш дӀайаьхьира. Хьаннаш хьаькхна хилар бахьанехь Нохчийчохь хьал кхераме хилла латтар гой, Шемала, ДегӀастанахь ма-дарра, дуьхьалонан чӀагӀонийн аса йилла болош сацам бира^{[комм. 11][121]}. Апрелехь окопийн аса йаран белхаш генерал Козловскийн тӀелатар бахьанехь сацийра. Цо Шела йистехь окопаш йохийра, цул тӀаьхьа йухаваьлла дӀавахара. ТӀаккха белхаш йуха а болийра. Оьрсаша нохчий шайн агӀора берзорхьама экономикин политика а лелайора: Соьлжа-ГӀалин (Грозной) йистехь йохка-эцаран йаьрмаркаш хӀиттайора^[122]. Августехь генерал Воронцовс Шелан позицина тӀеттӀа таӀар дира. Оьрсийн тоба, лач аьлла, къайлаха чӀагӀонна гуо бина дехьайелира, цундела гӀаттамхой йухабевлира^[123]. Жимачу Нохчийчоьнан акъарин дакъа хӏинца имамна тӏаьхьалонна дӏаделира — меттигера бахархой гӏовтторна тӏе тидам а бина, схьадаьккхина латта йухадерзо цо бина гӏортарш аьтту боцуш чекхтилийра. Тӏамо гӀелбина нохчий йуха ца гӏовттура. Хӏара хьал а, шейх Кунта-Хьаьжин агитацин болх а — цо нохчашна йукъахь машаре суфизман идеологи йаржайора, Имаматехь болчу суьйлашна дуьхьал а къамелаш дора — Шемалан пачхьалкх хераш чу йахаран йуьхь хилирая^[124]. 1851-чу шеран июнехь оьрсаша Жимачу Нохчийчоьнан ломан декъе аьтту боккхуш тӀелатар дира, хьалха а Россина чӀогӀа дуьхьало йина долу ГихтӀахойн йукъаралла караерзорхьама. Йукъаралла хӀаллакйинчул тӀаьхьа, паччахьан эскарш йухадовла дезаш хилира, оьгӀазбахана болчу гихтӀахойн тӀелатаршна дуьхьало а йеш^[125]. 1851-чу шеран июнан чаккхенгахь Барятинскис Имаматан уггаре коьрта йолчу меттиге — Йоккхачу Нохчийчу поход йо^[126].

Оьрсийн эскарш Нохчийчохь гуллуш долчу хенахь, Шемала малхбалехьа тӀелатаран операцеш дӀайахьа сацам бира: цо йуха а ГӀазгӀумкийн ханаллин схьайаккха гӀортар до, ткъа шен наиб Ӏумар Кайтаге а, Табасаране а хьажаво. Турчидаг ломан йистехь 1846-чу шеран 19-чу июнехь Шемала Аргутинскица тӀом бира. Аргутинскис цунна чӀогӀа ницкъ бира, амма Шемала и лам дӀа ца хоьцуш латтийра. Ӏумар 22-чу июнехь иэшийра. Июлехь Турчидагехь генерал Грамотинца хиллачу тӀамехь Шемал иэшийра. ГӀазгӀумкийн поход аьтту ца болуш чекхйелира^[126].

Шемала Кайтаго-Табасаранна тӀелатаран ойла йитина йацара, цундела хӀокху заха цига Хьаьжи-Мурат хьажо сацам бира. Делахь а, наиба пачхьалкхан дозанаш шордан бина тӀеман поход, йийсархой а, хӀуманаш а схьайаккха ден йарташна тӀелеташ йолчу рейдана тӀе дерзийра. Цуьнан эскар иэшийра, иза йухавала дийзира. Оцу хиллачо имамца цуьнан йукъаметтигаш талхийра. Иза Имамате йухавирзича, Шемала цуьнгара схьайаккхинчу хӀуманех а, йийсархойх а дакъа схьалецира^{[комм. 12]}. Имама Хьаьжи-Мурат вожийра а, цуьнан наибалла Суьйлийн Фатаалига дӀаделира. Наибашна ГӀази-Мухьаммадна а, Даниялна а Танус дӀалаца аьлла омра дира, ткъа йисина тобанаш — Хунзаха йаха йезаш йара^[127]. Хьаьжи-Мурат шен тобанца Батлаичехь чӀагӀвелира, хиллачу наибан гӀоьнна 600 суьйли гулвелира. Имаман агӀончашна а, Хьаьжи-Муратан тобанна а йукъахь хилла тӀеман тасадалар йуьртан баккхийчу наха сацийра. Баккхий нах а, Шемал а берта бахара: Суьйлийчоьнан малхбузехь наиб Фатаали вуьсур ву^{[комм. 13]} — Хьаьжи-Муратан вешин кӏант Албура. Наибаш имамна иштта дуьхьалбийларан гӏуллакхаш кхин йолчу областашкахь а хуьлуш дара^[128]. Хьаьжи-Мурат оцу шарахь имам Шемалах дӏахаьдда вахара. 23-чу ноябрехь иза Барятинский волчу веара, цул тӏаьхьа иза Тифлисе хьажийра^[129]. Паччахьан баьччаллин Ӏалашо йара ломанхошна йукъахь Хьаьжи-Мурат вевзаш а, лоруш а хиларх пайдаэца, уьш шайн агӀора схьаберзорхьама. Иштта цхьа верси а йу, бакъдолчу дийцарехь, церан йукъахь цхьа а дов а, йа тешам бохор а ца хилла бохуш. Иза Хьаьжи-Мурата хӀоттийна а, Шемала тӀелаьцна а план йара олу, мостагӀчун бакъхьа таллам бан а, хаамаш гулбан а Ӏалашо йолуш^[130]. Дукха хан йалале Хьаьжи-Мурат оьрсашкара ведда вахара, амма 1852-чу шеран майхь тӀаьхьадевллачу эскарца хиллачу тӀамехь иза вийра^[129].

1852-чу шеран дечкен баттахь Шемала йуха а Хайдакъ-Табасаранна экспедици йахийтира, хӀетахь цуьнан коьртехь наиб Бук-Мухьаммад(оьр.)нохч. вара. Амма и гӀортар а аьтту боцуш хилира^[131].

Цу баттахь Нохчийчохь Барятинскис Шемалан коьрта гӀала — Ведана схьаяккха гӀортар дира, новкъахь Эвтара а, Гелдагана а хӀаллак а йеш. Хул-Хуло чӀожахула чекхволуш цо шен ойла хийцира, шен ницкъашца Йоккхачу Нохчийчуьрчу эвлашна таӀзар деш лела волавелира^[131]. Кхин йолу экспедици Жимахчу Нохчийчу йахийтира. Чиллан баттахь оьрсийн ницкъаш Мичиган тӀе гӀоьртира, цара Шуаьб-Капу(оьр.)нохч. редут схьайаьккхира, ткъа муттир беттан 27-чу дийнахь — Шела схьаяьккхира. Иштта дохийначу тӀелатаршка хьаьжжина, нохчийн цхьа дакъа лаьмнашка иккхира^[132].

Шемала ХӀирийчу поход йан чот йира. Цуьнан ойлаца, и мохк дӀалацаро гӀабартой гӀаттаре кховдор бара, Имамат адыгашца цхьаьнакхетар йара, ткъа оьрсийн эскаршна Гуьржийн тӀеман некъ (Военно-Грузинская дорога) дӀакъовлур бара. Шемалас хӀирийн йукъахь лелийначу кхайкхоран (агитацин) белхан стоьмаш хилира: меттигерчу масех Ӏаткъамечу стага цуьнан агӀо лецира^[134]. Малхбузехьа поход йан волалуш, Шемалас уггаре хьалха Мичиг хина йистехь дуьхьалонан сиз чӀагӀдира. Май бутт чекхболуш кхаа колонница поход йолаелира, Шемал гӀалгӀайн кӀаьгнашка (галашевские общества) вахара. Хьалхара колонна Вренскин тобано дӀасаиккхийтира, ткъа Шемал а, наиб ГӀази-Мухьаммад а коьртехь волу йисина ши колонна (ГӀази-Мухьаммадан тоба ламхойн-аьккхашка йоьдура) дӀайахара. Вренский гӀалгӀайн кӀаьгнашка вирзира, цуо Шемал аьккхашка верза а, ГӀази-Мухьаммадца цхьаьнакхета а дийзийтира. Дукха ца Ӏаш Шемална ша иэшна хиллий хиира, иза йухавалира^[135].

Аьхкенан заманна Йоккхачу Нохчийчуьрчу бахархошна йуккъехь Шемалан авторитет меттахӀотта йолаелира. Барятинскис цуьнна дуьхьал ГӀоьрдала эвла йерриге а хӀаллакйира(оьр.)нохч.^[136].

ГӀирман тӀом бале хьалха, 1852-чу шо чекхдолуш — 1853-чу шо долалуш, оьрсийн эскарш Нохчийчохь масех тӀеман поход дӀахьо. Инарла Воронцов йукъарчу куьйгалла тешо гӀертара, Шемал кестта билламе хӀаллаквийр ву аьлла^[137]. 1853-чу шеран 17 февралехь оьрсийн эскар Мичигах дехьаделира. Амма позицеш чӀагӀйан а, уьш ларйан а аьтту ца хилира, оьрсийн эскарш йухадевзира. ГӀирман тӀом тӀебогӀуш хиларна, Россис Имаматна дуьхьал латтош долу жигара тӀеман гӀуллакхаш сацийра^[138].

Шемала Кавказан дехьа (Закавказье) османхой тӀелатаре хьоьжуш вара, церан эскаршца цхьаьнакхетархьама. Иштта иза ДегӀастанахь шен керлачу тӀелатарна кечлуш а вара, адыгаш (чергазиш) а тӀамна кечбира. Имама ГӀабартойчу ваха чот йинера, амма Кавказан дехьа османхой хиларх лаьцна харц хаамаш кхаьчначул тӀаьхьа, шен план хийцира^[139]. ТӀом бала ши бутт хьалха, 1853-чу шеран августехь, Шемал къилбехьа — Джаро-Белокане воьду, шен чот иштта йолуш: ша цига кхаьчча, меттигера бахархой оьрсашна дуьхьал гӀаттар бу аьлла. Август бутт чекхболуш Шемал Закатала гӀапна гергахь вара, ткъа мудир Данийал-бек Белокане вахара. Амма меттигерчу бахархошна Шемална гӀо ца дира^[140]. План ца хӀоьттира, Данийал Белоканехь йухатуьйхира, Шемал Закаталера йухаваьлла дӀавахара, 4 сентябрехь Мессельдигер чӀагӀонна тӀелатар аьтту боцуш хилира. Ламхойн эскарш Кавказан дукъал дехьа (Къилбаседа Кавказе) дӀадахара^[141].

Султан Абдул-Меджид I-чо хьалххе официалан Шемална «чергазийн а, гуьржийн а эскаран генералиссимус» аьлла цӀе йеллера^[2][142]. Амма Шемална ша-шен оцу «пайда боцучу» титулах цхьа а хьашт ца гуора^[143], иза цунна делла хилар цуьнгахь цхьа маьӀна доцуш, даьсса хӀума санна дисира^[144].

1853-чу шеран октябрехь Россина тӀом кхайкхоле, султана Шемална кховдийра Гуьржийчохь тӀеман гӀуллакхаш доло а, Имеретехь османийн ницкъашца цхьаьнакхета а, имам оцу тӀехь реза хилира^[141]. ТӀаьхьарчу шеран гӀуьйранна а, бӀаьста а кавказан оьрсийн буьйралло чӀогӀа сахьайизаран хьолехь даьккхира, Малхбалехьара Кавказ «доккхачу молхан (тоьпан даьттан) чоь санна, цхьа суьлг (цӀе) кхетарца иккхарна герга йара». Амма Шемала 1854-чу шо кхаччалц цхьа а доккха гӀуллакх ца дира, Нохчийчохь а, ДегӀастахь а кегийра тӀелатарш дарца бен, церан Ӏалашо оьрсийн тидам дӀабирзина латтор йар^[145].

Оцу хенахь Кутаисина гергахь шен ницкъаш болчу османийн баьччас Омар-пашас Шемал тӀаме кхайкхира. 1854-чу шеран июлехь Шемала Кахетийна тӀелатар дира. Цуьнан эскарша Шилда йаьккхира, Алазань хина дехьа рейд а йира. Амма тӀеман поход бахамаш гулбеш йолу атта тӀелатар санна дӀайахара^[146], Дукха йийсархой бинера, царна йукъахь гуьржийн элий Чавчавадзе а, Орбелиани а йара. Имам ламанашкахь сецира, ГӀази-Мухьаммад коьртахь волу дошлой хьалха а хьажийна. Османийн пашера кехат деара, иза Шемална сийсаздина хийтира, хӀунда аьлча цигахь цунна кхоалгӀачу стагана санна, куьйгакӀеларчу стагана санна тӀевирзина вара. 5 июлехь Имаматан эскар, доккха хӀонс а йолуш, паччахьан эскаршца Ӏоттадаларх кӀелхьара а даьлла, ламанашка йухадирзира^[147]. Шемала Ӏосманийн буьйраллера кхин дӀа хила дезачух лаьцна омрашка хьаьжна Ӏийра, амма цул тӀаьхьа цунна цхьа а хӀума ца кхаьчначун бахьанехь, оьрсийн-туркойн тӀамна йукъахь дакъа ца лецира^[148].

1854-чу шеран 1-чу октябрехь Шемал Сунженски (Соьлжан) агӀора дӀаваха волало^[149]. 3-чу октябрехь Шемал тӀелета Истису эвлана, цуьнан цхьа дакъа схьа а лоцу цо, амма оьрсийн ницкъаш тӀекхачарна йухавала дезаш хуьлу иза. Ӏай оьрсийн эскарша нохчийн хьаннаш хьакхар дӀахьо, ткъа 1855-чу шеран 4-чу январехь Шуайб-Капу чӀагӀо схьайоккху, цул тӀаьхьа Жалкх хил йистехь йолу эвланаш схьайаха болало. Сентябрехь ГӀеза-Махьмас Лезгински агӀонна аьтту боцуш тӀелатар дира. Октябрехь Табасаранехь гӀаттам белира, амма Шемалан цунах схьакхета аьтту ца белира, ткъа шолгӀачу баттахь и гӀаттам охьатаӀийра^[150].

1855-чу шеран мартехь Россина а, имамна а йукъахь хийцар (обмен) хилира. Шемалас йийсарехь лаьттина гуьржийн стун-элий (княгиняш) дӀабехира, шен кӀант Джамалуддин а, шен вешин кӀант Хьамзат-бек а йухасхьаваларца. Хьамзат-бек а, Джамалуддин санна, 15 шарахь аманаташкахь хилла вара^[151].

1856-чу шарахь ГӀирман тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа, Кавказе йуха а оьрсийн йаккхий тобанаш хьажийра, чӀогӀа сиха тӀелатарш долийра. Имаматан администрацехь каравахаран хьокъехь ойланаш йаха йолало^[152]. Июль баттахь нохчийн наиб, имаман коьртачу хьехамчах цхьаъ волу — Юсуп-хьажи Сафаров оьрсашка ведда дӀавахара, цхьа шо даьлча иштта хӀума дира Хулхулин Эскис а^[153].

1857-чу шарахь дуьйна оьрсийн эскарш Йоккха Нохчийчоь а, Жима Нохчийчоь а, Ӏовх а схьабаха долалоа^[154]. Ӏай Йоккха Нохчийчоьнан аренан дакъа схьадаьккхинера, цуьнца цхьаьна Ӏовхойн йукъараллаш схьайаха некъ а биллира. ТӀаьхьарчу хенан Ӏалашо — Салатави йара. Аьхкенан шолгӀачу декъехь Шемалан чӀагӀо йолу Керла Буртунай схьайаьккхира, ноябрь баттахь хьаннаш хьакхар а, Дийлим агӀор йолчу эвланаш хӀаллакйар а дӀадахара. Цул тӀаьхьа ноябрь баттахь Ӏовх имамах дӀакъаьстира. Декабрехь Йоккха Нохчийчоьнан аренан дакъа чекхбаккхалц схьадаьккхира^[155].

1858-чу шарахь Нохчийчоьнан бахархой каравахаран агӀор таьӀа буьйлабелира. Дуьххьара Жима Нохчийчоьнан бахархой хилира иштта, тӀом бахьанехь ламанашка дӀабахана болу уьш мацалла хьалха хӀоьттинера. ГӀойтӀой а, Гихтой а карабахара. Апрелехь Жима Нохчийчоь схьайаккхар чекхделира, Имаматана гонаха волу гуо тӀех чӀогӀа къовлуш бара. Май баттахь паччахьан политикена дуьхьал ГӀалгӀайшна йукъахь Назранан гӀаттам белира. ГӀаттамхойн куьйгалхой сиха имамца зӀене бовла гӀортинера, амма Шемалан оцу гӀуллакхана йукъагӀорта таро йацара, цундела и гӀаттам охьатаӀийра^[156].

Июль баттахь генерал Евдокимовс кхераме лерам болуш Нохчийчоьнан кӀорге тӀелатар дира, цо Органан чӀаж схьалецира. 4 июля 1858 году Шамилю было нанесено поражение при Мескен-Дуке, а 9 июня 1858 года в битве у села Ачхой^[149]. Жима Нохчийчоьнан наиб Сайдулла Гиххо веара Евдокимовн агӀор. 6 июлехь Шуьйтахь имама берриге нохчийн наибаш гулбира, дерриге ницкъаш вовшахтоха аьлла кхайкхам бира цаьрга, 16 июлехь цо иштта хӀума дира Шелахь а^[153]. Август баттахь ЧӀаьнтийн йукъараллин куьйгалхо имамана дуьхьал гӀаьттира. Шуьйтой а август баттахь оьрсийн агӀор бевлира^[157]. Шемална хьарамло йира Жима Нохчийчоьнан мудиро Усманов Сайдуллас^[153]. 1859-чу шеран январь-февраль беттанашкахь генерал Барятинскина карабахара нохчийн наибаш: Шелан Талхиг а, Веданан Эдил а, Ӏовхойн Умалат а^[153].

1859-чу шеран йуьххьехь оьрсийн эскарш Шемалан коьртачу гӀалина — Ведана герга кхаьчнера. Гуо лацар доладелира, ткъа 1-чу апрелехь оьрсийн эскарш штурм а йина, гӀала схьаяккхарца иза чекхделира^[158]. 1-чу апрелехь имама наибийн а, Ӏеламнехан а кхозлагӀа маджлис гулйира, хӀокху заха хӀоттам Эрснана хилла, цигахь цо тӀелатарна дуьхьало йан ницкъаш гулбар тӀедиллира^[153].

Июнь беттан йуккъе боллалц империс Нохчийчоьнан махкахь тӀаьххьара дуьхьалон кхерчаш охьатаӀийра. Иштта, апрелехь чаьберлой оьрсашна тӀехӀоьттира^[159], 12-чу майхь ичкерихой (беной боцурш) муьтӀахь бира, 15-чу майхь — Ӏовхой а^[153][149].

Шемал ДегӀаста дехьавелира. Цуьнан тӀаьххьара ницкъаш дӀабаха Барятинскис план хӀоттийра. Оцу планца оьрсийн эскарш кхаа тобане декъаделла, тайп-тайпанчу агӀонашца ДегӀастанан кӀорге йахара: Нохчийн тоба (некъ: Ичкери—Анди—Технуцал), ДегӀастанан тоба (Мичикала—Гумбет) а, Лезгийн тоба а. План шина шарна лерина йара. ГӀовташ 14-чу июлехь йолайелира. Барятинскин Нохчийн тоба Эйзенаме (Къоьзана-Ӏам) йахара^[159], Шемалан берриге ницкъаш оцу тобанна дуьхьал гулбина бара. Оьрсийн эскарш ломан хих дехьа а девлла, шолгӀачу берда тӀе хӀоьттинчу хенахь, Шемалан позицешна гуо бира. Суьйлийчу (Авари) а, Койсубуле а агӀора болам болабелира, и ший а область 22-чу июлехь каравахара, масех де даьлча — Кикуни а, Чох а. Мудираш Кибит-Мухьаммад а, Даниял-бек а оьрсашна карабахна^[159], Шемал ша шен тӀаьххьара чӀагӀонна тӀе — Гӏунибе вахара^[158].

1859-чу шеран 10-чу августехь Гӏуниб гуо бина йара. Оьрсийн эскарш штурм йан кхоьруш дара, хӏунда аьлча оцу ломан географин хьелаша иза дӏалаца йиш йоцуш санна чӏагӏо йинера, иза схьайаккха гӏортар эшамца чекхдала тарлора. 19-чу августехь дийцарш доладелира. Шемала уьш дӏахьоьхура, хан йаккха гӏерташ. 23-чу августехь дийцарш йукъахдихира, штурм йан кечам болабелира. Шемалан оцу гӏап чохь масех бӏе стаг бен вацара, Гӏунибе воьду цхьаъ бен боцу некъ ларбан кечбелла. Масех де даьлча тӏемаш болабелира, оьрсийн эскарша дуьхьало а кагйина, эвлана гуо бира^[160]. Дуьхьало чекхйаьлира 25-чу августехь^[161], Шемал йийсарла вахара^[162].

Малхбузен Кавказехь адыгаша, Шемалан Имамат охьатаӀийначул тӀаьхьа мукъадевллачу эскарша шайна тӀелатар дешшехь, кхин а цхьана ханна шайн къийсам дӀабаьхьира^[158]. Къилбаседа Кавказан дерриге бахархойх проценташца хьаьжча, адыгайн-черкесийн барам бара: 40 % (1795-чу шарахь), 30 % (1835-чу шарахь) а, 25 % (1858-чу шарахь) а. Иштта кхин болчу къаьмнийн а: нохчийн 9 %, 10 % а, 8,5 % а; суьйлийн 11 %, 7 % а, 2 % а; даьргӀойн 9,5 %, 7,3 % а, 5,8 % а; лезгийн 4,4 %, 3,6 % а, 3,9 % а^[163].

Имам Россин коьртачу гӀаличу — Петарбуха — Александр II-гӀачунна хьалхахӀотто дӀавига везаш вара. Иза дӀавуьгуш полковник Тромповскийс куьйгалла деш йолу чӀогӀа конвой йара. 27-чу августехь уьш Темир-Хан-Шурахь севцира, паччахьан кхин йолу указаш хиллалц цуьнан доьзал цигахь битира^{[комм. 14]}, Шемал ша а, цуьнан кӏант ГӀази-Мухьаммад а, цхьаберш цуьнан накъостий а 2-чу сентябрехь гӏалах арабехира^[164].

Чир-Йуьртахь кхо де-буьйса даьккхира. Шемалан духар хийца дезаш дара, хӀунда аьлча цунна тӀехь Гимрехь йийсар волуш хилла духар дара: «тишйелла черкеска а, датӀийна бешмет а»^[165]. Поттос ма-дийццара, Поттос ма-дийццара, «Дербентера, Темир-Хан-Шурера, Кафир-Кумухера уггаре дика тегархой Чир-Йуьртахь гулбира, цигахь царна полкан „тегархойн меттиг“ дӀаелира, тӀаккха имаман экипировкин тӀехь болх чехка болийра» дӀаелира, тӀаккха имаман экипировкин тӀехь болх болийра"^[162]. Иза Нижегородски драгунски полкан командир волчу граф Ностицан хӀусамехь сецийра, граф ша а суьрташ даха безам болуш вара. Графо имаман дуьххьарлера фото-суьрташ даьхна. ТӀаьхьарчу новкъан маршрут Хаси-Йуьртахула а, Червлённаяхула а чекхйолуш йара^[166], Моздок^{[комм. 15]}, Георгиевск, Екатериноград, Ставрополь, цига иза 7-чу сентябрехь кхечира^[164], Харьков — 13 сентябрехь^[166].

15-чу сентябрехь Чугуевехь новкъахойн гӀалахь Шемалан а, императоран Александр II-гӀачун а дуьххьарлера цхьаьнакхетар хилира. Императоро имамна дешин гӀалакх (сабля) совгӀатна делира. ШолгӀачу дийнахь иза Харькове йухавигира. ТӀаьхьарчу новкъан маршрут Курскехула а, Тулехула а Москоха чекхйолуш йара, цигахь уьш 4 дийнахь севцира. Москохахь 23-чу сентябрехь Шемал дуьххьара Ермоловца цхьаьнакхийтира, цу шиннан йукъахь къамел хилира, амма цуьнан чулацам хууш бац^[166].

26-чу сентябрехь цӀерпоштца Петарбуха кхечира иза. Иза Знаменски хьошалахь сецийра, гӀалахь иза шина кӀиране гергга хилира^[166]. ТӀаьххьара кхача деза меттиг Калуга йара, цига иза 10-чу октябрехь вигира. ГӀалин йуккъехь йолу кхо гӀат йолу цӀа кавказан хатӀехь (стилехь) кечдеш мел ду, иза Кулонан хьошалахь Ӏийра. Оцу цӀийнан беш а, божалш а йара^[166].

1860 шеран 5 январехь цуьнан доьзал а кхечира цига. «Шемалан терго йан а, цунна хьехарш дан а, гӀо латто а» пристав хилла хӀоттийра тӀеман эпсар штабс-капитан Руновский, цуьнан гӀоьнча — отставкехь волу подпоручик Тиммерман. Калугехь Шемалца къамел дан оьрсийн Ӏедалхоша гӀезалойх волу гочдархо Мустафа Яхвин ийцира, цо гӀумкийн маттера оьрсийн матте гочдора^[167]. Цуьнан уллехь хила тӀедиллира аьрабхойн мотт дика хууш волчу генерал Богуславскийна^[168][166]. 28-чу апрелехь — 1-чу майхь Шемал шен хиллачу наибца Мухьаммад-Аминца цхьаьнакхета, иза Туркойчоь воьдучу новкъахь Калугехь сецнера.

Императоро Александр II-гӀачо Шемална шарахь 10 000 детин сом (тӀаьхьо 15 000 соьме кхаччалц тӀетоьхна) пенси хӀоттийра. Шемална а, цуьнан доьзална а церан вехачу меттигехь «гуттаренна а, тидаме а терго» хӀоттийра, амма иза «цунна новкъарло еш хила йиш йацара». Калугехь Шемална а, цуьнан доьзална а боккха цӀа ийцира (лахийра), аьхке йаккха гӀалин йистехь дача а лакхара. Иза шен доьзална йукъахь, нахана генахь вехара, хьешаш кӀезиг а, шен лаамца а тӀеоьцура. Амма ша реза волчу оьрсийн офицерашца цуо дукха хьолехь йеха а, дог-ойла дӀайоьллуш а къамелаш дора^[169].

1861 шеран 29 июлехь Царски Селоххь Шемалан императорца шолгӀа цхьаьнакхетар хилира. Шемала II-чу Александре шега хьаьж дан пурба ло элира, амма цунна йехначунна дуьхьал хилира император

1866 шеран 26 августехь Калугин губернин дворянийн гуламан парадни залехь Шемала, шен кӀенташца ГӀази-Мухьаммадца а, Мухьаммад-Шапица а цхьаьна, Россина тешаме хила дуй биира. Дуйн текст лерина цунна йазйина йара. И дуй баар — имам оьрсийн йийсарлара волуш, хьаьж дан ваха йиш йолу цхьаъ бен доцу бахьана дара.

Оцу шарахь Шемал цесаревич Александран ловзарехь хьаша вара, оцу хенахь императорца кхозлагӀа цхьаьнакхетар а хилира цуьнан.

Шемална тӀехӀоттийна волу пристав, А. Руновский, Калугехь имам волчу цуьнан йийсарлара хилла болу салтиш богӀуш теш хилла. Царех цхьамма, Шемал гича, цунна тӀеваьлла, цуьнан куьг схьа а лаьцна, иза баьрчче диллира. Салтичо Шемална шен баркалла хилар иштта кхийтира: «Иза дика стаг ву: Шемал вехачохь йа иза чекхволучу меттигашкахь бен йийсархошна дика хьал ца хуьлура. Вайн хьалханчашка тхуна зулам ма де аьлла тӀедиллира цо, ткъа цхьа латкъам цунна тӀекхачахь, цо йийсархо схьа а воккхуш, шега хьора, ткъа ницкъ бинчунна кхел а йора».

1868-чу шарахь, Шемал къанвелла хилар а, Калугин климат цуьнан могашаллина дика ца хилар а хууш, императоро цунна кхин а дика меттиг харжа сацийра. И меттиг Кийев хилира, оцу шеран ноябрь-декабрь беттанашкахь Шемал цига дӀавахара.

1869 шеран 16 февралехь Александр II-гӀачо пурба делира Шемална хьаьж деш Макка ваха^[170], Амма аманатна битира цуьнан кӀентий Мухьаммад-Шапи а, ГӀази-Мухьаммад а шен доьзалшца^[171] иштта биллам а бара, хьаьж дина ваьлча, иза Россе йухавирзина хила веза аьлла^[170].

Шемал шен доьзалца Киевара араваьлла, Истанбуле кхечира, цигахь иза доккхачу дезашхоьца тӀеийцира. Султан Абдул-Азиза боккха цӀа а делира, Шемална пенси а хӀоттийра, цунна гӀалахула экскурси а йира. Шен могашалла талхарна бахьана долуш, иза цигахь ах шарахь гергга сецира^[171][170]. Цигара аравалале, цуьнца цхьанакхета султан веара^[170].

Оцу хенахь Россехь 1869 шеран 30 августехь Лакхарчу указаца Шемална тӀаьхьенан дворяналла делира. Шемале и указ дӀа ца кхечира, хӀунда аьлча иза оцу хенахь Ӏаьрбийчохь вара.

Некъахо хилла волу Шемал Александрехь сецира. Оцу хенахь османийн султанана Абдул-Азизана а, мисран хедивана Исмаилана а йукъахь дов даьллера, иза дерзо хьайира Шемал. Иза Каире хедиве хьошалха кхайкхира, цигахь Шемал ларамца тӀеийцира. Хедива Исмаила иза шен тахтан тӀе хиийра. Хедиван а, султанан а йукъара дов сацо гӀерташ, Шемала элира: «Шуна йукъахь галморзахдахар хила ца деза, цатешархой (кафирш) оцу хиламах самукъадер долуш». Исмаила жоп делира, ахьа ма-баххара дийр ду ша аьлла. Шемала цунна хьехар дира шен кӀант султанна тӀе вахийта аьлла, хедива иза кхочуш а дира. Каирера уьш Порт-Саиде дӀабахара^[170].

16 ноябрехь Суэцан татол схьадоьллуш дакъалецира цуо.

20 ноябрехь Макка кхаьчна иза. Хьаьжошна Шемал чӀогӀа везар бахьанехь, адамаш вовшах таӀаш хӀуттура. Полисхоша а, моллаша а цунна хьаьж дарна лерина буьйсанан сахьташ хӀиттийра, кхин болу нах дӀабишинчу хенахь иза цига вахийтархьама. Цуьнан могашалла дика йаха йолало. Царца цигахь наиб Мухьаммад-Амин а, Имаматан хьалханча Хьаьжийав а, кхин берш а бара. Шемал ган цуьнга гулбалара «йаккхий Ӏелимнаш, мударрисаш, имамаш, хьехамхой, шейхаш». Цхьана пӀераскан дийнахь, хьехам бечул хьалха, берриге нахана иза гайтархьама, маьждиган минбаре хьалавелира иза^[170].

1870- шеран 4 мартехь дуьйна хьаьж дар доладелира. Март бутт чекхболуш, хьаьж дина ваьллачул тӀаьхьа, Шемал Мадинатехь сецира, шен лазар бахьанехь цигахь ваха а сецира. Цо султане дехар дира, оьрсийн императоре вистхила аьлла, лазар хьоьгуш волчу денна тӀеван ГӀази-Мухьаммадна пурба далийтархьама. Цунна пурба кхаьчна хиллера, амма шен денна тӀекхача иза кхуьуш ца хилира^[170]. Шемал Мадинатехь кхелхира 1871 шеран 4 (16) февралехь^[172]. Шемал дӀаволла кечвеш, цунна дегӀаца личар а, иза марчох хьарчор а долу гӀуллакхаш султана Мадинатехь хиллачу векало, шейхул-хьарам волчу Хьаьжи Амин-пашас ша куьйгалла а деш, цунна йукъахь дакъа а лоцуш дӀадаьхьира^[170].

Мадинатехь Бакиъ кешнашкахь дӀавоьллина иза. XX бӀешо долалуш Шемалан кошан тӀулг, кхин долу мавзолейш а, лекха плиташ а санна, меттигерчу Ӏедалхоша дӀадаьккхира, цундела цуьнан каш төп-тирра мичхьа ду хууш дац^[173].

Шемалан тайп-тайпанчу хенахь 8 зуда хилла:

• Хьурият, Гимрира суьйли йара иза, кхо де даьлча Шемал цунах къестира.
• ПатӀимат, Гимрира суьйли йара иза, йинна 1810-чу шарахь. Цуо Шемална кхо кӀант вира: Джамалуддин, ГӀази-Мухьаммад, Мухьаммад-Шапи; иштта ши йоӀ а: Написат а, ПатӀимат а^[7]. Йелла 1845 шарахь^[7] нохчийн Элистанжехь цигахь дӀа а йоллина.
• ЖавхӀарат, Гимрира суьйли йара иза, йинна 1814-чу шарахь. Шемална Саид цӀе йолу кӀант вира цуо. 1839-чу шарахь Ахульго штурм йечу хенахь шен бераца цхьаьна кхелхира иза^[7].https://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/XIX/1800-1820/Dvizenie/221-240/221.htm
• Шуайнат (1824—1877), маре йахале Анна Ивановна Улуханова, схьайалар эрмлойх дара цуьнан. 1840-чу шарахь Моздокна тӀелатар дечу хенахь наиб Ахбердил Мухьаммада йийсар йинера иза^[174][175]. Шуайнат, йийсар йина йалх шо даьлча, шен лаамца Шемале маре йахара. Цуо ши кӀант а, пхи йоӀ а бира, амма царех дийна йисинарг Сапийат цӀе йолу цхьа йоӀ бен йацара^[173].
• Загидат (1829—1871), имаман хьехамчин а, цуьнан уггаре гергара накъостан а ГӀазгӀумкийн шейхан Джамалуддинан йоӀ йара. Иза Шемалан йоӀарийн Наджабатан а, Баху-Меседун а, кӀентан Мухьаммад-Камилан а нана йу. 1871-чу шарахь, имам велла масех бутт баьлча, Маккахь кхелхина, цигахь дӀайоьллина а йу^[7].
• ПатӀимат, Гимрира суьйли йара иза, Адушан йоӀ. Абдулазизил ПатӀимат кхелхинчул тӀаьхьа, берашка хьожур йолуш, Шемала маре йалийра иза
• Зайнаб — ӀазгӀумки^[176].
• Аминат — кистӀий. ТӀом чекхболуш хенахь Шемала иза йитира, церан бераш ца хиларна^[177].

• Шемалан воккхаха волу кӀант Джамалуддин (1829—1858) итт шо долуш аманатана дӀавелира Ахульго эвла гуонахьа латточу хенахь. Дешар цуо Санкт-Петербургехь 1-чу кадетийн корпусехь ийцира, цигахь иза элийн берашца цхьаьна дешнера. Цунна бакъо йеллера ламанхойн ламастан духар лело, иштта цунна тӀехьожуш мулла а вара. Дешар чекхдаьккхинчул тӀаьхьа цуо поручик даржехь гӀуллакх дира Цуьнан Императоран Лакхаллин Сийлахьчу элан Михаил Николаевичан Улански полкехь. 1854-чу шарахь имам Шемала шен воккхаха волу кӀант ша йийсар бинчу элийн зударех Чавчавадзех а, Орбелианих а хийца аьлла кховдийра. Джамалуддин лаьмнашка йухавирзира, амма дукха ца вехира иза. 1858-чу шарахь Карата эвлахь кхелхира (схьагарехь, йовхарийн лазар бахьана долуш)^{[178][179][180]}.
• Шемалан шолгӀа кӀант Гъази-Мухьаммад (1833—1902) вара — йалх шо долуш, гуо бинчу Ахульго эвлара арадовлучу хенахь, хьалхара чов (хинна тӀе) йира цунна. 1850-чу шарахь Карата йукъараллехь наиб хӀоттийра иза, цигахь цуо йукъара ларам баьккхира. Цуьнан тӀеман кхиамех цхьаъ Гуьржийчу бахар дара, цу хенахь элийн ЧавчавадзегӀаран латташ хӀаллакдира. 1855-чу шеран майхь султан Ӏабдул-Маджида Гъази-Мухьаммадна баьццара байах а, дашо диллина, жовхӀаршца кечдина детин орден а йеира, цуьнан хьуьнарш билгалдохуш. Цул совнаха, имаман кӀантана пашин чин а делира. 1859-чу шеран бӀаьста Гъази-Мухьаммада имаматан коьрта гӀала йолчу Ведана ларйарна куьйгалла дира. Паччахьан эскарша массо а агӀор гуо бина, йезачу йаккхийчу тоьпашца йетташ хилла Веда, дӀакхача хала меттиг йоллушехь, хӀаллакхила дезаш йара. Дукха ханна гуо латтийначул тӀаьхьа эвла схьайаьккхира, а Гъази-Мухьаммад дисинчу эскарца ДегӀаста волавелира. 1859-чу шеран августехь Гъази-Мухьаммад шен даца цхьаьна Гъунибехь вара. Цуо шен жимаха волчу вешица Мухьаммад-Шапица цхьаьна гӀопан гергахь дуьхьало латтийра. Гъуниб схьайеллачул тӀаьхьа, паччахьан омрица, Шемал а, Гъази-Мухьаммад а, кхо мюрид а Санкт-Петербурге вига волавелира, тӀаьхьо ваха меттиг Калуга хӀоттийра. Да веллачул тӀаьхьа, веллачу цуьнан доьзална терго йан езаш хилар бахьана долуш, халла бакъо йаьккхира Туркойчу а, Ӏаьрбийчу а дӀаваха. Османхойн имперехь тӀеман гӀуллакхан йукъавахара, оьрсийн-туркойн тӀамна хенахь дивизин куьйгалла дира, Баязет йуьллуш дакъалецира, маршал дарже кхаччалц гӀуллакх дира. 1902-чу шарахь Мединехь кхелхира, шен даца йистехь дӀавоьллира^[181].
• Имаман кхоьлгӀа кӀант Саид — жима волуш кхелхина шен нанаца ЖавхӀаратца цхьаьна, оьрсийн эскарша Ахульго эвла штурм йечу хенахь.
• ВеалгӀа кӀант Мухьаммад-Шапи (1840—1906) — Гъуниб эвла схьайаьккхинчул тӀаьхьа иштта Санкт-Петербурге вигира, цул тӀаьхьа Калуге дӀахьажийра. Оьрсийн гӀуллакхе ваха лаам хилар дӀахьедира цуо, 1861-чу шеран 8-чу апрелехь Цуьнан Императоран Везаллин Шен Конвойн Кавказан эскадронехь лейб-гвардин корнет хилира. Хьалхарчу махкахь Мухьаммад-Шапин бераш ца хилла. Дукха хан йалале шолгӀа зуда йалийра цуо. ШолгӀа зуда а ламанхо йара — Джарият цӀе йолуш, цуо Мухьаммад-Шапина кӀант вира, Мухьаммад-Загид цӀе тиллира цунна. 25 шо долу ламанхо, тӀеман гӀуллакх дечу кхаа шаре ца кхоччуш, поручик чине хьалавоккху, кхин а ши шо даьлча штабс-ротмистр хилира. Кхаа шарахь Мухьаммад-Шапи тӀеман гӀуллакхашца махках ваьккхина генарчу командировкле дӀахьажийра, цу хенахь иза Францехь, Ингалсчохь, Германехь, Туркойчохь, Италехь хилла. Росси йухавирзича, иза 3-чу тепенан Сийлахьчу Аннин орденца совгӀат дира, Кавказан эскадроне кегийра ламанхой харжа Кавказан махка дӀахьажийра. Дукха хан йалале, цӀена гӀуллакх дарна, ротмистр чин а делира, Паччахьан Конвойн ламанхойн взводан командир а хӀоттийра. 1873-чу шарахь кхин а цхьаьна орденца совгӀат дира цунна — 2-чу тепенан Сийлахьчу Станиславан орденца. 37 шо кхачале полковник хилира. Оьрсийн-туркойн тӀеман шерашкахь фронте, болчу тӀамна йукъа ваха лаам дӀахьедира цуо, амма паччахьо реза ца хилар гайтира (цуьнан воккхаха волчу вешица туркойн эскарехь йоккхачу тобанан куьйгалла деш вара). 1885-чу шарахь генерал-майор чин делира цунна. 45 шо долуш кхоалгӀа зуда йалийра — йохк-эцархочун ИбрахӀим Исхакович Апаковн 18 шо долу йоӀ Биби-Мариам-Бану. Ловзаран совгӀатна цунна Казанехь Шира-Татарийн слободехь Юнусовн майданехь ши гӀат йолу тӀулган үй йелира, цигахь иза шен дахаран денош чекхдовллалц вехира. Цуьнан тӀаьххьарчу зудчуьра хилла ший а йоӀ рогӀехь марехь хилла йукъараллин гӀуллакххочуьнга Дахадаевга, цуьнан сийнна тиллина йу Махачкала цӀе. Оцу марех цхьа кӀант вара. Мухьаммад-Шапи кхелхина 1906-чу шарахь Кисловодскехь минеральни хишца дарба деш волчу хенахь^[182].
• Массарал а жимаха волчу кӀантах, Мухьаммад-Камилах (1863—1951), массарал а кӀезиг хаьа. Иза Калугехь винера, шен даймахка ДегӀаста йухаверза цуьнан аьтто ца хилира. Цуьнан нана Къази-ГӀумухски шейхан йоӀ Загидат йара. Шен дахаран доккхаха долу дакъа цуо Туркойчохь а, Ӏаьрбийчохь а дӀадаьхьира, туркойн эскаран генерал хилира. Истанбулехь дӀавоьллина ву иза^[7]. Иза Наджибин майра вара. Къилбаседа Кавказан эмиграцин вевзаш волу гӀуллакххочун Мухьаммад-Саид Шамилан да ву иза. Саид воцуш, Мухьаммад-Камилан кхин а ши йоӀ йара — Наджия а, Наджават а. Саид а, цуьнан йижарий а марехь (йа махкахь) ца хилла, церан тӀаьхье йац.

Шемалан ши йоккха йоӀ Написат а, Патимат а Кази-Кумухски шейхан кӀенташка — Ӏабдурахьиме а, Ӏабдурахьмане а маре йахара. Хьалхарниг Калугехь кхелхира, цуьнан дакъа Гимрихь дӀадоьллира. Патимат шен кхин йолчу йижаршца Шемалаца хадж еш йахара. Наджават марехь йара Даудехь — Мухьаммад-Аминан кӀант вара иза, и ший а хьалхе кхелхира. Сапият шен да валале кхелхира 1870-чу шеран 13-чу майхь Мединехь^[173]. Баху-Меседу а кхелхина хирачу махкахь^[177].

Шемалан да веллачул тӀаьхьа, цуьнан нана Денгав-Мухьаммаде маре йахара. Оцу махкахь Фатимат цӀе йолу йоӀ йинера, иза йаьхна йара хьалха Мухьаммадехь, тӀаьхьо — Гимрински Хамулатехь (иза винера 1845-чу шарахь тишчу ДаргӀо йуьллучу хенахь). Фатимат кхелхина 1839-чу шарахь оьрсийн эскарша Ахульго гӀап йуьллучу хенахь. МостагӀийн ка ца йахархьама, иза Къойсу хи чу кхоссаелла, хина буха йахна. Фатиматан Меседу цӀе йолу йоӀ йисинера, иза шозза марехь хилла Ӏаьли-Мухьаммад цӀе йолчу нахехь; хьалхарчу майрачуьра цуьнан Хьамзат-бек цӀе йолу кӀант вара. Иза 1837-чу шарахь аманат волуш Росси вигнера, цул тӀаьхьа 1855-чу шарахь йийсархой хийцаран хенахь йухавалийра.

• «КӀайн шайтӀа(оьр.)нохч.» — режиссёр Александр Волков(оьр.)нохч. (СССР, 1930); имаман ролехь — Аршо Шахатуни(оьр.)нохч.;
• «Хьажи-Мурат — КӀайн ШайтӀа(оьр.)нохч.» — режиссёр Марио Бава (Итали, 1959); имаман ролехь — Никола Попович;

• «Шемал. Туррийн ӀиндагӀехь йолу йалсамани(оьр.)нохч.» — режиссёр Михаил Ланчава (Росси, 1992); имаман ролехь — Гусейн Халимбеков;
• «Имам Шемал. Имаман тӀаьххьара тӀом(оьр.)нохч.» — режиссёр Алик Исаев (Росси, 2005); имаман ролехь — Магомедхаджи Гусейнов;
• «Имам Шемал. Ахульго гуо бар(оьр.)нохч.» — режиссёр Магомед Абдулкадыров (Росси, 2019); имаман ролехь — Хайбула Хасаев;
• «Имам Шемал: ТӀаьххьара некъ» (документальни) — режиссёр Магомед Казиев (Росси, 2020);
• «Аманат(оьр.)нохч.» — режиссёраш Антон Сиверс, Рауф Кубаев (Росси, 2022); имаман ролехь — Арслан Мурзабеков;
• «Улли-Кален йаккхий лаьхьарчий(оьр.)нохч.» — режиссёр Алексей Федорченко(оьр.)нохч. (Росси, 2022); имаман ролехь — Заур Цогоев, Олег Ягодин(оьр.)нохч..

• Ибрагимова М. И. Имам Шамиль // Собрание сочинений // в пятнадцати томах(оьр.). — трилогия. — М.: Белый город, 2017. — Т. 2, кн. 1, Т. 3, кн. 2, Т. 4, кн. 3. — 328, 293, 324 с. — ISBN 978-5-906726-98-8. — ISBN 978-5-906726-99-5. — ISBN 978-5-906727-00-8.
• kumukia.ru. Йырчы Къазакъ - Заман гелир (бил-боцу.). web.archive.org. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 8 февраль.
• Нигун Шемал — хасидийн нигун(оьр.)нохч., Шемалан кийрара хиллачу хьуьнарашна тӀехь кхоьллина болу;

• Хореографическая драма «Имам Шамиль»^[191].

Большевикаш Ӏедале баьхкинчул тӀаьхьа, Шамиль халкъан турпалхо санна гайта волавелира, ткъа цуьнан маршонехьа болу болам пролетариат револуцин хьалхе (прелюди) ларара^[183]. ТӀаьхьо советан историографин хьежам хийцабала волавелира, ткъа цхьаболчу гӀуллакхашкахь революци хилале хиллачу хьежамца цхьаьнанекъа бевлира^[192]. 1934-чу шарахь профессор Никола Покровскис «Кавказан тӀом а, Шамилан имамат а» цӀе йолу болх йаьзбира. Цуьнан мах оцу хенан Ӏилманчаша а, хӀинцалерчу талламхоша а лакхара хьадийра. Амма советан идеологин цензура бахьана долуш, и болх зорбане арахеца пурба ца делира^[193].

1950-чу шерашкахь Шамилан боламна динан (клерикалан) а, агентурин а амал йеллера. Хрущёвн «оттепелан» (йовхонан) муьрехь и болам колонизаторшна а, феодалашна а дуьхьал хилла санна ган волавелира. Оцу хенахь билгалдоккхура иза оьрсашна дуьхьал боцуш, паччахьана дуьхьал хилар, амма реакционни-динан байракх кӀелахь хилар^[194]. 1970-чу шерашкахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н куьйгалла Къилбаседа Кавказ Россин имперех дӀатохар «шен лаамца йукъавахар» санна хьежа волавелира^[195].

1850-чу шерашкахь Европин публицистийн йукъахь Шамилан романтикин васт (сурт) кхолладеллера. Иштта, немцойн авторна Фридрих Вагнерна иза гуш хилла ламанхойн «баьчча а, динан куьйгалхо а» санна. Цуьнан цӀе «къайлаха йолчу нуьре гуонаца» йаржийна хилла, иза вара «цуьнан гӀуллакхашка (хьуьнаршка) хьоьжуш болчу массо а нахана там луш волу стаг». Цул сов, иза гайтина вара «малхбалехьара хаза къамел даран масала», «дог иркара хӀоттош волу оратор» а, «хьекъале законотворец (законаш хӀиттийнарг)» а санна^[196].

Французийн зорбанехь (прессехь) Шамилах «пайхамар» олура^[197] иза Ӏабд аль-Къадирца йуьстахтухура^[198]. Шамилан лерина йолчу французийн байтехь, иза Ӏаламан ницкъашка (мехашка, Кубане, Ӏаьржачу хӀорде) вистхуьлу, цаьргара шен мехкан бохам хилла хьал довза а доьвза. ТӀаккха цо шен йатаган (тур) хьала а оьций, «цхьаъ иттанна дуьхьал хиларна» ца хьоьжуш, «тӀелатархошна дуьхьал хьалагӀатту». Цуьнан ницкъах «Эльбрус а, Казбек а церан бух хиллачу меттигера буьххье кхаччалц дегадо»^[199].

Шотландин журналисташ цецбуьйлура, Кавказера хиламаша муха сацайо «дуьненан диаметран ах йолчу» империн ницкъаш, ткъа Шамиль а, цуьнан накъостий а «деспотизмца болчу тӀамехь маршонехьа девлла боккха пайда ца лоьху сийлахь-деза гӀазотхой» санна хьахабора цара^[200]. Оцу журналехь цхьа шо хьалха арайевллачу байташкахь Шамиль Саул-паччахьца йуьстахтуху, иштта билгалдоккху: «Дала цуьнан синан нуьцкъалла йелла, ткъа цуьнан дог майра хила Ӏамийна», маршонехьа тӀом бан, «Анапера Бакуга кхаччалц Сийлахь-дезачу тӀеман алу хьийзачу хенахь»^[201].

Имам Шамилан амалх лаьцна, туркойн историко Албай Яшар Иноглюн(оьр.)нохч. йаздо:

«Адамийн исторехь Шамиль санна баьчча хилла вац. Наполеон тӀеман ирча (бӀаьрхи) хилла вег хилла велахь, имам Шамиль — цуьнан цӀеран бӀогӀам хилла»

Иза чӀогӀа воккхачу хьесапе ваьккхира оцу факто: Шамилан дуьхьал тӀом бан Россин императорша шен уггар а говза болу генералаш хьийсор. Иштта, Кавказехь Шамилан дуьхьал волчу оьрсийн эскаршна куьйгалла дира: генерал-адъютанта Г. В. Розена (1831—1837), генерал-адъютанта Е. А. Головина (1837—1842), генерал-адъютанта А. И. Нейтгарта (1842—1844), фельдмаршала М. С. Воронцовс (1844—1854), генерал-адъютанта Н. Н. Муравьёвс (1854—1856) а, фельдмаршала А. И. Барятинскис (1856—1862) а^[202].

2006-чу шарахь Швейцарин журналистан Эрик Хёслин «Кавказ йаккхар: Геополитикин эпопея а, Ӏаткъам барехьа къийсам а» (À la conquête du Caucase: Épopée géopolitique et guerres d’influence) цӀе йолу книга арайаьллачул тӀаьхьа, масех рецензенто имам Шамиль дуьненайукъарчу террористца Усама бен Ладенца йуьстахтуьйхира^{[203][204][205]}.