Изюман кӀошт

Майда — 1553 км² (ширачу дозанашкахь 2020 шеран 17 июлал хьалха). КӀоштан доза ду Барвенковон кӀоштаца, Балаклейн кӀоштаца, Боровин кӀоштаца, Шевченкон кӀоштаца Харьковн областера, ткъа къилба-малхбалехь — Российн Донецкан Халкъан Республикин шина кӀоштаца.

Коьрта эркаш — Северски Донец а, цуьнан геннаш Оскол, Грековка, Доккха Камышеваха, Декъа Изюмец, ТӀеда Изюмец, Бахтин, Кунье.

• Изюман махка хевшина шира заманахь дуьйна. Археологин ахкаршца карийра шира нах баьхна меттигех йисинарш, мокхазан гӀирсийн пхьолгӀа Северски Донец эркан бедйистехь («Изюман лоттийлаш»). КӀоштахь даьхна тайп-тайпана кхерста къаьмнаш.
• 1111 шарахь, Салница эрк тӀехь, кхузаманан Изюман дозанашкахь, эла Мономах Владимир коьртехь волу шира Русичин эскаро эшийра половцийн эскар. Цу эркца боьзна бу 1185-чу шеран хиламаш а, цу эркехула чекхбаьлла Новгород-Северски эла Игоран некъ.
• XIII бӀешеран хьалхара декъехь мохк, гӀезалой-монголаш тӀелеттачул тӀаьхьа, адамаш доцуш бисина, йехачу заманна цӀе йелла цунна «Акха аре».
• XVI бӀешарахь Изюмщинийн латтанаш Москохан пачхьалкхан йукъадогӀуш хилла. Уьш лелош хилла ГӀирмин гӀезалойн рейдашна дуьхьал гӀаролхойн гӀуллакх деш болчара. Изюман гӀарулаш мехала лоруш хилла, хӀунда аьлча иза лаьттара Изюм некъа тӀехь шина фордана уллехь - Изюман а, Каменни а.
• 1599-чу шарахь, хӀинцалера Оскол эвла йолчу меттехь, паччахьан Борис Годуновн омрица, Слобожанщины Цареборисов хьалхара гӀала йиллина. ТӀаьхь-тӀаьхьа регионан махка тӀе хевшира гӀазакхий а, ахархой а — Украинин Аьтту бердан меттигера бахархой.
• 1770-гӀа шерашкахь кхузахь дӀахӀоьттира украинхойн жима тоба, цара, Балаклейн полковник Черниговец Яков коьртехь а волуш, дечигах гӀап йира. 1680-чу шарахь йаздинчу документ тӀехь оцу гӀаланах «Изюман ГӀала» олуш хилла. ШолгӀачу шарахь, Изюман дуьхьалонан могӀа буьллучу хенахь, гӀала дӀайаьхьира Донец эркан лекхачу аьтту берда тӀе.
• Полкан дӀахӀоттамо билгалйохура Изюмщинин административан урхаллин башхаллаш. Изюмехь, полкан гӀалахь санна, кӀоштан тӀеман-гражданийн урхаллин полкан канцеляри кхоьллира. Ма-дарра аьлча, дерриг Ӏедал цхьана стеган карахь дара – Изюм Слобода гӀазакхийн полкан полковникан.
• Екатерина II дӀайаьхьна 1765 шеран реформа хиллачул тӀаьхьа, хийцамаш хилира Слобожанщинан административан дӀахӀоттамехь а. Полкан мохк хийцира Изюман провинцица, иза йукъайоьдура Слободско-Украинин губерни. Шен рогӀехь провинци йекъайелира пхеа комиссариате.
• 1780 шарахь кхоьллира Харьковн сардалалла, цуьнца цхьаьна кхуллу Изюман уезд.
• Харьковн сардалаллин меттана, 1796 шарахь, йира Слободско-Украинин губерни (1835 шарахь дуьйна Харьковн) цунна йукъа, кхечаьрца цхьана, йахара Изюман уезд. 1797 шарахь йерриг поветаш йийкъира волосташна, хӀоранна а бахархой 3 эзар стаг гергга бара.

КӀоштан йекъайаларан истори

КӀоштан 2020 шеран 17 июль кхачале, шира дозанашкахь йукъайодара^[5]:

ГӀалин кхеташонаш: 1 Йуьртан кхеташонаш: 17

ГӀаланаш: 1 Йарташ: 60

КӀоштан коьрта говзалла: инструменташ йеш, машенаш йеш, йуьртабахам а, хьаннийн бахам а. Промышленность хьалдолуш долчу шерашкахь 30 эзар сов стаг вара кӀоштан гигантан заводашкахь болх беш. Изюмехь инструменташ йечу заводехь — 15 эзар, Изюмехь тепловозаш тойечу заводехь — 5 эзар, Изюмехь оптикан-механикин заводехь — 8 эзар. Украина маьрша йаьллачу шерашкахь массо а предприятеша шайн продукцин барам лахбина. Карарчу хенахь машенийн предприятешкахь болх беш ву 2,5 эзар гергга стаг. Регионан коьрта экспортан сурсаташ ду: кхачанан а, хьуьнан а сурсаташ: шура (СК Малхбале), хӀоь (ИГКХП), дечиг, аннаш, штакетник, гуранаш (ГП Изюмский хьуьнан предприяти). Иштта цу кӀоштахь кхоъ цӀерпоштнекъан станци йу. 2012-чу шарахь кӀоштахь уггаре а пайда оьцуш йолу предприятеш Капитоловка йуьртахь йолу Изюман пачхьалкхан бепиган сурсатийн комбинат, Изюман пачхьалкхан хьуьнан бахам а бу аьлла билгалдаьккхина. Предприятин кхиарца а, арахецарца а хьалхара меттиг дӀалоцуш йу областехь 15-гӀа меттиг дӀалоцуш йолу Изюман пачхьалкхан бепиган сурсатийн комбинат (ИГКХП).

КӀоштан уггаре йаккхий йу промышленни предприятеш:

• Изюман хазнин приборашйаран завод (1500 ст.).
• Изюман пачхьунбахам (606 ст.).
• Изюман бепиган сурсатийн комбинат (203 ст.), цара ахчанан эквивалентехь доккху кӀоштан ДЧС доккха дакъа, иштта, йуза кӀоштан бюджет. КӀоштахь йу кӀеззиг токан хьост — ЦӀеосколан ГЭС, кӀеззиг газ йоккху меттиг йу.

• Капитоловка й. Свято-Варварински православин килс;
• ЦӀен Оскол йуьртара Свято-Николаевски православин килс;
• Жима Камышоваха йуьртара Свято-Троицки православни килс;
• Ивановка йуьртара Иоанно-Предтеченски православин килс;
• Бугаевка йуьртахь Свято-Ахтырски килс;
• Харьков — Довжански новкъахь Кремянец лам тӀаьхь Сийлахь-Боккха Даймехкан ТӀеман мемориал йу;
• Веделыхаера скифийн гӀалин ахкарш (Яремовка йуьрт).

• ред. Сероштан Н. А., Кумака А. М., Слюсарский А. Г. и др. Изюмский район // Харьковская область.(оьр.) / Тронько П. Т. (пред. Главной редколлегии). — 2-е. — Киев: Главная редакция УСЭ, 1976. — С. 391—417. — 724 с. — (История гӀалаов и сёл УССР в 26 томах). — 15 000 экз.