Купянскан кӀошт

Майда — 4612 км² (3-гӀа меттиг кӀошташна йукъахь). КӀоштан доза ду малхбузехь — Чугуевн къилбеха — Изюман кӀошташца Харьковн областан. Малхбалехь — Луганскан Халкъан Республикин Сватовон кӀоштаца.

Коьрта эркаш — Оскол а, цуьнан геннаш Купянка, Осинови, Сенёк, Синиха (аьттунаш), иштта Гнилица, Лозоватка, Новоосиновка, Песчани (аьррунаш).

• 1923 шеран 7 мартехь Украинин ССР правительствос Йерригукраинин Йуккъерачу Кхочушдаран Комитетан президиуман No 315 сацамца тӀеийцира республикин мохк бекъаран керла система. Уездаш а, волосташ а хийцира кӀошташца а, гуонашца а.
• Харьковн губернех 1923 шарахь 10 уездан меттана 5 гуо бинера, 227 волостан метта — 77 кӀошт йинера, царна йукъахь жима Купянскан кӀошт, кхоьллина УССР Йерригукраинийн Йуккъера Кхочушдаран Комитетан Президиуман сацамца № 315 1923 шеран 7 мартехь.
• 2020 шарахь Харьковн областан кӀоштийн «оптимизацин» гуранахь Лакхара Радо йитира ворхӀ кӀошт, цу йукъахь Купянскан а.
• 2020 шеран 17 июлехь украинин административан-мехкан «реформин» керла йекъайаларан Харьковн областан гуранахь^[3][5][6] кӀошт йоккха йира, цунна йукъа даьхкира мехкаш:
• Купянскан кӀоштан,
• Йоккха Бурлукан кӀоштан,
• Шина эркан кӀоштан,
• Шевченкон кӀоштан,
• кхин а областан маьӀнин гӀаланаш Купянск.

Йоккха йина дозанашкахь бахархойн барам — 137,2 эз. стаг^[3].

КӀоштан бахархойн барам 2020 шеран 17 июль кхачале дозанашкахь 2020 шеран 1 январехь — 23 180 стаг вара (берриг — йуьртахой, Купянск гӀалин бахархой боцуш)^[4]. 1966 шарахь кӀоштан бахархой (Купянскца) бара 80 213 стаг; бахархой луьсталла йара 63,6 стаг 1 км².

2020 шеран 17 июлехь даккхий дина дозанашкахь кӀошт йекъало 8 мехкан йукъаллин (громадийн)^[7][3], цу йукъахь 1 гӀалин, 3 поселкан, 4 йуьртан йукъаралла:

• ГӀалин:
  • Купянскан гӀалин йукъаралла (Купянск гӀала);
• Поселкан:
  • Йоккха Бурлукан поселкан йукъаралла (гӀтп Йоккха Бурлук),
  • Шина эркан поселкан йукъаралла (гӀтп Шина эркан),
  • Шевченковон поселкан йукъаралла (гӀтп Шевченково);
• Йуьртан:
  • Кондрашовски йуьртан йукъаралла (Кондрашовка йуьрт),
  • Куриловски йуьртан йукъаралла (Куриловка йуьрт),
  • Ольховатски йуьртан йукъаралла (Ольховатка село),
  • Петропавловски йуьртан йукъаралла (Петропавловка йуьрт).

КӀошташ йекъайаларан истори

КӀоштан шира дозанашкахь йукъахь йара:

Йуьртан кхеташо: 19

Посёлкаш: 1 Йарташ: 69

Меттигера кхеташонаш (шира дозанашкахь):

Вишневски йуьртан кхеташо Глушковски йуьртан кхеташо Грушевски йуьртан кхеташо Гусински йуьртан кхеташо Ягодненски йуьртан кхеташо Кисловски йуьртан кхеташо Кондрашовски йуьртан кхеташо Кругляковски йуьртан кхеташо Куриловски йуьртан кхеташо Лесностенковски йуьртан кхеташо

Моначиновски йуьртан кхеташо Нечволодовски йуьртан кхеташо Песчански йуьртан кхеташо Петровски йуьртан кхеташо Петропавловски йуьртан кхеташо Пристенски йуьртан кхеташо Просянски йуьртан кхеташо Сеньковски йуьртан кхеташо Смородьковски йуьртан кхеташо

КӀоштахула чекхболу (2020 шерал хьалхара дозанашкахь) 5 цӀерпоштнекъ: Купянск — Волчанск, Купянск — Харьков, Купянск — Валуйки, Купянск — Сватово, Купянск — Святогорск, Харьков — Луганск.

Иштта цу чухула чекхйолу Р-07 Харьков-Луганск шоссе. Украинин махка тӀехь регионан маьӀна долу некъ бу иза. Чугуев гӀалахь дӀаболало иза, цул тӀаьхьа Шевченково, Купянск, Сватово, Старобельск, Беловодск олучу нах бехачу меттигашкахула чекхболу Луганскан Халкъан Республикерчу Мелови юьртахь. Кхин дӀа а иза боьду Российн махкахула, дуьненаюкъарчу М-4 некъа тӀе а боьдуш.

Берриг бохалла — 289,7 км.

Некъ биллина 1954 шарахь; оцу хенахь дуьйна иза шорбира 6 м, йоманаш йохку ремонт йо. Трассин дакъошкахь реконструкци йан ахчане хьоьжуш бу.

Стационаран ПАИ пост лаьтта йуьртахь Сватово 131-гӀа км трассин.

"Мелови" КПП, низамехь ма-хиллара, рагӀнаш ца хуьлу, ткъа дозанан а, таможнин а талламаш сиха дӀахьо. Оьрсийчохь мах луш болу некъан маша бу, иза хенан йохалла шорлуш бу. Некъана ахча дӀадала йиш йу КПП ахчанца, банкан картаца йа лерринчу транспондерца – машенан хьалхарчу стекхана тӀе дӀатоьхначу картаца. Нагахь санна хьан транспондер йелахь, автомагистралан цхьана декъехь леларан мах автоматически дӀабоккху, машен мах схьаоьцучу меттигехула чекхйаьлча. ХӀора мах луш йолчу декъан йуьххьехь хӀиттайо КПП. Нагахь санна мах луш болчу некъашца пайдаэца ца лаахь, альтернативни дӀасалела некъаш ло.

• Мохкбовзаран музей.
• Меттигера телекомпани.
• Масех рекламин а, йукъараллин-политикин газет.

1955—1957 шерашкахь Харьковн областан Купянскан кӀоштан Александри кӀотар йолчохь Оскол эркан аьрру берда тӀаьхь Д. Телегина аьхкира энеолитикин каш Йуккъера Стоган II оьздангаллин. Цхьаьна кепан билгалйаьккхира Y-хромосомин гаплотоба R1a-M417 а, митохондрин гаплотоба H2a1a^[8].

• Сядрыстый Николай Сергеевич — гӀараваьлла микроминиатюрийн говзанча, вина 1937 шеран 1 сентябрехь Колесниковка йуьртахь. Массо агӀор дешна стаг: ССРС спортан говзанча, хин бухахула нека дарна Украинин абсолютан чемпион, исбаьхьалча, «Украинин халкъан кхоллараллин хьакъдолу говзанча» цӀе йелла, Украинин халкъан исбаьхьалча, поэт, тоталитаран ражан хьостийн а, схьадовларан а талламхо: фашизм, коммунизм, нацизм, Мацалла лайначеран иэсан мемориалан йерриг архиван тестийн автор
• Скрыпник Михаил Семёнович (1926—1995) — Сийлаллин орленан вуьззина кавалер, 39-гӀа гвардин кхийсархойн дивизин 120-гӀа гвардин кхийсархойн полкан иччархо. Вина КӀайн йуьртахь.

• ред. Сероштан Н.А., Кумака А.М., Слюсарский А.Г. и др. Купянский район // Харьковская область(оьр.) / Тронько П.Т. (пред. Главной редколлегии). — 2-е. — Киев: Главная редакция УСЭ, 1976. — С. 479—514. — 724 с. — (История городов и сёл УССР в 26 томах). — 15 000 экз.