ГIизларара теракт (1996)

• Абалаев Айдамиран тоба — 70 стаг гергга;
• Атгериев Турпалан тоба — 40 стаг гергга;
• Радуев Сулейманан (Радуев Салманан ваша) тоба — 60 стаг гергга;
• Исрапилов Русланан (Исрапилов Хункаран вешин) тоба — 30 стаг гергга;
• Чараев Мусан тоба — 40 стаг гергга.

Операцин йукъара куьйгалла Д. Дудаевс тӀедиллира Исрапилов Хункаран а, Радуев Салманан а тӀе, Исрапиловс операцин тӀеман куьйгалла дира, ткъа Радуевс — политикин: ГӀизлар схьайаьккхича цуо дийцарш дан дезара российн Ӏедалан векалшца а, МХГӀ а^[1].

1996-чу шеран январь беттан 9-чу дийнахь, Масхадов Аслан Оьрсийн эскаршна дуьхьал тӀеман операцеш чӀагӀйаре кхайкхам биначул тӀаьхьа сихонца, Ичкерица цхьаьна тӀеман формированеш, масех мобилан тобанан ницкъийн куьйгаллехь бара аренан баьччийн Исрапилов Хункар-Паша, Радуев Салман а, Атгериев Турпал-Ӏела, герзаца рейд йира луларчу ДегӀастан махка тӀе, шен Ӏалашоне ГӀизлар гӀала а хаьржина. ТӀелатаран коьрта Ӏалашо йара гӀалин тӀеман объекташ: Абалаев Айдамаран декъана тӀедиллира кегий герзаш а, гранатомет а лелош беркеманийн базина тӀелатар, гӀаролхой физикин кепара дӀабаха, цигахь лаьттарш хӀаллакбан [беркеманаш], дӀалаца герзан ларма. Амма беркеманийн база тӀелатаре хьоьжуш бара, церан аьтто белира тӀемалой йухатоха; базехь лелхийтина беркеманаш сакхт долуш хилла. Беркеманийн база лаьтташ йара ГӀизларан йистехь, адамаш дехачу гӀишлошна 500 метр генахь, Ӏуьйранна кхиамза тӀелатар динчул тӀаьхьа, тӀемалой чубаьхкина гӀалина закъалтана нах лаца Ӏалашонца; вада гӀерташ вийна гӀалин автобусан шофер. Буьйсанна бердаран цӀенна чубаьхкина уьш. Ӏуьйранна цара нах закъалтана лецна нийсса аэродромна гена йоццуш йолчу заводан кевнехь. Чараев Мусас куьйгалла дечу "Новр-ГӀалин батальонна" тӀедиллина хилла № 3693 тӀеман дакъа схьадаккхар а, ницкъ ма-кхоччу дукха эскархой йийсаре лаца гӀертар а. ТӀеман дакъа хьоьжуш дара тӀелатаре. ТӀемалойца йолу уггаре а хьалхара машен хӀаллакйина эскаран декъана уллехь йолчу дукхаквартирашйолчу цӀийнан кертахь, хьалха хаам а ца беш, цу сохьта герз диттина. Делкъал тӀаьхьа кхо сахьт даллалц цхьа а федералан ницкъ ца баьлла гӀали чу. Массо а ницкъаллин структураш шаьш ларйеш йара, тӀеман ницкъаш кхачаре хьоьжуш бара, ткъа тӀемалоша массо а закъалтхо Ӏуьйранна дарбан цӀийне а кхачийна, Ӏара, шайн тӀедахкарш дӀакхачо а буьйлабелира. Радуев Салман куьйгалла дечу "Къилбаседа-Малхбалерчу агӀонанна" цхьаьнакхетна тобанна тӀедиллина кеманийн завод схьа а йаьккхина, цуьнан гӀирс хӀаллакбан. Цул тӀаьхьа, гергарчу хӀусамашкара закъалтхой схьа а гулбина, цаьрца аьчканекъан вокзале дӀа а бахана, иза шайн Ӏуналлехь латто дагахь бара тӀемалой.

ГӀала йерриге схьайаккха ойла йацара, амма гобарна кхерам болчу хьолехь тӀемлойн тобанна гӀуллакх дан дезара нисделла хьоле хьаьжжина. Аэродром латто церан таро ца хилира, хӀетте а тӀамехь дохийра шиъ бекема Ми-8^[2] а, шиъ бензин лело машен а. ТӀегӀертачу федералан эскарша тӀеӀаткъам барца, тӀелетар дина батальон лаьттачу меттигера йуха а баьхна, гӀала йухабевлира, цигахь цара йийсаре лаца атта меттиг хаьржира — берийн цӀа а, гӀалин дарбан цӀа а, бӀе сов стаг закъалтана а лоцуш — медицинин клиникин белхахой а, цигарчу пациенташ а Будённовскера сценари йира. Иза хиллачул тӀаьхьа сихонца тӀемалоша гергарчу нах бехачу гӀишлошкара 3 эзар сов стаг дӀавигина цу гӀишло чу. Лакхарчу гӀатташ тӀехь закъалтана нах а хӀиттийна, шолгӀачу гӀат тӀе минанаш а йиттина, хьалхарчу гӀат тӀехь баррикадаш йина террорхоша, дуьхьало латто кечлуш. Цхьаболу тӀемалой бисира, Теркан дехьаволу тӀай лаца, гӀалина тӀегӀертачу хенахь. Де чекхдалале 32 стаг вийна, 64-нна чевнаш йина.

ТӀемлоша дийцарш ца дира федералан ницкъашца, цара некъ къевлинера дарбан цӀенна уллехь. 10 январехь бӀаь закъалтхо а эцна цара йитина гӀала ДегӀастан Республикин куьйгалхошца дийцарш динчул тӀаьхьа. ДегӀастан куьйгалло йалийна аргументех хӀета-метал хилира массарна а.

Радуевн тобанан юхабогӀу некъ ДегӀастан мехкан тӀехула чекхбелира. Дозанна ах километр генахь йолчу Первомайски эвлан кӀоштахь нохчийн агӀор дехьабовла лууш бара тӀемалой. Дозанна гергахь тӀемалой а, закъалтхой а болу автобусийн колонна сацийна герз тоьхна, иза кхетта ДегӀастан некъан милицин эскортийн машенна (зенаш ца хилла). ТӀемалой а, закъалтхой а Нохчийчу бита дагахь а дацара федералан Ӏедал: цара дозанехь нах мукъабохур бу аьлла хеташ дара. ТӀемалой дагахь бара закъалтхошца кхин дӀа а дӀабаха, Ойсхар юьрта йолчу Дудаевн штабе кхаччалц.

Герз тоьхначул тӀаьхьа колонна йухайеина Первомайске, цигахь тӀемлоша, схьайаьккхира новосирскан ЧГӀМ блокпостера герз схьа а даьккхина схьалецна, иза бахьнехь тӀемлошкахь болу йийсархойн барам тӀекхетта 37 милиционер.

11-14 январехь тӀемлой чӀагӀбелира Первомайскехь. Йуьртан гуо бира федералан эскаро. Хиламан метте веира РФ чоьхьара гӀуллакхийн министр Анатолий Куликов а, ФСБ директор Барсуков Михаил а. Дийцарш пайдехь ца хилира. Радуев гуттара шен тӀедахкарш хуьйцура. ТӀедуьллура, Григорий Явлинский, Борис Громов, Александр Лебедь, Егор Гайдар дийцаршкахь йукъарло дийцар, шайн лаамца закъалтхой хилар. ТӀедуьллура, дийцаршкахь премьер-министро Виктор Черномырдина дакъа лацар.

Кхин а диъ дийнахь дуьхь-дуьхьал латарехь шина а агӀоно жигара кечам бира тӀеман гӀуллакхашна. ТӀемалоша закъалтхойх пайда эцна йуьрт чӀагӀйеш. Федералан эскарша тӀеозийра йаккхий тоьпаш, кхин а дакъош, дӀабаьхьира таллам. Цу кепара, Первомайскина уллехь гулйелира дуккха а тайп-тайпана эскаран тоба, йерриг а 2500 стаг а волуш, 32 йоккха топ а, миномет а, 16 цӀе йетта герз а, 10 гранатомет а, 3 Град МЛРС установка а, 54 БМП ,22 БТР, 4 БРДМ-2, масех танк а, тӀеман беркема а. С.Радуевн карахь 300 гергга тӀемало а, 100 сов закъалтхо а, беллачийн декъий чохь долчу машенаш тӀехь ГӀизларара арайаьхна 82-мм минометаш а, ткъа иштта дуккха а пулеметаш а, гранатометаш а, цӀе йеттар герз а, кхидолу герз а, патармаш а. ТӀемалоша шорйина шайн арсенал, Новосибирскерчу чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин блок-пост дӀа а йаьккхина. Январь беттан 14-чу дийнахь Москохара хаам кхаьчна ДегӀастарчу къаношна а, Новосибирскерчу милиционерашна а тӀемалоша тоьпаш тоьхна хиларх лаьцна. Оццу дийнахь харцбо и хаам ФСБ-н йукъараллин зӀенийн центран куьйгалхочо Михайлов Александра. «Ӏаьржачу дешин закъалтхой» цӀе йолчу документалан филмехь цу хаамех цо эр ду дезинформаци, ДегӀастана а, Нохчийчоьнан а йукъаметтигаш талхо Ӏалашо йолуш.

15-18 январехь масийттаза гӀоьртира йуьртан тӀелата. Операци йоло сацам бира хаам беъча къаношна а, масех милиционерна а тоьпаш тоьхна аьлла. Цхьа дакъа тӀемлой гуон йукъара бевлла, Теркан тӀехула йиллина газан биргӀан тӀехула бевлла.

15 январехь ФСБ директоро Барсуковс сацам бо Первомайски йуьртан штурм йан беркеманаш а, танкаш а, БТРаш а лелош, закъалтхой барах хӀума а ца хеташ^[3]. Федералан ницкъийн йукъара баьччал дира Зорин Виктора, ФСБ директоран Барсуков Михаилан хьалхара гӀовсо^[4]. Январь беттан 15-чу дийнахь Ӏуьйранна, эффект йоцуш йаккхий тоьпийн кечам а, хӀаваэхула гӀо динчул тӀаьхьа, исс штурмовикийн тоба — леррина ницкъийн дакъа «Витязь», леррина сиха жоп луш йолу дакъош (СОБР) а, 22-гӀа къаьстина гвардин бригадан леррина гӀуллакх, Инарла штабан ГРУ - штурм йолийра. ШолгӀачу эшелонехь, закъалтана нах латто йиш йолчу гӀишлошна штурм йан буьззина кийча йолуш, йара ФСБ «А» урхалла а, ЦСН СБП РФ а штурман тобанаш. Сахьт даьлча, «витязаш», татолах дехьа а бевлла, йуьртан йистехь тӀемалойн хьалхара ларйаран могӀа схьа а лаьцна, къилба-малхбален куьпе чубахара. Вукхера, тӀай а, кешнаш а долчу кӀоштахь луьра цӀеран дуьхьалонаш нисйелла, саца дийзира. Ши сахьт даьлча, кегий эшамаш а бина, «Витязь» а сецира. Малхбузе кхаьчча, массо а дакъошна омра дира шайн йуьхьанца хиллачу меттигашка йухадовла аьлла^[5].

Январь беттан 16-чу дийнахь Туркойчоьнан Трабзон портехь террористаш коьртехь М. Токджана, цо дийцарехь, Басаевн батальонехь тӀом бина «Аврази» бурам лецира дӀалаьцна пассажиршца дукхахберш Оьрсийчоьнан борт тӀехь. Террорхойн тӀедахкарш дара Первомайски эвлан блокада дӀайаккхар а, Къилбаседа Кавказера федералан эскарш арадахар а.

17 январехь Ӏуьйранна уггаре Первомайскина уллехь йолчу йуртан Советскин Нохчийчоьнан агӀор тӀемца дехьйелира жима тоба, хила тарло тӀемлойн талламан тоба, цара йохийра УАЗ машен дегӀастара омонца.

Январь беттан 19-чу буса тӀемалойн коьртачу ницкъийн (цу йукъахь Радуев а, Атгериев Турпал-Ӏела а волуш) аьтто белира гуон чуьра ара бовла, Нохчийчу йухаберза. Верриг а новкъабевллачу тӀемалойн терахь дара 256 стаг, уьш новкъабевлла 7 КамАЗ^[4] машенахь. Первомайскера радуевгӀара буьйсанна йукъара бовлуш, тӀамехь вийра 2 салти (1 эскаре кхайкхинарг а, 1 контрактан салти а) а, 3 эпсар а 22-чу къаьстина башха Ӏалашонан бригадин. Дехьабевлира церан позицешкахула. Иштта вийра церан позицешкахь хилла 58-гӀа эскаран талламан хьаькам, полковник А.М. Стыцина^[6]. Верриг а цу операцехь дакъалоцуш вара лерринчу ницкъийн 22-чу бригадан 40 эскархо (Ханкалара а, Ростовера а хӀоранна а 20 стаг веара). Ростовера баьхкира 411-чу лерринчу Ӏалашонан тобанан тӀемалой, коьртехь тобанан баьчча а волуш, Ханкалара схьакхечира цхьаьнатоьхна тоба. Кхечу кхерамазаллин ницкъашна юкъахь хиллачу эшамех лаьцна хаамаш тайп-тайпана бу, билггал къасто йиш яц.

• Федералан эскарша лелийра кхуссу герз, беркеманаш Ми-24, «Градаш», танкаш Т-72 а, БТРаш а.
• ТӀемлош лелийра дукха дерг дайн дӀасалело герз: гранатомёташ а, ПТУРСаш а.

ГӀизлара а, Первомайске а рейдан жамӀехь кхелхира (тӀемлоша дийцарехь) 800 гергга салти, ЧГӀМ белхало, ДегӀастанан машаре бахархой, масех бӀе стагана тайп-тайпана хала чов йира^[7].

Оьрсийчоьнан тӀеман векалша дӀахьедина, Первомайски йуьртахь операци дӀахьош 82 закъалтхо маьршаваьккхина, кхин а 13 вийна аьлла. Цул сов, дӀакхайкхийра, тӀелатар динчарна йукъахь хилла эшамаш 26 стаг вийна, 128 чевнаш йина аьлла. Кхечу хьосташа дийцарехь, ГӀизларахь а, Первомайскехь а вийна лаххара а 78 эскархо а, милицин белхало а.

ГӀизларахь дохийна 800 сов цӀа а, пиетар а, Первомайскехь — 330 долара цӀенош, кхин а йохийна 60 сов автомобиль а, трактор а. Йохийна газбиргӀа, хинбиргӀа, токан серий, дохийна маьждиган а, медсандекъан а гӀишлош.

ТӀемлоша дохийра 2 беркема Ми-8 а, 2 БТР а.

• «Московски новости» газето йаздарехь, тӀемалоша гӀалахь дина тӀелатар хьалххе дуьйна хууш хилла: оперативан хаамаш кхаьчна, нохчийн диаспорин дукхахболу векалш ГӀизларара дӀабахана. Иза иштта делахь а, тӀеман ницкъаш тӀелатарна кечам беш дацара: тӀемалой новкъарло а йоцуш чекхбевлира Оьрсийчоьнан блок-посташкахула. Церан операцин сценарино доккхачу декъанна карлайаьккхира Басаев Шамилан тӀемалойн Будённовске рейд. (Хьамид Иналовс тоьшалла до: «Радуевн тоба а, цуьнан хӀоттам а, герз а, маршрут а, ур-атталла зуламан акт йолало билггал долу де а девзаш дара 1995-чу шеран дечкан беттан 25-чу дийнахь дуьйна», барамаш тӀе ца эцна цу хиламийн гӀайгӀане жамӀ массарна а девзаш ду"^[8].)
• Саратовн химин эскаран ишколан куьйгалхочо а, 1981-1991 шерашкахь гӀазкхийн эскаран инарла-майора а, Теркан гӀазкхийн эскаран атамано а Шевцов Владимир чӀагӀдора, эскаре дӀайазвала лууш болу Теркан гӀазкхийн тоба закъалтхой маьрша бахарехь дакъа лаца лууш, милицино реза ца хилла автоматаш дӀайала. Иштта цо дӀахьедина, нагахь санна эскарша леррина набарна газаш хьаькхнехьара, закъалтхой кӀелхьара баха а, террорхой леца а аьтто хир бара аьлла. Амма Шевцовс шен тидам бира, и тайпа хӀуманаш дуьненайукъарчу конвенцино дихкина ду, ткъа цу хенахь дуьненахь закъалтхой маьрша баха цу тайпа газаш лелийна йацара аьлла^[9].
• 2001 шеран гурахь «Дахар» газето хаам бира, террорхойн гӀуллакхашца доьзна ГӀизларан а, Первомайски а бахархошна дина материалан зе талламхоша 269 миллиард сом 1996-чу шарахь долчу мехашца. "Московские новости" зорбанан гӀирсо дийцарехь, Первомайскойн бахархошна компенсаци санна 250 миллион номиналан доцу сом хьажийна Ӏедалша, ткъа хӀора доьзална ВАЗ-2106 машен йелла^[10].
• И хилам хиллачул тӀаьхьа бутт баьлча, 1996-чу шеран февраль беттан 9-чу дийнахь Пачхьалкхан Думо тӀеийцира леррина сацам, цуьнца Радуевн тӀемалой амнисти йира. Цул тӀаьхьа Радуевс дӀахийцира ша лецна Новосибирскера милиционераш. Первомайскехь лецна тӀемалой дӀахецна (бакъдерг аьлча, йийсаре лаьцначу милиционерашца хийцина), беллачийн декъий дӀаделира дӀадохка.
• Хьалхара нохчийн тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Радуев Салманна а, иштта ГӀизларан терактехь дакъалаьцначу цхьамогӀа аренан баьччашна а делира Ичкерин лаккхара совгӀат — «Къоман сий» орден — бригадин инарлин дарж а. Радуев Салман хилира цо кхоьллинчу «Инарла Дудаевн эскар» буьйранча, Исрапилов Хункар-Пашас цхьана ханна куьйгалла дира НРИ Антитерроран центран Турпал-Ӏела Атгериев Масхадов Асланан Ӏедалехь пачхьалкхан кхерамзаллин министр хӀоьттира, ткъа Айдамир Абалаев иштта йоццачу хенахь республикин чоьхьарчу гӀуллакхийн министран даржехь лаьттира^[11].
• 1996 шеран 16 январехь туркойн портехь Трабзонехь террористийн тобано дӀалаьцна адам дӀасалело «Аврази» бурам, кхерамаш туьйсура закъалтхошна-оьрсашна тоьпаш тоьхна, кема оьккхийтар ду бохуш. Террористаш тӀедуьллура Первомайски йуьртан тӀелатар сацадар.
• 1996-чу шеран февраль беттан 9-чу дийнахь Пачхьалкхан Думо сацам бира ГӀизларахь а, Первомайскехь а «низамехь йоцучу акцешкахь» дакъалаьцначарна амнисти йан, бисина закъалтхой дӀахецар бехкамца. ТӀаьхьо инарла прокуроро Скуратов Юрийс тӀечӀагӀдира, полисхой боккъал а йийсаре лаьцна хилар, ткъа «хьаькамаша сацам бина Первомайскехь лецна нохчийн бандиташ хийца», амма и тайпа гӀуллакхаш формалан кепара низамехь доцуш хиларна, «арадовларан некъ карийра: Пачхьалкхан Думо амнисти хьокъехь сацам бина»^[12].
• Инарла-полковника Геннадий Трошевс шен мемуарашкахь элира ГӀизлара рейдах а, Первомайскера тӀамах а тӀемлойн болх боьхна хилар, хӀунда аьлча, мемуараш йазйечу хенахь (5 шо гергга даьлча) кхин иштта операци тӀемлоша ца йина^[13]. Мемуараш арайевлла шо даьлча хилла Москохара театран центрера закъалтхой лецар, ткъа кхин а ши шо даьлча — Бесланера ишкол дӀалаьцна.

• Д/ф «Криминалан Росси» циклан «Ӏаьржа дешин закъалтхой»