2002 шеран 19 августехь Нохчийчохь хилла Ми-26 катастрофа
2002 шеран 19 августехь Нохчийчохь хилла Ми-26 катастрофа — Россин тӀеман ницкъийн исторехь хилла уггаре йоккха авиакастрофа. Иза хиларан бахьана дара Ми-26 тӀеман-транспортан вертолёт «Игла» олучу хьийзош йолчу зенитан-ракетан комплексера (ПЗРК) йитинчу ракетаца дохийна хилар. Кхин а дуккха а адамаш кхелхаран бахьана хилира кхин цхьа маьӀна долу хӀума: вертолёт чӀогӀа йерзийна (тӀехйаттина) хилар а, иза минийн аренаш тӀе дожар а. Иза лоруш йу Россин исторехь хиллачу уггаре йаккхийчарах авиакатастрофа[1].
Хиламаш кхиар
19-чу августехь Москохан хенан чотца 16:10 даьлча гергга, Латтан тӀеман эскарийн армейн авиацин долахь долу Ми-26 вертолёт, Моздокера аэродромера хьалахьайаьлла Хан-ГӀаларчу базинехьа некъ баьккхира. Вертолёт тӀехь бара шайн отпускаш чекхевлла гӀуллакхе йухабогӀуш болу тӀеман гӀуллакххой а, иштта Нохчийчохь шайн накъостий хийца богӀуш болу контрактникаш а, срочни гӀуллакхан салташ а. Хьалхарчу деношкахь догӀуш хиллачу дика доцучу хенан хӀоттама бахьана долуш, Моздокехь Нохчийчу дӀабаха кечбелла дуккха а тӀеман гӀуллакххой гулбеллера. Оцу бахьанийца вертолёт чӀогӀа тӀехйаттина (йерзийна) йара.
16:54 даьлча Ми-26 Хан-ГӀалин аэродроман массех километр гена дара, охьахаархьама маневр а йаш. Оцу хенахь экипажан командира, майора Олег Батановс латте хаам бира аьтту двигатель йолчохь тата (хлопок) хезна аьлла, иштта бортови системаша цӀе йаларна кхерам хиларх дӀахьедира. ЦӀе шолгӀачу коьртачу двигательна тӀе йаларна кхоьруш, Батанов сихонна охьадосса (лахагӀорта) волавелира.
Аварийни охьахоуш Ми-26-н цӀог латтах чӀогӀа кхийтира. НеӀаршна гергахь хилла тӀеман гӀуллакххой лоллаш йолчу вертолёт чуьра аьрха аралелха кхиара, цхьаболчу гӀуллакххошна аьтту белира агӀонашкара а, тӀехьара а иллюминаторшкахула арабийла. Экипаж а кхерам боцуш кӀелхьарайаьлла — уьш кабин чохь бара, ткъа иза латтах кхетарца зен хилла йацара. Делахь а, бохаман нисдаларца, вертолёт охьахайара Хан-ГӀалин база тӀеман тобанийн тӀелатаршха ларйаш йолчу минийн аренаш тӀе. Оцу бахьанийца лоллаш йолу вертолёт йойур йацара, ткъа чевнеш хилларш арабахар — хала дара. Сапёраша минийн аренашкахь массех некъ бинчу хенахь, дӀайойуш хӀумма а йисина йацара.
Кхелхинарш
Вертолёт дожаран, цӀе йаларна а, минаш тӀехь иккхина хиларна а берриге 127 стаг кхелхира. 117 стаг меттигехь кхелхира, ткъа кхин волу 10 стаг тӀаьхьа госпиталешкахь велира. 20-чу августехь Россин президента Владимир Путина 22-гӀа август Россин дезде (трауран де) кхайкхийра.
Таллам
Талламо хӀоттийначуьнца, авиакатастрофин коьрта бахьана «Игла» ПЗРК-чуьра ракета вертолётана кхетар ду, ткъа дукха адамаш хӀаллакхиларан бахьана — вертолёт шозза тӀехйаттина (перегруз) хилар ду, оцу бахьанийца пилоташна хала дара кхерам боцуш аварийни охьахаар кхочушдан.
Вертолётна дуьхьал ПЗРК лелор
Суьдан талламан материалех, допросийн протоколех, тешаша деллачу гайтамех а, гӀуллакхана тӀетоьхначу терактан видеойазах а гуш ду, и зулам пхеа бандахочо лелийна хилар. 2002-чу шеран 19-чу августехь уьш Соьлжа-ГӀалин 6-гӀа микрорайоне баьхкира, иза «Хан-ГӀала» базина гергахь йу. Цигахь Тухачевскийн урам тӀехь йолчу ахйохийначу шина гӀат йолчу хӀусам чохь цара герз кхосса позици кечйира. Церан Ӏалашо йара Моздокера 6-гӀа микрорайонехула тӀехула йогӀу муьлхха а вертолёт дохо. 16:54 даьлча Хан-ГӀалина тӀехула, Хан-ГӀаларчу базине йогӀуш йолу Ми-26 вертолёт гучуйелира. Вертолётана тӀехьажийна «Игла» ПЗРК-чуьра ракета йитира. Пхи секунд йаьлча, 180—200 метр лакхонехь, ракета вертолётан аьтту двигательна кхийтира.
2004-чу шеран 29-чу апрелехь Ростован областан суьдо Джантемиров Доку терроризм лелорна а, адамаш дайарна а бехке а вина, хан тоьхна йаьлла дӀайала йац аьлла (пожизненный срок) таӀзар дира, иза башха рожан колонехь токхур долуш. Талламан версица, Джантемировс шен куьйга вертолётана герз ца кхоьссинера, амма цо «Игла» олу зенитан-ракетан комплекс кеч а йина, иза герз кхуьссучунна дӀайеллера, цул тӀаьхьа «Пускай!» («Хьайитах!») аьлла нохчийн маттахь омра а делла, вертолёт йожар видеокамерина тӀе а йаьккхинера[3].
2008 шеран 3 сентябрехь Нохчийн Республикин Лакхарчу суьдо йуха а хан тоьхна йаьлла дӀайала йац аьлла (пожизненный срок) таӀзар дира Мациев Султанна, Салаватов Шамсутдинна а, Хабибулаев Висханна а. 2005-чу шеран июлехь бехкебинчу Салаватовна, Мациевна а, Джантемировна а пожизненни хан туьйхира, ткъа Хабибулаевна — 13 шо колонехь. Билгалдаьккхина ма-хиллара, 2000-чу шеран февралехь Мациевс сацам бинера шен банда кхолла, цунна йукъа Салаватов а, Хабибулаев а вахара[4]. Уьш ахчанца латтош вара Басаев, 2001-чу шарахь цо ахча кхайкхинера хьийзош йолу зенитан-ракетан комплексаш (ПЗРК) эцарна а, Джантемиров оцу тобанна тӀе а хьажийра (талламан версица, цо террористийн цхьана лагерехь башха кечам бина хиллера). 2001-чу шеран чакхергахь цара Гуьржийчохь ийцира а, къайлаха Нохчийчу дӀайехьира а бархӀ «Игла» ПЗРК. Царах пайдаэцна дожийра кхо Ми-8 вертолёт а, иштта Хан-ГӀалан гергахь Ми-26 а[5].
Вертолёт тӀехйаттина хилар
Дукха адамаш хӀаллакхиларан бахьана — вертолётна тӀе тиллинчу йозаллин барам шозза гергга тӀехбаларца, кеманахь леларан бакъонаш чӀогӀа талхор дара. Ми-26 вертолётан технически документаш тӀехь йаздина ду, иза йуззина йоттина (заправка йина) хилча, цуьнан аьтту бу 82 стаг йа 20 тонн йозалла дӀайехьа[6]. Ми-26 борт тӀехь берриге 150 стаг гергга вара. Иза нисделира дика йоцу хенан хӀоттам хиларна а (оцу бахьанийца Моздокехь Нохчийчу дӀабаха кечбелла дуккха а тӀеман гӀуллакххой гулбеллера), иштта тӀеман-транспортан вертолёташ чӀогӀа кӀезиг хиларна а. Оцу хьоло талхадора оборонин министран 1997-чу шеран № 225 йолу омра, оцу омраца магийна дацара Ми-26, Ми-6 а, Ми-14 а вертолёташ тӀехь тӀеман гӀуллакххой дӀасалелор.
2002 шеран 7 сентябрехь Россин оборонин министра Сергей Ивановс йукъараллехь кхайкхийра № 059 йолу омра. Оцу омраца выговор (дӀахьедар) дира оборонин министран заместительна Николай Кормильцевна, Къилбаседа-Кавказан тӀеман округан эскарийн куьйгалхочунна Геннадий Трошевна, Латтан тӀеман эскарийн коьрта куьйгалхочун хьалхарчу заместительна Александр Морозовна. ТӀеман гӀуллакхехь воггӀуш цахиларх (о неполном служебном соответствии) дӀахьедар дира Къилбаседа-Кавказан тӀеман округан эскарийн куьйгалхочун хьалхарчу заместительна Владимир Булгаковна а, Нохчийчоьнан эскарийн тобанан куьйгалхочун декхарш кхочушдийриг хиллачу Сергей Макаровна а. Кхин а цхьа могӀа лакхарчу тӀеман куьйгалхошна тайп-тайпана гӀуллакхан таӀзарш дира, ткъа армейн авиацин куьйгалхо Виталий Павлов тӀеман гӀуллакхера дӀавахарна тӀехьажийна вара[7].
Билгалдахарш
- ↑ Walsh, Nick Paton. Chechen gets life for killing 127 Russian soldiers, the Guardian (2004, 30 апрель). Дата обращения: 10 мартехь 2026.
- ↑ Место падения Ми-26 19 августа 2002 г. yandex.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 9 март.
- ↑ Дадашева Диана Пожизненный срок за съемку убийства (2004, 30 апрель). Дата обращения: 10 мартехь 2026.
- ↑ Суд оценил меткость "ичкерийского ПВО" (2008, 4 сентябрь). Дата обращения: 10 мартехь 2026.
- ↑ "Чеченская ПВО" сложила оружие (2005, 16 ноябрь). Дата обращения: 10 мартехь 2026.
- ↑ Сергей Иванов передал слова нашего президента. Гибель Ми-26 — это второй «Курск»… // Независимая газета, 09.09.2002. ng.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 март.
- ↑ Ми-26 сбит российской ракетой. Генералы наказаны. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 12 март.
Кхин дӀа темана тӀехь
2002 шеран 19 августехь Нохчийчохь хилла Ми-26 катастрофа | |
|---|---|
ТӀемаш Теракташ | |
Россин Федерацехь хилла уггаре даккхий теракташ | |
|---|---|
| |