Куликов, Анатолий Сергеевич

Чекхйаьккхина РСФСР-н тӀеман министерствон БуритӀера тӀеман доьшийла (1966 шо), ТӀеман М.В. Фрунзен цӀарах академи (1974), ССРС тӀеман ницкъийн Инарлин штабан тӀеман Ворошиловн цӀарах академи (1990 шо)^[2].

Цо гӀуллакх дира СССР-н чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин Чоьхьарчу эскаршкахь, рогӀ-роггӀана массо а баьччаллин даржашкахула чекхволуш. 1966—1971 шерашкахь — Смоленскан областан Рославль гӀалахь а, ГӀалмакхойн АССР а чоьхьара эскарийн взводан баьчча а, буьйранчин гӀовс а. 1974 шарахь дуьйна — Ростовн областехь Волгодонск гӀалахь чоьхьара эскарийн батальонан баьчча. 1975 шарахь дуьйна — СССР Чоьхьарчу ГӀуллакхийн Министраллин 54-гӀа гӀарулан дивизин 615-гӀа гӀарулан полкан (Аштаркхне гӀалин) штабан хьаькам (Дон-тӀера-Ростов гӀала).

1977 шарахь Могилевхь Белоруссин ССР чоьхьара эскарийн гӀарулин полкан баьчча хӀоттийра. 1981 шеран августехь дуьйна — штабан начальник, ткъа 1986—1988 шерашкахь — СССР Чоьхьарчу ГӀуллакхийн Министраллин (Минск гӀала) 43-гӀа гӀарулийн дивизин баьчча. Инарла-майор (15.02.1988 шо).

1990—1992 шерашкахь — Къилбаседа Кавказехь а, Чоьхьара Кавказехь а ССРС ЧГӀМ Чоьхьара гӀуллакхин Урхаллин хьаькам^[2]. 1992 шеран ноябрехь дуьйна — РФ ЧГӀМ ЧЭКБ оперативан а, башха а моторашбехкина дакъойн Урхаллин хьаькам^[2]. Къаьмнашна йукъара хӀирийн-гӀалгӀайн герзаца дов дӀадаккхарехь дакъалаьцна. 1992 шеран декабрь баттахь дуьйна 1995 шеран июль кхаччалц — Российн Федерацин чоьхьара гӀуллакхийн министран гӀовс — РФ чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин чоьхьара эскарийн буьйранча^[3]. Инарла-лейтенант (19.02.1993). 1993 шеран октябрехь Москох хиллачун жигара дакъалацархо президент Б. Н. Ельцинан агӀор, 1993 шеран 3 октябрехь сарахь Останкино телецентрна уллехь хиллачу тӀеман тасадаларехь дакъалаьцна.

Октябрь беттан 3-чу дийнахь 14 сахьт 30 минот йаьлча, ГӀирман тӀай тӀехь демонстранташа — Лакхарчу Кхеташонан агӀончаша — дуьххьара дехьалилхинчул тӀаьхьа, Куликовс омра дира спецназийн «Витязь» тобанна КӀайн ЦӀийне (Советийн ЦӀийне) хьалхадовла, милицина гӀо дан. Иза хиллачул тӀаьхьа цхьа сахьт гергга хан йаьлча, цо омра дира Чоьхьарчу эскарийн ницкъаш а, церан техника а КӀайчу ЦӀийнера а, Москохара а арабаха — «йуха уьш броня тӀе а хевшина, герз схьа а эцна йуха гӀала чу бахкархьама объекташ ларйан а, герзашца йолу тобанашна дуьхьала латта а». Оцу шен сацамах (иза чагӀдира вице-президента Руцкойс дӀаваьккхинчу Чоьхьарчу гӀуллакхийн министро Ерин Виктора) кхетийра иштта: «…Моьттура, Ӏедало а, эскарша а гӀала дӀакхоьссина, массо кхерабелла, дӀасабевдда, урхалла йайна, иштта кхин дӀа а. Амма иза бакъ дац. Цигахь долу ши эзар герз доцу адам, ницкъ болуш дацара герзах боьттина болу салташна хьалха… гӀертара бронетранспортёраш схьайаха… Нагахь оха эскар ара ца даьккхинехьара, Макашов „Останкинон“ а, кхечу объекташна а тӀелетар бара схьалаьцна тӀеман техникица. Лору, сацам оцу хьолехь нийса бара…»^[2].

16 сахьт 05 минот йаьлча цо радиохула омра делира «Витяз» тобанна, «Останкино комплексан кхерамазалла чӀагӀйан хьалха довла» аьлла. Журналистийн тешаша (шайна йукъахь Ельцинна гӀортор йечу газеташкара: «Известия», «Комсомольская правда») тӀаьхьо дийцира, чоьхьарчу эскарийн бронемашинаша къастам боцуш герзаш диттина демонстранташна а, Останкино телебӀовна а, цунна гонаха долчу цӀеношна а аьлла. Ша А. Куликовс чӀагӀдора, Руцкийс хӀоттийначу тӀеман министран гӀовс Макашов Альберт коьртехь а волуш, гулбеллачу нахана тӀе герз диттира «Витязо». 19:10 тӀаьхьа телевизион центран гӀишлонехь АСК-3 гранатомет тӀера урамера тоьхна вийна «Витязин» тӀемало Ситников Николай. Лакхарчу Кхеташонан агӀончаша дийцарехь, церан гулбеллачу нахана йукъара гранатомет тохане а ца тоьхна (иза гӀалатдаьлла хилла «Витяз» олучу нахах цхьаммо АСК-3 гӀишлонна тӀера кхоьссиначу лелхачу пакетан лепарца)^[2]. Кхечу версица, иза йийцира НТВ телеканало 2005 шарахь, гранатомет чура туьйхира, амма иза туьйхира телецентран корпусан вукха агӀор — АСК-1^[4], цу чу парламентан агӀончаш ца кхаьчнера, цуьнан терго Куликовн куьйгакӀеларчаьргахь йара^[5]. В столкновениях у «Останкино» погиб один боец проельцинской стороны (Ситников), несколько десятков безоружных демонстрантов, два сотрудника «Останкино» и три журналиста, в том числе двое иностранных (все сотрудники «Останкино» и журналисты были убиты подчиненными А. Куликова)^[2].

1993 шеран ноябрехь эскархочун цӀе инарла-полковник йелла. 1995 шеран 6 ноябрь кхаччалц — РФ Президент волчура гӀазакхийн гӀуллакхийн кхеташонан декъахо.

1995 шеран февралехь — июлехь хилла Нохчийн Республикера Федералан ницкъийн цхьаьнатоьхна тобанна баьчча^[2], дуьххьара оьрсийн-нохчийн тӀеман берриг а муьрехь оьрсийн эскарийн тӀеман операцийн куьйгалхойх цхьаъ. Басаев Буденновскера дӀавоьдуш тӀемалой хӀаллакбан операци вовшахтоха гӀоьртира иза, амма тӀемалойн аьтто белира кӀелхьарабовла^[6].

1995 шеран июлехь дуьйна — РФ Чоьхьара гӀуллакхийн министр^[7]. 1995 шеран 9 ноябрехь Ельцинан Омарца Куликовн йелира эскархойн цӀе эскаран инарла^[8]. 1997 шеран февралехь дуьйна — Российн Федерацин правительствон председателан гӀовс — Чоьхьара гӀуллакхийн министр ву^[9]. Российн Федерацин Кхерамазаллин кхеташонан (1995—1998) а, Российн Федерацин Дуьхьалонан кхеташонан (1996—1998^[2]) а йукъахь вара.

Ша министран дарже хӀотторах лаьцна шен дагалецамашкахь цо йаздора: «Йоккха бизнес, цигахь миллиардаш долларш лелаш а, лачкъийна а, муьлххачу а калибрехь Ӏедалан белхахой оьцуш а, бохкуш а, олигархаш хьаьжкӀаш санна кхиъна, — лакхарчу гӀалин ловзарехь дакъалаьцначарна хетарехь — сан ницкъ кхочучул арахьа дара. Цу чохь мел дерг программица а, хьесапца а, шерашкахь хьалххе дӀахӀоттийна а дара…»^[10]. Билгалдоккхура: «ТӀеман биография, со хӀотторан хьал, со тешарша таро лора суна Законан лай виса — муьлхха финансийн-промышленни тобанашна а, церан хьашташ кхочушдечу политикашна генара стаг»^[10].

Хетара, «Чоьхьара гӀуллакхийн министраллин белхан жамӀ — иза мехкан паргӀато йу»^[10].

Цо билгалвйаьккхира, шел хьалха Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гӀуллакхийн министран даржехь хиллачу нахана йукъахь «ши цӀе, цхьана маьӀнехь аьлча, суна низам хилла дӀахӀоьттина хилар. Цкъа делахь, иза Петр Аркадьевич Столыпин ву, цунах лаьцна, „Столыпинан вагон“ а, „Столыпинан галстук“ а доцург, дисина пачхьалкхан гӀуллакххочун санна дика иэс — майра а, вохка ца луш а». ШолгӀаниг — Щелоков^[10].

Инарла-полковника Геннадий Трошевс йаздира цунах «Сан тӀом. Окопан инарлин нохчийн тептар» жайнин тӀехь^[11]:

Эпсар санна нийса лелаш, Ӏедалан лестачу коридорашкахь хӀиллане а хила ца хаьара цунна. Цо сиха мостагӀий кхоьллира шена. Нохчийчуьра иза вевзаш болу тӀеман инарлаш даггара саготта бара, иза цхьамма тешна бехк бина, ницкъаша дарж дита дезийтара дара цуьнан. Эххар а иштта нисделира, амма Анатолий Сергеевичан аьтто белира пачхьалкхана дуккха а диканаш дан.

Амма и тайпа нах Ӏедалехь хиларо дика тӀеӀаткъам бо хиламаш дӀабахарна. Цундела, масала, актерийн ансамблехь В. Высоцкий йа В. Шукшин хилар цхьа шатайпа синан гаранти йу, фильм оьзда хиларан. Суна хетарехь, Оьрсийчоьнан Федерацин чоьхьарчу гӀуллакхийн министр А. С. Куликов — синмехаллин а, политикин а гаранти йу, пачхьалкхан лелар гуш а, цӀена а хиларна.

Шен накъостана тешнабехк бан ницкъ кхочуш вац иза. Тоьар ду дагадаийта, тӀаьхьарчу масех шарахь цо Соьлжа-ГӀалахь хала чевнаш хиллачу инарлина Романовна гӀо муха дира, цунна а, цуьнан доьзална а. Барт бира, цхьана дуьненахь вевзачу лоьраца (Японера нейрохирург), чӀоагӀа чолхе операцех лаьцна. Шен доттагӀий балехь дӀа ца тесна цо.

…

Дукха инарлаш санна воцуш, шен карьера тидамза йитира цо, салтийн дахарш кӀелхьардахаран а, мостагӀ эшоран а цӀарах. Ткъа коьртаниг хӀун ду: цо оьрсийн халкъана гайтира, тӀеман-политикин ловзарийн лайн а, боьхачу хиш чохь а лар ца луш, йукъарчу барзакъехь нах хилар.

• «Даймехкан хьалха гӀуллакхаш дарна» орден III тӀегӀанан (1996 шеран 3 сентябрь) — пачхьалкхан хьалха гӀуллакхаш дарна, низам чӀагӀдарехь доккха дакъа лацарна, дуккху шерашкахь чоьхьарчу гӀуллакхийн меженашкахь хьанала гӀуллакх дарна^[12].
• Сийлаллин орден (Оьрсийчоь) Сийлаллин орден (2004 шеран 16 апрель) — низамдаккхаран гӀуллакхехь жигара дакъалацарна а, дуккха а шерашкахь синкхетамца къахьегарна а.
• «Доьналлин» орден.
• «ССРС-н Герзашца гӀуллакх дарна» орден III даржан.
• «Ала хӀуса доцуш гӀуллакх дарна» мидал 1-ра даржан.
• «Ала хӀуса доцуш гӀуллакх дарна» мидал II даржан.
• «Ала хӀуса доцуш гӀуллакх дарна» мидал III даржан.
• «Йукъараллин къепе ларйарехь дика гӀуллакх дарна» мидал.
• «ССРС-н тӀеман ницкъийн ветеран» мидал.
• Юбилейн мидал «1941-1945-чу шерашкахь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баьккхина ткъе итт шо кхачар».
• Юбилейн мидал «1941–1945-чу шерашкахь Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь толам баьккхина шовзткъа шо».
• Юбилейн мидал «Ленин Владимир Ильичан 100 шо кхачарна иэсан».
• Юбилейн мидал «ССРС-н Герзийн Ницкъийн 50 шо кхачар».
• Юбилейн мидал «ССРС-н Герзийн Ницкъийн 60 шо кхачар».
• Юбилейн мидал «ССРС-н Герзийн Ницкъийн 70 шо кхачар».
• Юбилейн мидал «Оьрсийчоьнан хӀордан флотан 300 шо кхачар».
• «Москохан 850 шо кхачарна иэсан мидал».
• «Чоьхьарчу гӀуллакхийн министраллин 200 шо кхачар» мидал (Оьрсийчоьнан чоьхьарчу гӀуллакхийн министерство).
• «ТӀеман доттагӀалла» мидал.
• Кони Анатолин мидал (Оьрсийчоьнан юстицин министралла).
• «Дозанан гӀуллакхехь билгалваларна» мидал (Оьрсийчоьнан ФСБ).
• «ХӀирийчоьнан сийлаллин» мидал (Къилбаседа ХӀирийчоь).
• «Ставрополан мехкан гӀуллакхдарна» мидал (Ставрополан мохк, 2006 шеран сентябрь)^[13].
• мидал «Маршал Баграмян—100» (Эрмалойчоь).
• Российн Федерацин Президентан Баркалла (1996 шеран 17 июль) — харжамаш вовшахтохарехь а, дӀабахьарехь а жигара дакъалацарна 1996-чу шарахь Россин Федерацин Президентан кампани дӀайаьхьира^[14].
• Крапови берет — чоьхьара эскарийн башха дакъой кхиорехь дакъалацарна (хетарехь белла 90-гӀа шерашкахь)^[15].

• Куликов А. С. 100 вопросов и 100 ответов. — М., 1999.
• Куликов А. С. Борьба с преступностью в России (на французском языке) — Edition France-Russie, 2000.
• Куликов А. С., Лембик С. А. Чеченский узел. Хроника вооруженного конфликта 1994—1996 гг. — М.: Дом педагогики, 2000.
• Куликов А. С. Тяжелые звезды. — М.: Война и мир букс, 2002.
• Куликов А. С. Куликово поле. — М.: ИД «ПоРог», 2006.
• Куликов А. С., Рунов В. А. Кавказский лабиринт. — М.: Изд. ОАО «Подольская фабрика офсетной печати», 2011.
• Куликов А. С., Рунов В. А. Все кавказские воины. — М.: Изд. ОАО «Подольская фабрика офсетной печати», 2014.