Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Шаипов, Саид Эдилсултанович

Шаи́пов СаьӀи́д Эдилсулта́нан воӀ (оьрс. Шаипов Саид Эдилсултанович; 1934 шеран 1 январь, Хиди-КӀотар — 2009 шеран 2 январь, Соьлжа-ГӀала, Нохчийн Республика, Росси) — российски илланча, Пачхьалкхан «Вайнах» ансамблан дакъалацархо, Нохчийн Республикин халкъан артист (2008)[1].

Биографи

Дуьненчу ваьлла 1934-чу шеран кхолламан беттан 1-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Курчалойн кӀоштарчу Хьиди-КӀотарахь ШаиповгӀар Эдисултанан а, Саламатан а доьзалехь.

1944-чу шеран чиллин беттан 23-чу дийнахь махках ваьккхина[1]. Цуьнан доьзал Кокчетавски областан Куропаткино йуьрта бигна. Дас тоьла йаьккхина, цу чохь Ӏаш бара уьш. Нана новкъахь шелйелла, цхьа шо даьлча йала а йелла. Цул тӀаьхьа цхьа шо даьлча да а велла. Шаипов СаьӀида шен 11 шо долуш муьлхха а болх бора 7 шо долу йиша Майдат а, 4 шо долу ваша Леид а кхабархьама. Уллехь гергарнаш бацара.

1946-чу шеран бӀаьста бераш Кокчетав дӀадахана. Буьйса йоккхуш цхьана цӀинан лабанна кӀел дӀатарбелла, тӀаьхьуо хиъна иза Владимиран кӀентан Куйбышев Валерианан цӀа-музей хилла хилар. Шелонна велха волавелла волк жимахволу ваша СаьӀид хезна музейн директорна Владимиран йоьӀана Куйбышева Еленина (В. В. Куйбышевн йиша). Цо цӀа чу а дигна, тӀелаьцна бераш. СаьӀида вешица а, йишица а ЦӀа-музейхь ши шо сов хан йаьккхина. Музей сих-сиха бевзаш болу нах богӀура: Михаилан йоӀ Коллонтай Александра, Болгарин Компартин генеральни секретаран(оьр.)нохч. Димитров Георгийн Михаилан йоӀ Димитрова Вера, ОГПУ-н Председателан Дзержинский Феликсан хӀусамнана Дзержинская Софья, Румынин Компартин генеральни секретаран Чаушеску Николайн хӀусамнана Чаушеску Елена.

Цамгар бахьана долуш Владимиран йоьӀан Еленин дукха хан йаккха Москва йаха дийзира, цундела бераш берийн цӀийне дӀадала а дийзира цуьнан.

Шаипов СаьӀида берийн цӀийнехь 4 шо даьккхина, цигахь исбаьхьаллин кхолламаллехь къахьега волавелла, хоран солист хӀоьттина.

Ансамблехь болх

Берийн цӀийнера араваьллачул тӀаьхьа «штукатурщик-лепщик» говзалла кара а йерзош Карагандински гӀишлошйаран училище чекхйаьккхина. Мукъачу хенахь вокалан урокашка лелара. Оцу хенахь махках даьхначу халкъийн реабилитаци йаран гӀуллакх дӀадоладелла. Халебский Александр а, Хамидов Ӏабдул-Хьамид а Нохч-ГӀалгӀайн пачхьалкхан ансамбль меттахӀоттон волавелла, цу йукъавахана Шаипов а. 1957-чу шеран хьаьттан беттан 16-чу дийнахь Нохч-ГӀалгӀайн ансамблан хоран солист хӀоьттина.

Ансамбль кхиамца гастролаш йеш йара Советан Союзехула а, кхечу мехкашкахула а. «Вайнах» ансамблан хелхарчас Идрисов Вахас дуьйцура:

60-чу шерийн чаккхенехь а, 70-чу шерийн йуьххьехь а СССР-н могӀарера вахархо дозанал аравалар хила йиш йолуш хӀума дацара. Ткъа нохчий-м бийца а ца оьшу. Нохчийн спортсменаш дуьненайукъарчу турнирашка а ца бохуьйтура наггахь бен. Ткъа тхо, ансамбль йукъахь а долуш дерриг дуьненах а чекхдевлира, цхьа Австрали а, Арктика а йиссалц. Хелхарчаш урамашкахь дика бевзара – тхо чӀарх-аьлла, хаза духарш доьхна, дика лелар долуш дара. Амма тхо кураллаш йеш ца лелара, тхуна хаара тхо нохч-гӀалгӀайн халкъ довзуьйтуш дуйла, ткъа цо йоккха жоьпалла йуьллура тхуна тӀе.

1975-чу шарахь кхечу мехкашкахула гастролаш йеш Иордане кхечира коллектив, цигахь «Лакхарчу даржан Дашо седа» («Золотая звезда высшей степени») орден йелла цунна[2].

Ансамбль йукъахь бара: хелхарчаш Януркаев Сайд-Эми а, Дакашев Ваха а, Эдисултанов ШитӀа а, Абдусаламов Султан а, Идрисов Ваха а, Сардалова Зулай а, Исакова Маржан а; илланчаш Магомедов Султан а, Дагаев Валид а, Буркаев Мовлид а, Шаипов СаьӀид а; музыканташ Димаев Ӏумар а, Паскаев Рамзан а. Ансамбль йукъахь кхечу халкъийн векалш а бара: Бухарова (Бетиева) Галина, Синявская (Дугаева) Тамара, Петров Александр (псевдоним Хашумов Ансар), Зорич Владимир, Кукишвили Джульетта, кхиберш.

Коллективона гӀо деш Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н культурин министр Татаев Ваха вара. Иза ГИТИС чекхйаьккхина волу драмин режиссёр а, артист а вара. Наггахь цо ша репетицеш а йора.

1967-1978-чуй шерашкахь «Вайнах» ансамблан директор Гешаев Муса вара. Цо куьйгалла а деш, ансамбло баккхий кхиамаш баьхна, СССР-н къаьмнийн хелхаран тоьллачу коллективех цхьаъ хилла дӀахӀоьттина иза. Гешаевс Йоккхачу театрера къаьмнийн костюмашкахула коьрта говзанча йолу Мутушева Эльвира кхайкхинера, цо ансамбльна костюмаш тоьгура. Кхайкхинера абхазцийн балетмейстер Капланан кӀант Дзыба Георгий.

Шаиповс тайп-тайпанчу меттанашкахь иллеш олура: казахийн, гӀезалойн, литвахойн, китайн. СССР-н халкъан артисташа Серкебаев Ермака а, Багланова Розас а, Тулегенова Бибигула а цхьаьна эшарш лакха кхойкхура иза.

1968-1970-чуй шерашкахь Йерригсоюзан «Мукъам» («Мелодия») фирмехь Шаипов СаьӀидан эшарш тӀехь йолу йехха лекхалун экъа а, дуккха а кегийра альбомаш а арайийлина.

Шаипов СаьӀидан уггаре а йевзаш йолчу эшарех цхьаъ — «Нана».

1970-чу шарахь Шаипов СаьӀида ша Кокчетавехь гастролашкахь волчу хенахь, шен ненан тӀаьххьара лаам кхочуш а беш, цуьнан даьӀахкаш схьа а аьхкина, цӀа а йеана йуха дӀайоьхкина. Гешаев Муса цунах лаьцна байташ йазйина, оцу байташ тӀехь «Лаьмнаш, лаьмнаш» («Горы, Горы») илли а йаздина:

…Цкъа, чамданца доттагӀ дуьхьал кхийтира:

— ХӀун йохьуш вогӀу хьо, бахам гулбан кхиъна?

— Ненан даьӀахкаш схьааьхкина ас, — жоп делла цо,

— Лаьттах йохка даймахка йохьу уьш.

(Оьрсийн маттахь:

…Однажды, с чемоданом друга встретил:

— Ну, что везёшь, успел богатым стать?

— Останки матери я вырыл, — он ответил,

— Везу на родину, чтоб их земле предать).

1970-чу шерийн йуьххьехь ансамбльна «Вайнах» цӀе тиллина. Цу йукъахь 125 стаг вара. Оццул йоккха йолчу труппина гастролаш йан хала дара. Цундела вокалан тоба Нохч-ГӀалгӀайн филармони дӀайеллера. Ансамблехь 6 стагах лаьтташ йолу хор йисира, цу йукъахь вара Магомедов Султан, Дагаев Валид, Шаипов СаьӀид, Имагожев Алихан, Хатуев Баудди, Сардалов Шамсудди.

Шаипов СаьӀид хьажарийн а, фестивалийн а, къовсамийн а лауреат вара.

ТӀеман хьалхара кампани йолайаллалц хоран солистан болх бина.

ТӀаьххьара шераш

Нохчийн хьахара а, шолгӀа а тӀемаш болчу хенахь Соьлжа-ГӀалахь Ӏийна. ТӀеман хиламаш дӀабевллачул тӀаьхьа Нохчийн Республикин культурин министерствон Халкъан кхоллараллин туьшахь исбаьхьаллин кхоллараллин декъехь коьртачу говзанчин болх бина.

Кхелхина 2009-чу шеран кхолламан беттан 2-чу дийнахь, шен 76-гӀа шо доьдуш а долуш Соьлжа-ГӀалахь.

Дискографи

  • 1968-гӀа шо — «Мукъам» («Мелодия») фирмо «Безам» а, «Хаза йоӀ» а эшарш тӀехь йолу кӀеда экъа арахецар (каталожни лоьмар ГД-0001311);
  • 1969-гӀа шо — «Хьо цхьаъ бен йац» а, «Сан хьоме Нурседа» а, «Шийла мох» а, «Дицлур дац» а композицеш тӀехь йолу жима альбом арахецар;
  • 2009-гӀа шо — «Дицлур дац» эшар «Халкъан музыкин антологи: Нохчийн музыка» CD-гуларна йукъайахийтар.

СовгӀаташ а, цӀераш а

  • «Къинхьегаман ветеран» мидал;
  • «Йуьртахь гӀодаран белхаш барна» дашо мидал;
  • «Россин профсоюзийн 100 шо» мидал;
  • Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н Лакхарчу Советан Президиуман грамоташ;
  • Нохчийн Республикин Президентан грамота;
  • «Иорданин лакхарчу даржан дашо седа» (1975);
  • Нохч-ГӀалгӀайн АССР-н хьакъволу артист (1982-чу шеран лахьанан беттан 22-гӀа де);
  • Нохчийн Республикин халкъан артист (2008-чу шеран чиллин беттан 18-гӀа де).

Иэс

2014-чу шарахь Нохчийн Республикин культурин министерствон Халкъан кхоллараллин туьшо вовшах а тоьхна, дӀа а йаьхьна илланчин «Халкъан илланча» цӀе йолу иэсан суьйре[1].

Билгалдахарш

  1. ↑ 1 2 3 Вечер памяти Саида Шаипова «Халкъан илланча». Грозный-информ (2014 шеран 5 февраль). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 август.
  2. ↑ История ансамбля «Вайнах». Ансамбль «Вайнах». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 август.

Категореш