Хьарам

Ӏаьрбийн маттара «хьарам» (Ӏаьр. حرام‎‎) бохучу дешан уггаре а даьржина гочдар «къинош» ду. Цунна гочдар хила йиш йу деза боху дешан маьӀна а^[1] (масала, аль-Масджид аль-Харам — «Заповедная мечеть»). «Хьарам» боху дош ((Ӏаьр. حرم‎‎ доца шолгӀа мукъа аз а долуш) цхьа орам а, аьзнаш а долуш ду, «хьарам меттиг» бохучу маьӀнехь. Кхечу симитин меттанашкахь гергара дешнаш йукъадогӀу, жуьгтийн «герем» боху дош. «Эхь хетар» бохучу маьӀнехь.

Бусалба нахана хьарам хиларан уггаре а гуш долу масалш Къуръано дихкина долу гӀуллакхаш ду, масала:

• Ширк^[2];
• Шен да а, нана а ца ларар^[3][4];
• Бехк боцуш стаг вер^[5];
• Зина^[6];
• ХӀума лачкъор^[7];
• Харц тоьшаллаш дар^[8];
• Декхарш дохор^[9];
• Риба лелор^[10];
• Ца магийна хӀума йаар^[11][12];
• Азартни ловзарш, бозбанчаллаш лелор^[13][14].
• Йуьхь тӀе хӀума тохар (зудчунна, берашна, дийнаташна), бокс, MMA^{[15][16][17][18][19][20]}.
• Татуировкаш, наколкаш^{[21][22][23][24]}.

Стаг вер а ду хьарам хӀума лоруш, амма цхьацца бакъонаш йолуш ду иза. Керстанаш а, жуьгтий а, кхечу динан хьехамашна тӀаьхьабевллачарех а, атеистех а къаьсташ, бусалба динехь кафирш лоруш бац, «Жайни охӀла» олу царех, ткъа уьш нуьцкъала бусалба дин тӀеберзор хьарам ду; амма радикалан исламан теологашна йуккъахь бу и позици тергал ца еш берш. Карарчу хенахь бусалба дуьненахь цхьа барт бац гӀазават дарх а, тӀелатар хьарам хиларх а лаьцна. Кхин а либералан теологаша, масала, Ӏамеркера а, Европера а, Малхбузенна тешаме йолчу Ӏаьрбийн динан йукъараллашна йукъабогӀучара а чӀагӀдо, гӀазават кафирша динчу тӀелатарна жоп луш бен дан ца деза, бусалба наха хьалха кафиршна тӀелатар дар хьарам ду бохуш. Цуьнца цхьаьна уггаре а радикалан бусулба теологашна хетарехь, беза тӀом — гӀазават — тӀаьххьара кафир валлалц дӀабахьа беза, ткъа кафиршна тӀелатар а, уьш нуьцкъала бусалба дин тӀеберзор а хьарам гӀуллакх дац. Иштта хьарам ду вон дагахь, йа цхьа а Ӏалашо йоцуш хьайба йер а. Амма адамашна йаа мегаш йоцу хьайбанаш йер а, адамашна зен деш долу хьайбанаш хӀаллакдар а хьарам лоруш дац.

Хьарам лоруш ду хьарам кхачанаш баар, къаьсттина хьакхин жижиг. Иштта хьакхин дакъойн дакъош хийца а хийцина схьаэцна сурсаташ, масала, желатин, хьарам ду, боху дуккха а бусулба Ӏеламнаха. Цуьнца цхьаьна, кхечу бусулба теологаша дийцарехь, уьш мегаш долу, хьанал сурсаташ ду. Иштта хьарам лоруш ю ораматех схьадевлла басарш, масала, кармин (уггаре а даьржина Ӏаламан цӀен кхачанан басарш, кошинелан ораматех схьадевлла; коьртачу декъана леладо лакхара газ йолу маларш деш, масала, Кока-Кола, Пепси-Кола, Кока-Кола, и. дӀ. кх. а).

Хьарам хӀума шина кепара ду: хьарам зульми а, хьарам гӀайри-зулми а.

Хьарам зульми — и иштта къа ду, хийра нахан зен-зулам деш, (масала, къола дар, хӀума лачкъор).

Хьарам гӀайри-зульми — хьарам, зулам дар, шен зулам деш волчунна(масала, ца магийна кхача баар)

Бусалба динан низамашца, хьарам зульми дина, кхин ца дан чӀагӀо йина стаг АллахӀа гечдийр ду, нагахь санна зе хиллачо цунна гечдинехь. Нагахь санна хьарам гӀайр-зульми динчо ша лелийначунна дохко а ваьлла, уьш йуха ца дан чӀагӀо йинехь, тӀаккха АллахӀа гечдан мега царна.