Унитарни пачхьалкх
Унита́рни пачхьа́лкх (лат. unitas «цхьалла») — пачхьалкхан дӀахӀоттаран кеп, цу чохь пачхьалкх шен хӀоттамехь яц цхьа а пачхьалкх кхолларӀпачхьалкхан кхолламаш, СуверенитетӀсуверенитет элементаш йолуш, ткъа цуьнан хӀоттаман Административан территориальни дакъаӀадминистративан-территориальни дакъош (кӀошташ, территореш, кӀошташ, провинцеш, иштта кхидӀа а) муьтӀахь ю цхьана юккъерачу Къоман ӀедалӀӀедал.
Унитаран пачхьалкхан территори тӀехь, низамехь, цхьаъ бен йоцу конституци ю, цхьабосса низамашдахаран а, кхелан а, ахчанан а, налогийн а системаш ю[1][2].Дукхаха йолчу дуьненан пачхьалкхашкахь Ӏедалан унитаран кеп ю. И кеп къаьсттина тайп-тайпана ю дукха къаьсташ регионаш йоцчу кегийчу пачхьалкхашна. Амма иштта яккхий унитаран пачхьалкхаш а ю, масала Китай , Казахстан , Монголи , Алжир.
Унитарни пачхьалкхийн типологи
Файл:Map of unitary states.svg
Современные унитарные государства на карте мира
Централизацин признакца
Унитаран пачхьалкхашна юкъахь, централизацин буха тӀехь, къастадо хӀокху тайпанийн пачхьалкхаш:
- ЦентрализациӀЦентрализаци йина унитаран пачхьалкхаш, шайна чохь регионан органашна коьртехь центрера хӀиттийна хьаькамаш бу: Нидерландаш, Кхазакхстан, Узбекистан, кхин а.
- ДецентрализациӀДецентрализаци йина унитаран пачхьалкхаш, шайна чохь регионан органаш кхоллало юккъерачу органех йозуш йоцуш: Йоккха Британи, Керла Зеланди, Япони, Индонези, Испани, Итали, кхин а.
- ГӀеххьа децентрализаци йина унитаран пачхьалкхаш, меттигера ша-шена урхалла а, централизованни пачхьалкхан урхалла а цхьаьна а тоьхна, гучуйовлу меттигерчу Ӏедалан гӀуллакхна тӀехь центран административан Ӏуналла дарехь
Автономин признакца
Унитаран пачхьалкхаш а екъало шайн хӀоттамехь автономи хиларе хьаьжжина:
- Цхьалхе унитаран пачхьалкхаш, я шайн жима майда бахьана долуш янне а административан-территориальни декъадалар доцуш (масала, Мальта, Бахрейн, Монако, Науру ) , я екъало еккъа цхьана эквивалентни административан-территориальни дакъошка (масала, Алжир, Колумби, Польша, Франци). Цу хьолехь административан-территориальни декъадалар хила тарло шина, кхаа, ур-атталла диъ тӀегӀан[3][4].
- Чолхе унитаран пачхьалкхаш, шена чохь цхьаъ я масех АвтономиӀавтономи йолуш (масала, Нахичеванан Автономин Республика Азербайджане; Фарерийн гӀайренаш а, Гренланди а йолуш. ДаниӀДани дакъа санна Автономин кӀошт (КХР)ӀАвтономин кӀошташ Цийн Халкъан РеспубликаӀЦийн, шайн пачхьалкхан цхьайолу атрибуташ йолуш[5][4].
- Къоман-территориальни автономи — историн, географин я кхечу билгалонашца кхолладелла, 1990-чу шеран цхьадолу хаттарш ша-шех дозуш доцуш дерзо бакъо еллачу къоман компактни Ӏер-дахаран меттехь унитаран пачхьалкхан цхьа дакъа. къоман маьӀна долуш хилар. Масала, шайн лакхара Ӏедал кхолла таро хилар, шайн низаман акташ тӀеэца, пачхьалкхан маттаца (Дани, Азербайджан, Франци, Китай).
- Культурни автономиӀТерриторин арахьара автономи - къоман маьӀна долу цхьадолу хаттарш ша-шех дозуш доцуш дерзо бакъо ло Кегийчу къаьмнашнаӀкӀезигчу къаьмнашна (масала, СловенехьӀСловенехь италхойн а, венгерийн а кегийчу къаьмнийн и бакъо ю, Къилбаседа МакедонехьӀКъилбаседа Македонехь - албанхойн маттахь).
- Цхьаболчу Ӏилманчаша иштта къаьстина къастадо Регионалистийн пачхьалкхӀрегионалистийн пачхьалкхаш (Испани, Итали, Шри-Ланка, Папуа-Керла Гвинея олуш йолу меттигаш. ) бахьана долуш уьш ерриге а автономни субъектех лаьтташ хилар а, баккъалла а федерацех эволюци еш хилар а
Билгалдахарш
- ↑ Теория государства и права. 3-е издание. Учебник // Под ред. Мартышина О. В. — 2016. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 21 февраль. Архивйина 2018 шеран 22 февралехь
- ↑ Теория государства и права. Шпаргалки. — 2017. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 21 февраль. Архивйина 2018 шеран 22 февралехь
- ↑ Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кхусудтIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ 1 2 Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кхуПьяновтIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ Цитатийн гӀалат:
<ref>тег нийса йац; кхуcourtsтIетовжаран йоза йаздина дац - ↑ Регионалистское государство. Закон сегодня. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 9 июль. Архивйина 2018 шеран 16 июлехь
- ↑ Лексин, И. В. Соотношение федеративной и регионалистской формы государственного устройства. проблемы и решения : [арх. 24 мартехь 2020] // Научный ежегодник Института философии и права Уральского отделения Российской академии наук. — 2012. — № 12. — С. 476—486.
Литература
- Пьянов, Н. А. Формы государства. — В: Консультации по теории государства и права // Сибирский Юридический Вестник. — 2002. — № 4. — С. 3—8.
- Касаткина, Н. А. Понятие унитарного государства в теории государства и права // Гуманитарные и социальные науки. — 2015. — № 1. — С. 206—212.