Кривой Роган кӀошт
Кривой Роган кӀошт (укр. Криворізький район) — административан-мехкан дакъа къилба-малхбузехь Украинин Днепропетровскан областехь.
Административан йукъ — Кривой Рог гӀала. КӀошт Кривой Роган агломерацин йукъара йу.
Географи
КӀошт лаьтта областан къилба-малхбузен декъехь. Къилбаседехь доза ду — Каменски, малхбалехь — Никополан, къилбаседа-малхбалехь — Днепран кӀошташца Днепропетровскан областан, малхбузехь — Александрин кӀоштаца Кировоградан областан а, Баштанкин кӀошт Николаевн областан, къилбехьа — Бериславан кӀошт Херсонан областан.
КӀоштан майда — 5724 км² (шира дозанашкахь — 1350 км²).
КӀоштахула охьадоьду эркаш Ингулец, Саксагань, Каменка, Боковенька, Бокови, Днепр — Кривой Рог татол, кхин а Къилба, Карачуновски а, Красински хилоттийлаш.
Истори
КӀошт йиллина 1923 шеран 7 мартехь[4]. Колхозаш йохку хан йара иза, ахархошна хьалха хӀиттийна Ӏалашонаш чӀогӀа хала йара.
Лозоваткехь кхоьллира коммуна «Константиновски колхоз», иза 1926 шеран гурахь хийцира йуьртабахаман артель «ЦӀен гота» аьлла. Цул тӀаьхьа Кривой Рог белхалоша артелна совгӀат дира хьалхара Фордсон-Путиловец тракторца, цунна тӀехь гота а йолуш, дуккха а йарташкара бахархой баьхкира цуо муха болх бо хьажа. 1920-гӀа шераш чекхдовлуш лаьттанаш цхьаьна лелоран ассоциацеш кхоьллира кӀоштахь. Царех цхьаъ, «Революцин тулгӀе» цӀе йолуш, Лозоватка йуьртахь йара. Родионовна йуьртахь вовшахтоьхна «Коллективист» цӀе йолу колхоз. Колхозехь даьхнийлелор шуьйра кхиъна догӀура, йуьртабахаман культурийн йалта дикка алсамделира. Родионовнехь тахана йолу "Агрофирма "Даймохк" цӀе йолу жоьпалла доза тоьхна йукъаралла йу.
Цуьнца цхьаьна коллективан йуьртабахаман производство кхиарца а, йаржарца а регионехь кхуьуш йара промышленность. 1930 шарахь Радушни станцина уллохь йира йалта лело элеватор, иштта кхоьллайелла Радушни поселок а. 1936—1937 шерашкахь болх болабелира Христофоровка йуьртахь Ӏаьржа кӀоран меттиг кхиоран тӀехь.
1930-гӀа шерашахь дӀайоьллура МТС-аш (Ленински, Гейковски), цигахь трактористийн курсаш йара. Халошка хьаьжна ца Ӏаш, 1930-гӀа шерашкахь кривой роган лаьттанашка жигара охьаховшура нах, уьш богӀура тайп-тайпана дакъошкара Советийн Союзан.
1959 шеран 20 ноябрехь дӀайаьккхира, ткъа цуьнан мохк дӀабелира Апостоловон, Пятихаткин, Софиевкин, Широкин кӀошташна а, Кривой Роган административан куьйгакӀела дӀаделира[5]. 1965 шеран 4 январехь кӀошт меттахӀоттийра.
2020 шеран 17 июлехь[6] административан-мехкан реформа бахьнехь кӀошт йоккха йира, цунна йукъа дахара мехкаш:
- Кривой Роган кӀоштан,
- Апостоловон кӀоштан,
- Софиевкин кӀоштан,
- Широки кӀоштан,
- кхин а областан маьӀнин гӀалин Кривой Роган.
Бахархой
Административан хӀоттам
2020 шеран 17 июлехь даккхий динчу дозанашца кӀошт йекъало 15 мехкан йукъараллин (громадийн)[9][7], царна йукъахь 3 гӀалин, 2 поселкан, 10 йуьртан йукъаралла (къовларгаш йукъахь — церан административан йаккъаш):
- ГӀалин:
- Кривой Роган гӀалин йукъаралла (Кривой Рог гӀала),
- Апостоловон гӀалин йукъаралла (Апостолово гӀала),
- Зеленодольскан гӀалин йукъаралла (Зеленодольск гӀала);
- Поселкан:
- Софиевкин поселкан йукъаралла (гӀтп Софиевка),
- Широки поселкан йукъаралла (гӀтп Широки),
- Йуьртан:
- Вакуловон йуьртан йукъаралла (Вакулово йуьрт),
- Глееваткин йуьртан йукъаралла (Глееватка йуьрт),
- Гречани Подин йуьртан йукъаралла (Гречани Поди йуьрт),
- Грушевкин йуьртан йукъаралла ( Грушевка йуьрт),
- Девладовон йуьртан йукъаралла (посёлок Девладово),
- Карповкин йуьртан йукъаралла (Карповка йуьрт),
- Лозоваткин йуьртан йукъаралла (Лозоватка йуьрт),
- Нива Трудовойн йуьртан йукъаралла (Нива Трудовой йуьрт),
- Новолатовкин йуьртан йукъаралла (Новолатовка йуьрт),
- Новопольен йуьртан йукъаралла (Новополье йуьрт).
КӀошт йекъайаларан истори
КӀоштан ширачу дозанашкахь 2020 шеран 17 июль кхачале йукъайолхара[10]:
- Поселкан кхеташонаш: 2
- Йуьртан кхеташонаш: 17
- ГӀалин тайпана поселкаш: 2
- Поселкаш: 6
- Йарташ: 81
Меттигера кхеташонаш (2020 шеран 17 июлал хьалхара ширачу дозанашкахь)[11]:
- Радушни поселкан кхеташо
- Христофоровкин поселкан кхеташо
- Весели йуьртан кхеташо
- Вольни йуьртан кхеташо
- Гейковкин йуьртан кхеташо
- Глееваткин йуьртан кхеташо
- Грузски йуьртан кхеташо
- Даниловкин йуьртан кхеташо
- Златоустовкин йуьртан кхеташо
- Красовски йуьртан кхеташо
- Лозоваткин йуьртан кхеташо
- Надеждовкин йуьртан кхеташо
- Недайводин йуьртан кхеташо
- Новопольен йуьртан кхеташо
- Софиевкин йуьртан кхеташо
- Червони йуьртан кхеташо
- Чкаловкин йуьртан кхеташо
- Шевченковски йуьртан кхеташо
- Широки йуьртан кхеташо
Йарташ (2020 шеран 17 июлан дозанашкахь)[12]
Анастасовка й.
Андрусовка й.
Базарово й.
Братско-Семёновка й.
Бурлацки й.
Весёли й.
Весёли Кут й.
Водяной й.
Вольни й.
Вольни Посад й.
Вольни Табор й.
Высоки Поле й.
Гейковка й.
Глееватка й.
Гомельски й.
Грузски Григоровка й.
Грузски й.
Даниловка й.
Днепровка й.
Дружба й.
Запорожец й.
Заря й.
Зелёни Поле й.
Зелёни Гай й.
Зелёни Луг й.
Златополь й.
Златоустовка й.
Золотой Поляна й.
Ивановка й. (Гейковкин йуьртан кхеташо)
Ивановка й. (Софиевкин йуьртан кхеташо)
Ингулец й.
Калиновка й.
Каменни Поле й.
Каменски й.
Коломийцево й.
Красни Балка й.
Красни й.
Красовски й.
Кривбасс й.
Кудашевка й.
Лесови й.
пос. Лесопитомник
Лозоватка й.
Львов й.
Марьяновка й.
Маяк й.
пос. Мусиевка
Надеждовка й.
Надия й.
Недайвода й.
Нови Заря й.
Новоанновка й.
Новогригоровка й.
Новожитомир й.
Новоивановка й.
Новолозоватка й.
Новомайски й.
Новомарьяновски й.
Новопокровка й.
Новополье й.
Новосёловка й.
пос. Нови Садки
Нови Кременчук й.
Нови Мир й.
Нови Шлях й.
Павловка й.
пос. Пичугино
Радионовка й.
гӀтп Радушни
Раево-Александровка й.
Ранни Ранок й.
Романовка й.
пос. Рудничное
Садови й.
Софиевка й.
Степной й.
Суворовка й.
Терноватка й.
Терновка й.
Трудовой й.
гӀтп Христофоровка
Чабаново й.
пос. Червони Поляна
Червони й.
Червони Поды й.
Чкаловка й.
Шевченково й.
Шевченковски й.
Широки й.
ДӀайаьхна йарташ (2020 шеран 17 июль кхачале хиллачу шира дозанашкахь)[13]
Политика
КӀоштпачадминистрацин куьйгалхо — А. В. Ткаченко; КӀоштан кхеташон куьйгалхо — В. В. Яценко[14]
Транспорт
ХӀокху заманан микроавтобусаш, шира тайпана автобусаш: Икарусаш, Львовн автобусийн завод автобусаш. Комфортабелан тайпана автобусаш йу, амма царна тӀекхача хала ду. Некъаш йуккъера дика ду.
Климат
Кхузахь климат йу бай-аренан, атлантикин-континентан, билгалйолу йовха, йекъа аьхкенца а, барамехь кӀеда Ӏаьнца а, кест-кеста Ӏаьнан йохйаларш хуьлу. Йуккъера шело йоцуш хан йу 182 де, уггаре дукха — 224 де. Дукхаха долу йочанаш хуьлу йовхачу эхашарахь (апрель-октябрь) — 268 мм. Дийнахь уггаре дукха охьаоьгур (90 мм) тидам бина 1913 шеран июнехь. Ло дилланчу денойн терахь: 69. Наггахь лаьтташ долу ло дуьлла. Йуккъера лайн кӀоргалла, уггар доккха Ӏаьнан муьрехь, 10 см, уггар лакхара 30 см, Алсама долу механ агӀонаш: шеран йовхачу муьрехь — къилбаседехьара (18,4 % деношкахь), шийлачу муьрехь — малхбалехьа (17,6 % деношкахь). Уггар лакхара механ сихалла шарахь 24 м/с, 5—10 шарахь цкъа 28—29 м/с, 15—20 шарахь цкъа 30—31 м/с.
| Кривой Роган климат | |||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Гайтам | Янв. | Фев. | Март | Апр. | Май | Июнь | Июль | Авг. | Сен. | Окт. | Нояб. | Дек. | Шо |
| Юьззина максимум, °C | 13,0 | 18,9 | 23,5 | 28,9 | 35,8 | 36,4 | 40,3 | 39,6 | 32,2 | 31,7 | 21,7 | 15,3 | 40,3 |
| Юккъера максимум, °C | −0,9 | 0,1 | 6,1 | 15,0 | 21,8 | 25,2 | 27,8 | 27,5 | 21,4 | 14,0 | 5,5 | 0,4 | 13,7 |
| Юккъера температура, °C | −3,5 | −3,1 | 1,9 | 9,6 | 15,9 | 19,5 | 21,8 | 21,2 | 15,6 | 9,1 | 2,3 | −2,1 | 9,0 |
| Юккъера минимум, °C | −6,3 | −6,2 | −1,8 | 4,4 | 9,8 | 13,7 | 15,7 | 15,0 | 10,1 | 4,7 | −0,6 | −4,7 | 4,5 |
| Юьззина минимум, °C | −27,2 | −27,2 | −21 | −8,9 | −1,6 | 2,8 | 7,3 | 5,0 | −3,7 | −10 | −18,6 | −24,5 | −27,2 |
| Хьост: [СНиП 22-13. ГӀишлошйаран климатологи. Таблица 1. Климатан параметраш шеран шийлачу хенан. Украина.] | |||||||||||||
Хьажоргаш
Билгалдахарш
- ↑ Президент назначил руководителей РГА в трех областях. Укринформ (2019 шеран 29 ноябрь). ТӀекхочу дата: 30 ноября 2019. Архивйина 2019 шеран 30 ноябрехь
- ↑ Криворізький район. ТӀекхочу дата: 2021 шеран 30 март. Архивйина 2021 шеран 23 апрелехь
- ↑ Чисельність наявного населення України на 1 січня 2022. ТӀекхочу дата: 2022 шеран 17 декабрь. Архивйина 2022 шеран 10 августехь
- ↑ s:uk:ЗУРРСУУ/1923/1/18-19/Про адміністративно-територіяльний поділ Катеринославщини
- ↑ s:uk:Указ Президії ВР УРСР від 20.11.1959 «Про ліквідацію Криворізького району Дніпропетровської області»
- ↑ Про утворення та ліквідацію кӀоштів (укр.). www.golos.com.ua. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 18 июль. Архивйина 2021 шеран 9 июлехь
- ↑ 1 2 Нові кӀошти: карти + склад. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 6 август. Архивйина 2022 шеран 25 февралехь
- ↑ Чисельність наявного населення України на 1 січня 2020 року Архиван копи 2020 шеран 9 октябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ // Державна служба статистики України. Київ, 2020. Стор. 17-21
- ↑ Постанова Верховної Ради України «Про утворення та ліквідацію кӀоштів». ТӀекхочу дата: 2020 шеран 6 август. Архивйина 2020 шеран 21 июлехь
- ↑ По данным учётной карточки района на сайте Верховной рады Украины.(укр.)
- ↑ Регіони України та їх склад.(укр.)
- ↑ Склад адміністративно-територіальна одиниці.(укр.)
- ↑ Нормативно-правові акти з питань адміністративно-територіального устрою України.(ТӀе цакхочу хьажорг)(укр.)
- ↑ Криворізський район / Структура Криворізької районної ради. Архиван копи 2016 шеран 18 сентябрехь дуьйна Интернетан архив#Проекташ(укр.)
