Никополан кӀошт

КӀошт лаьтта Днепропетровскан областан къилба-малхбузехь.

Доза ду къилбаседехь Днепран, малхбузехь — Кривой Роган кӀошташца Днепропетровскан областера, малхбалехь — Запорожьен, къилбехахь — Васильевн кӀошташца Запорожьен областан.

Майда — 3240,6 км².

КӀоштахула охьадоьду эркаш Базавлук, Базавлучек, Дуьра, Декъа Чертомлык, Ревун, Томаковка, кхин а Каховкин хилоттийла.

Кхузахь климат йу аренан, атлантикин-континентан, билгалйолу йовха, йекъа аьхке а, барамехь кӀеда Ӏа а, кест-кеста йохло. Йуккъера шело йоцуш хан йу 182 де, уггаре дукха — 224 де. Дукхаха йолу йочанаш хуьлу довхачу эха шеран муьрехь (апрель-октябрь) — 268 мм. Дийнахь уггаре дукха охьадогӀура (90 мм) тидам бина июнехь 1913. Ло диллачу денойн терахь: 69. Наггахь лаьтташ долу ло дуьлла. Йуккъера лайн кӀоргалла 10 см, уггар лакхара 30 см. Алсама болу мохан агӀонаш: шеран йовхачу муьрехь — къилбседехьа (18,4 % деношкахь), шийлачу муьрехь — малхбалехьа (17,6 % деношкахь). Мохан уггаре йоккха чехкалла 24 м/сек хӀора шарахь, 28—29 м/сек 5—10 шарахь цкъа, 30—31 м/сек 15—20 шарахь цкъа^[5].

КӀошт йиллина 1923 шеран 7 мартехь, тӀехьо дӀайаьккхина, 1939 шеран 11 февралехь меттахӀоттийна Чкаловн кӀошт санна^[6].

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀом болуш 1941 шеран 13 августехь немцойн листовкаш Джугашвили Яковца дӀасадаржийра Никополан кӀоштахь, цунах Сталинан кӀант йийсаре лаьцна хан а, меттиг а билгалйаьлла, церан образецаш Къилба фронтан 6-гӀа эскаран политикин декъе кхачийра^[7].

1946 шарахь Чкаловн кӀоштан цӀе хийцира Никополан аьлла.

1959 шеран 21 январехь Никополан кӀоштах туьйхира дӀайаккхина Сталинан кӀоштан дакъа^[8]

2020 шеран 17 июлехь^[9] административан-мехкан реформа бахьанехь кӀошт йоккха йира, цунна йукъайахара:

• Никополан кӀошт,
• Томаковкин кӀошт,
• кхин а областан маьӀнин гӀаланаш Никополь, Марганец, Покров.

Даккхий динчу дозанашкахь кӀоштан бахархойн барам — 262,6 эз. стаг^[10].

КӀоштан бахархойн барам ширачу дозанашкахь 2020 шеран 1 январан хьолехь — 38 879 стаг, царех гӀалин бахархой — 6 194 стаг (пгт Червоногригоровка), йуьртан — 32 685 стаг^[11].

Даккхий дина дозанашкахь кӀошт йекъало 8 мехкан йукъаралле (громадашка)^[12][10], царна йукъахь 3 гӀалин, 2 поселкан, 3 йуьртан йукъараллаш (къовларгаш йукъахь — церан административан йаккъаш):

• ГӀалин:
  • Никополан гӀалин йукъаралла (Никополь гӀала),
  • Марганецан гӀалин йукъаралла (Марганец гӀала),
  • Покровскан гӀалин йукъаралла (Покров гӀала);
• Поселкан:
  • Томаковкин поселкан йукъаралла (пгт Томаковка),
  • Червоногригоровкин поселкан йукъаралла (пгт Червоногригоровка);
• Йуьртан:
  • Мирови йуьртан йукъаралла (Мирови йуьрт),
  • Першотравневи йуьртан йукъаралла (Першотравневи йуьрт),
  • Покровски йуьртан йукъаралла (Покровски йуьрт).

Никополан маьлхан электростанцино (СЭС) йоккху 290 млн кВт-сахьт электроэнерги шарахь^[17].

Никополан ферролаламийн завод (НФЗ), Европехь уггаре йоккха, дуьненахь шолгӀа, (кхечу хаамашца дуьненахь уггаре йоккха^[18].