Донан Эскаран область

Донан эскаран латта (1786—1870), 1870 шарахь дуьйна Донан Эскаран область (ДЭО) — Российн империн административан-мехкан дакъа, дукхаха болу бахархой бара донан гӀазакхий, урхалла дора башха кепара. 1897 шарахь областехь вехара 2 500 000 гергга вахархо, царех 320 000 — гӀаланашкахь.

Россехь революцин хийцамаш хиллачул тӀаьхьа 1917 шеран февралехь-ноябрехь донан гӀазакхий бекъабелира. «ЦӀен» советийн Ӏедалан агӀончаша кхайкхийра оцу махкахь 1918 шарахь Донан советийн республика, ткъа «кӀайн» боламан агӀончаша кхайкхийра оццу шарахь шайн Донан республика (Донан дерригдоккха эскар).

Кхин дӀа, ша болу мохк санна, донан гӀазакхий беха область лаьттира 1920 шо кхаччалц, цул тӀаьхьа, советийн Ӏедало толам баьккхина, йекъна дӀайелира УССР а, РСФСР а.

ГӀазакхий беха Дон тӀера мехках йуьхьанца олура «Донан гӀазакхийн латта», иштта билгалйоккхура цуьнан статус, хӀунда аьлча термин «Латта» генара схьа дуьйна оьрсийн куьйгайозанехь маьрша пачхьалкх бохург дара.

Историн агӀора мохк лаьттара Акха Аренахь, цунах хилира Оьрсийн паччахьаллин къилба йист, йуккъера а, лахара а Донан майданахь. Коьрта бахархой — донан гӀазакхий, уьш хиша буьйлабелира оцу махка XV бӀешо чекхдолуш.

Донан гӀазакхийн лаьттан йехачу хенахь билггала доза а, мехкан бекъабалар а дацара. 1570 шарахь дуьйна цуьнан йукъ хилира Черкасск.

Оьрсийн паччахьаллин а, Российн империн а йукъахь

Пётр I 1707—1708 шерашкахь Булавин Кондратийн куьйгаллехь донан гӀазакхийн гӀаттам охьатаӀийча, доккхаха долу дакъа гӀазакхийн нисделира Бахмутан провинцин махкахь, хьалхара йоккха Азовн губернехь^[1]^[2].

1719 шерера 1725 шо кхаччалц Российн империн хьалхара йоккха Азовн губернера Бахмутан провинци йукъахь йу, 1725 шерера 1765 шо кхаччалц — Российн империн хьалхара йоккха Воронежан губерни Бахмутан провинцин дакъа.

1765—1775 шерашкахь — Донан гӀазакхийн ша долу латта.

1775 шарахь — Донан гӀазакхийн латта йуха а йукъадеира шолгӀа Азовн губернин керла Азовн провинцин. 1775 шарахь Российн имперехь дӀайехира. 1779 шарахь, Екатерина II керла административан реформа йира, губернеш хийцира сардалаллашца.

1783 шерера 1786 шо кхаччалц — Донан гӀазакхийн латта Екатеринославскан сардалаллин йукъахь йара, цигара кхин дӀа а хийцамаш беш иза къастийра Российн имперера ша долчу административан декъе.

↑ Комолов Н. А. Азовская губерния (1709—1725 гг.): территория и высшие администраторы. Ростов-на-Дону: «Ростиздат», 2009, стр.230 [1]
↑ АРСВО. История административно-территориального деления Воронежской области. Догубернский период

Е. М. Жуков Гл. редактор. Область войска Донского // Советская историческая энциклопедия. — Москва: издательство «Советская энциклопедия», 1967. — Т. 10 НАХИМСОН-ПЕРГАМ. — С. [395—396] (стб. 1040 с илл. и карт.). — 59 500 экз.
ЭСБЕ: Область Войска Донского