Оьрсийн меттан версиБашха проекташ
Мотт хийца
РУВИКИ-Х ЛАЬЦНА

Гагарин, Юрий Алексеевич

Экспертиза РАН

Logo-ran-black.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее
Aprove.svg

Экспертиза РАН

Arrow-Right.png
Logo-ran.png
Проведена экспертиза
Российской академией наук
Подробнее

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам
Learning.svg

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Arrow-Right.png
Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
К материалам

Ю́рий Алексе́евич Гага́рин (1934 шеран 9 март, Клушино, Гжатан кӀошт, РСФСР, СССР — 1968 шеран 27 март, Киржач гӀалин уллехь, РСФСР, СССР) — дуьххьара космосе вахана стаг. ССРС-н лётчик-космонавт а, Советан Союзан Турпалхо а, цхьа могӀа пачхьалкхийн лакхара билгалонаш йелла кавалер а, дуккха а Российн а, кхечу пачхьалкхийн а гӀаланийн сийлахь гражданин.

ССРС-н тӀеман-хӀаваан ницкъашан полковник (1963) а, 1-ра классан тӀеман лётчик а, ССРС-н сийлахь спортан мастер (1961) а, Йерригсоюзан Ленинан къона комсомол ЙуК декъашхо а, ССРС-н 7-гӀа а, 8-гӀа а кхайкхаман Лакхара Советан депутат.

1961 шеран оханан беттан 12-гӀа дийнахь Гагарин Юрий хилира исторехь дуьххьарлера космосе нисвелла стаг[5]. Кхазакхстанан ССР-н Кизылордан областехь йолчу Байконурски космодромера хьалайаьккхира «Восток-1» космосан ракета-лелориг тӀехь Гагарин а волуш. 108 минот йаьлча[6] Гагарин кхиамца охьахиира Саратовн областехь, Энгельсна гергахь. оханан беттан 12-гӀа дийнахь, Гагарин Юрий космосе вахана де, дӀакхайкхийра деза де — Космонавтикан де.

Биографи

Хьалхара дахар а, дешар а

Гагарин Юрий Алексейвич вина 1934 шеран бекарг баттахь 9-гӀа дийнахь, документашца иза вина РСФСР Малхбузен областан Гжатски кӀоштан Клушино йуьртахь (хӀинца — Смоленскан областан Гагаринан кӀошт)[7][5], иза йу цуьнан да-нана дехаш хилла меттиг (дӀайаздина). Иза бакъволу вина меттиг йара Гжацкерчу[8] берийн цӀа (цӀе хийцира Гагарин аьлла 1968 шарахь). Иза схьаваьлла ахархочун-къинхьегаман классан орамах: цуьнан да, Гагарин Алексей Иванович (1902 шеран бекарг бутт 14 (27) деношкахь — 1973 шеран хьаьттан беттан 30-гӀа де), — дечиг-пхьар(оьр.)нохч. вара, ткъа нана, Анна Тимофеевна Матвеева (1903 шеран гӀуран бутт 20-гӀа де — 1984 шеран асаран бутт 12-гӀа де), — шуьрин-товаран ферман белхало йара[9][комм. 1], Къинхьегаман ЦӀен Байракхан а, Халкъийн доттагӀаллин а орденашца совгӀат дина. Деда, Тимофей Матвеевич Матвеев (1871—1918), Путиловн заводан белхало вара, вехаш вара Петарбухахь а, Автовохь а, Богомоловски а (хӀинца Возрождени) урамехь XIX бӀешо чекхдолуш.

Гагарин доьзалехь кхо кӀант а, цхьа йоӀ а хилла. Юрий кхоалгӀа воккхах вара.

1945 шеран хӀутоссург баттахь 24-гӀа дийнахь Гагаринийн доьзал Гжатске дӀабахара. 1949-чу шеран хӀутоссург баттахь Гжацкерчу йуккъерчу ишколехь йоьалгӀа класс чекхъйаьккхина Юра. Цу шеран товбецан баттахь иза деша воьду Люберцин № 10 йолчу корматаллин училищехь[10][11], цигахь цо иштта дакъалоцура кхолламаллин спектаклашкахь, зурманийн оркестрехь биргӀа тӀехь локхуш[12]. Оццу хенахь Юрий деша вахара къинхьегаман кегийрхойн суьйренан ишколе. Цигахь волуш, 1949-чу шеран гӀуран баттахь 16-чу комсомоле дӀакхетта иза. Суьйренан ишколехь ворхӀ класс чекхъйаьккхира цо 1951 шеран хӀутоссург баттахь, ткъа июнехь дикачу балхаца чекхъйаьккхира корматаллин училище формовщик а, литейщик а[5][13].

undefined
undefined

1951 шеран хьаьттан беттахь Гагарин деша воьду Саратовн индустриальни техникан техникуме литейни отделене, цигахь, дешарал совнаха, къаьста говза спортсмен а, «Къинхьегаман резерваш» шен лаамехь спортан йукъараллин секретарь а санна[14]. 1954 шеран эсаран баттахь 25-гӀа дийнахь иза дуьххьара воьду Саратован ДОСААФ ССРС авиаклубехь. 1955 шарахь Гагарин Юрийс баккхий кхиамаш баьхна, иза дикачу балхаца чекх а йаьккхина, Дубкин спортан аэродромехь Як-18 кеманца дуьххьарлера шен лааме рейс йира. Верриг а Гагарина 196 рейс дина авиаклубца, 42 сахьт 23 минот дӀа а йазъйина[5].

Карьера авиацехь

1955 шеран эсаран беттан 27-гӀа дийнахь Гагарин Советан эскаре кхайкхира, гӀ. Оренбурге (хӀетахь Чкалов гӀала) дӀахьажийра К. Е. Ворошиловс аьлла. Цо дешна хӀетахь гӀараваьллачу лётчикан инструкторан Я. Ш. Акбулатовс[15][16]. 1957-чу шеран Товбеца-беттан 25-чу дийнахь дикачу балхаца чекхъйаьккхира Гагарина[5].

Шина шарахь гӀуллакх дира Луостарихь (Мурманскан область) Къилбаседа флотан хӀаваан эскаран 122-чу истребителийн авиацин дивизин 769-чу истребителийн авиацин полкехь[5], МиГ-15бис кеманашца кечдина[17]. 1959 шеран эсаран беттан кхаччалц цо гулдина дерриг а 265 рейсан сахьт[18][5]. «3-чу классан тӀеман лётчикан» говзалла йолуш[19]. Лакхарчу лейтенантан даржехь вара иза.

Космосан отрядехь

Космонавташ балха эцаран а, уьш «Восток-1» космосан кеман тӀехь хьалхара рейс йан кечбаран а сацам бина КПСС ЦК а, ССРС Министрийн Кхеташонан а 1959 шеран кхолламан беттан 5-гӀа дийнахь арайаьллачу № 22-10 сацамехь, ткъа ССРС-н № 569—264 1959 шеран хутоссург беттан 22-гӀа дийнахь.

Хинболу космонавташ къастор а, кечбар а дӀахьора ССРС-н тӀеман хӀаваан эскарша. План йара 20 кандидат къасто.

1959-чу шеран гӀуран беттан 9-чу дийнахь Гагарина дехар дира ша космонавтан кандидатийн тобанна йукъавахийтар доьхуш. Цул тӀаьхьа кӀира даьлча Гагарин Москох кхайкхира Центран Ӏилманан-талламан авиацин дарбан цӀийнехь массо а агӀор лоьрийн экспертиза йан. 1960 шеран йуьххьехь кхин цхьа леррина медицинан комисси йеара, цо дӀакхайкхийра лакхара лейтенант Гагарин космосе лела хьакъ ву аьлла.

1960 шеран кхолламан баттахь 11-гӀа дийнахь ХӀаваан эскаран главнокомандующи К. А. Вершининан омрица вовшахтоьхна леррина тӀеман дакъа (тӀеман дакъа) № 26266, цуьнан декхар дара космонавташ кечбар (тӀаьхьо дакъа хийцира ХӀаваан эскаран космонавтийн центр).

Гагарин космонавтийн кандидатийн тобане йазвира хӀаваан эскаран главнокомандующи К. А. Вершининан омрица 1960 шеран бекарг беттан 3-гӀа дийнахь, ткъа бекарг беттан 11-гӀа дийнахь иза шен доьзалца дӀавахара шен керлачу тӀеман дежурни станце. РогӀера космонавташ Ӏамор дӀадоладелира бекарг беттан 25-чу дийнахь[20].

Космонавташ къастор а, Ӏамор а

Коьрта йаззам: Дуьххьара космосе лела космонавташ къастор(оьр.)нохч.

Гагарин воцург, кхин а масех кандидат вара дуьххьара космосе ваха; верриг а ткъа стаг вара (ССРС-н Хьалхара космонавтийн отряд). Кандидаташ дӀаэцна тӀеман тӀеман лётчикашна йукъара, Королёван сацамна тӀе а тевжаш, цу тайпачу лётчикашна хӀинцале а зеделларг ду ницкъашца а, стресс йолчу хьолашца а, тӀеӀаткъам хийцабаларца а аьлла хеташ. Хьалхара космонавтийн отрядан йукъа къастор медицинийн а, психологин а, цхьа могӀа кхин а параметрашца: 25—30 шо а, локхалла 170 см сов ца хилар а, йозалла 70—72 кг сов ца хилар[21], лекхачу меттигашкахь а, стратосферан хьелашкахь а нисвала ницкъ хилар а, реакцин чехкалла а, дегӀан доьналла а, синӀаткъаман собаре хилар. Гагарин Юрин локхалла, цуьнан леррина белхан дӀайаздарца, 165 см йара, ткъа кхечу хьостанаша, шайна йукъахь «ЕКА» а йолуш[22], дӀахьедина иза 157 см йара аьлла. Локхаллин а, йозаллин а лехамаш кхоллабелира «Восток» космосан кеманна догӀуш долу дехкарш бахьана долуш, уьш къастийна «Восток» ракета-лелорг ницкъаца. Цул сов, кандидаташ хоржуш тидаме оьцура дика амалш, партин декъашхо хилар (Гагарин 1959 шарахь КПСС декъашхо хила кандидат хилира, 1960 шеран асаран беттахь парте дӀакхетта), политикан жигаралла а, йукъараллин орамаш а.

1961 шеран оханан беттан 8-гӀа дийнахь дӀайаьхьира «Восток» космосан кема хьаладаккхаран пачхьалкхан комиссин дӀакъевлина кхеташо, цуьнан куьйгалхо вара ССРС Министрийн Советан тӀеман технологин пачхьалкхан комитетан председатель К. Н. Руднев. Комиссино къобалдира адам космосе леларан дуьххьарлера тӀедиллар, С. П. Королёвс а, Н. П. Каманина а куьг йаздина:

Лаьттана гонаха цхьана орбитан вахар 180—230 километр лакхахь, 1 сахьт 30 минотехь лаьтташ, билгалъйаьккхинчу меттигехь охьахаарца. Кеманан Ӏалашо йу леррина кечъйинчу космосан кеман тӀехь адам космосехь даха йиш хилар зен, кеманан гӀирс леларехь зер, космосан кеманан Лаьттаца йолу зӀенаш толлуш, космосан кеманан а, космонавтан а охьаховшаран системаш тешаме хиларх тешна хилар.

Кхеташонан йиллина дакъа чекхдаьлча, комисси готтачу хӀоттамехь йисира, къобалдира Каманин Гагарин Юрийна кеманца лела бакъо йалар а, Титов резерван космонавт санна къобалвар а[23].

Космосе вахар

Коьрта йаззам: Дуьххьара адам космосе дахар(ингалс.)нохч.

«Восток» космосан кема хьаладаккхар хилира лётчик-космонавт Гагарин Юрий Алексейвич тӀехь а волуш 1961 шеран оханан беттан 12-гӀа дийнахь Москох хенаца 09:07 (06:07 UTC) Байконурски космодромера.

undefined
undefined

«Восток» ракета-носитель цхьа а проблема йоцуш болх беш йара, амма чаккхенан муьрехь кхоалгӀачу муьран моторш дӀакъовла йезаш йолу радиоурхаллин система болх беш ца хилира.

Мотор дӀакъевлира резерван механизм (таймер) дӀайолийначул тӀаьхьа бен, амма космосан кема хӀинцале а хьаладаьлла орбите, цуьнан уггар лакхара меттиг (апогей) 100 км лакхара йара хьалххе дуьйна дийцинчул: орбитан параметраш йара 327 х 180 км[24]. «Аэродинамикан тормозах оьцуш», ишттачу орбитера йан тарлора, тайп-тайпанчу мах хадорца, 20-50 денош.

Орбитехь Гагарина хаам бира шен хаадалар а, космосан кеманан хьолах а, шен тидамех а лаьцна. Цо иллюминаторехула тергалдора Лаьтта, шен мархашца а, лаьмнашца а, хьаннашца а, хишца а, хӀордашца а. Иштта цунна гина стигал а, Малх а, иштта кхин болу седарчий а, ша Лаьттан ӀиндагӀехь воьдучу хенахь.

Лаьттана гонаха цхьа орбита чекхъйаьккхинчул тӀаьхьа, космосан кемано шен лелар чекхдаьккхира 10:53 сахьт даьлча iен лелар дӀадоладелла 106 минот qfьлча. Тормозан системехь цанисдалар хилар бахьана долуш, Гагарин тӀехь волу охьавоссаран модуль охьахиира Сталинградна 110 км генахь йолчу планан меттигехь а йоцуш, Саратовн областан, Энгельсна гергахь, Смеловка а, Подгорное а йарташна гергахь.

undefined

10 сахьт 48 минот йаьлча гергарчу зенитни-ракетийн дивизин[25] радарехь гучуйелира билгалъйаьлла йоцу Ӏалашо — иза йара охьайоьссина машен (зенитчикаш а хьалха де хьалха дӀахьедар дина хилла «стиглара контейнерех» ларло аьлла).

Дуьххьара космонавте салам делларг кеманца нисвеллачул тӀаьхьа меттигерчу хьуьнхочун хӀусамнана Тахтарова Анна (Анихайят) а, цуьнан 6 шо долу кӀентан йоӀ Рита (Румия) а йара[26]. Дукха хан йалале бохам хиллачу метте кхаьчна дивизин тӀеман белхахой а, меттигера колхозхой а.

Салтийн цхьана тобано охьавоссаран модуль ларъйеш, вукхо Гагарин шен дакъойн штабе дӀавигира. Цигара дӀа Гагарина телефонехула хаам бира ПВО-н дивизин командирага: «Дехар ду, хӀаваан эскаран коьртачу буьйранчага дӀакхачо: ас сайн мисси чекхъйаьккхина, билгалъйаьккхинчу меттигехь охьахиъна, дика хета суна. Цхьа а дӀакхетарш а, кагдарш а дац. Гагарин».

Статистика[27]
# Стартан кема Старт, UTC Экспедици Кема охьахаар Посадка, UTC Полёт Космосе леларш Хан космосехь
1 Восток-1 12.04.1961, 06:07 Восток-1 Восток-1 12.04.1961, 07:55 00 де 01 сахьта 48 минот 0 0

Советан хаамийн гӀирсашкахь дуьйцург

Дуьххьара адам космосе леларна гонаха къайле хилар бахьана долуш, ша Гагарин дӀасалелар хьалххе дӀакхайкхийна дацара. Шуьйра йевзаш йолу кадраш, цу чохь иза вовза йиш йолуш, дӀасалелачу дийнахь ца йаьхна, тӀаьхьо, леррина кинохроникана лерина, цигахь Гагарина ша баккъалла а дӀасалелачу хенахь динарг дерриг а карладаьккхира[28].

1961 шеран оханан беттан 12-гӀа дийнахь дикторо Юрий Б. Левитана эфирехь гайтира ТАСС-ан хаам, Гагарин Юрий «Восток» космосан кеман тӀехь леларх лаьцна.

[29]ː

«1961 шеран оханан беттан 12-гӀа дийнахь Советан пачхьалкхо Лаьттан орбите хьажийра дуьненахь дуьххьарлера стаг волу „Восток“ космосан кема. „Восток“ космосан кеманан-спутник пилот-космонавт вара Советан Социалистически Республикан Союзан вахархо майор Гагарин Юрий Алексейвич».

Космосе ваханчул тӀаьхьа

Москохь хилла цхьаьнакхетар

Йуьхьанца цхьаммо а дагахь дацара Гагарин Москох сийлахь тӀеэца. ТӀаьххьара сацам бина Хрущёв Никита Сергеевича. Цуьнан кӀанта, Хрущёв Сергейс дийцарехь:

Цо дӀадолош дара тӀеман министре маршал Малиновскийга телефон а тоьхна: «Иза лакхара лейтенант ву. Вайна иза сихонца лакхара даржехь лакхаваккха веза». Малиновскийс лаамаза элира ша Гагарин капитанан дарже хьалавоккхур ву аьлла. Никита Сергеевич оьгӀазвахара: «Муьлха капитан? Майор мукъане а ло цунна». Малиновскийс йехха дуьхьало йира, амма Хрущёв чӀагӀвелира, оццу дийнахь Гагарина майоран даржехь хьалаваьккхира.

Цул тӀаьхьа Хрущёвс Кремле телефон а тоьхна, тӀедожийра Гагаринна хьакъ долу тӀеэцар кечдар.

Кхечу хаамашца, Гагарин рогӀера капитанан дарж эца дезаш вара 1961 шеран оханан беттан, амма Д. Ф. Устиновс кховдийра иза ма-дарра майоран дарже хьалаваккха. И рогӀера доцу дарж луш долу омра кечдина хилла кеманаш дӀадахале, амма Гагарин Юрийна шен дарж хиира лаьтта охьахиъначул тӀаьхьа бен[30]. ТАСС-о оханан беттан 12-чу дийнахь бинчу массо а хаамехь хӀинцале а хьахийна «майор Гагарин Юрий».

Оханан беттан 14-чу дийнахь Гагаринна тӀе нисделира Ил-18 кема, ткъа Москох герга кхаьчча, кеманна тӀекхетта сийлахь авиацин эскортан, 7 МиГ-17 тӀеман кеманех лаьтташ. Шайн эскортца кеманаш леррина дӀахӀоттамехь лелара Москох йуккъе, ЦӀен майданна тӀехула, цул тӀаьхьа Внуковон аэропортехь охьахиира, цигахь Гагарине сатуьйсуш бара сийлахь тӀеэцар: самукъадаьлла нах а, журналисташ а, операторш а, мехкан куьйгалла а. Кема аэропортан йуккъерчу гӀишлонна тӀе кхаьчна, гӀулчаш охьа а йаьхна, Гагарин уггаре а хьалха охьавоьссира. Кеманна тӀера Ӏедалан трибунашна тӀекхаччалц дӀасайаьржина йара сирла цӀен куза, цу тӀехула лелаш вара Гагарин Юрий. Новкъахь цуьнан мачашна шнур дӀайаьлла (йа, кхечу версица, носкин подтяжка схьадастъйелла), амма иза ца сецна, Ӏедалан трибунаш тӀе вахара, галваларан а, охьавожаран а кхерам а болуш[31], советски авиамарш локхучу оркестран аьзнашна тӀе «Вай туьйранаш кхочуш хилийта дуьненчу девлла». Трибунана тӀе а воьдуш, Гагарин Юрийс рапорт дира Хрущёв Никитана.[32]:

Накъост Йуккъера комитетан Коммунистийн партийн Советан Союзан хьалхара секретарь, ССРС-н Министрийн Советан председатель! Суна хазахетарца хаам бо шуьга, Йуккъера комитетан Коммунистийн партийн Советан Союзан, Советан Ӏедалан а декхар кхочушхилла хиларх лаьцна…

Цул тӀаьхьа йиллинчу «ЗИЛ-111В» машенахь лелар дара, цигахь лаьттара Гагарин, шега салам луш болчаьрга салам а луш. Гонаха декъалдарш хезара, дуккха а плакаташ лестош йара. Цхьана стага, го чу а йаьккхина, Гагарина букет совгӀат дира. ЦӀечу майданахь митинг хилира, цигахь Хрущёв Никитас дӀакхайкхийра Гагарина Советан Союзан Турпалхо а, «ССРС-н лётчик-космонавт» а цӀераш йелла аьлла.

Митинг кхаа сахьтехь ша-шах дӀайаьхьначу демонстраце кхаьчна, Гагарин Юрийс а, Советан куьйгалло а Ленинан Мавзолейн трибуна тӀера салам делира. Демонстраци дӀайаьллачул тӀаьхьа Хрущёв Никитас дӀавигира Гагарин мавзолейна чу, саркофаге кхаччалц[32]. Даздарш кхидӀа а дӀадаьхьира Кремлехь тӀеэцарца, цигахь дакъалоцуш бара дуккхаъ конструктораш, шайн цӀераш цкъачунна йовзийтина йоцу. Брежнев Леонида Гагарина совгӀат дира Советан Союзан Турпалхочун «Дашо Седа» а, Ленинан орден а. Дуккха а дуьненчу девллачу кӀанташна Юрий цӀе тиллира Гагаринан сий деш оцу дийнахь.

ШолгӀачу дийнахь пресс-конференци хилира, цигахь Гагарина а, дизайнершка а хеттарш дира кхечу пачхьалкхашкара журналисташа. Конференци дӀайолайелира Гагарине хаттар дарца, иза гергара вуй хӀинца Ӏамеркехь бехачу Гагаринан элийн тӀаьхьенца аьлла. Гагарина жоп делира[32]: «Суна сайн гергарчарна йуккъехь цхьа а эла а, элий а ца бевза, уьш буьйцуш хезна а вац».

Арахьара визиташ

Коьрта йаззам: Гагарин Юрий визиташца йоьзна йолу почтан маркийн список(ингалс.)нохч.

Дуьххьара Гагарин Юрий дозанал арахьа Чехословакехь хилла. РогӀерчу Ту-104 кеманца Праге кхаьчна иза. Иштта Гагарин хилира Болгарехь а , Финляндехь а, Йоккхачу Британехь а, Польшехь а, Кубехь а, Бразилехь а Кюрасао гӀайрен тӀехь соцунгӀа а йеш а, Канадехь а, Исландехь а соцунгӀа а йеш а, Венгрехь а, ХӀиндойчохь а, Цейлонехь (хӀинца Шри-Ланка) а, ОвхӀанехь а. 1962-чу шарахь Гагарин хилира Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхначу Республикехь (Мисар).

undefined

1963 шеран товбецан беттан Гагарин хилира Парижехь, цигахь цо дакъалецира XIV Дуьненайукъара космонавтикан конгрессехь[33]. 1963 шеран эсаран баттахь В. Терешковаца цхьаьна иза хилира Нью-Йоркехь йолчу Цхьаьнакхеттачу Къаьмнийн Организацин штаб-квартирехь[34].

Верриг а 30 гергга пачхьалкхехь хилла Гагарин Юрий шен дозанал арахьарчу визиташкахь.

ТӀаьхьара дахар а, карьера а

1961 шеран товбецан беттан 3-гӀа дийнахь Гагарин Юрий деша вахара Жуковскийн цӀарахчу ХӀаваан эскаран инженерийн академи, ткъа 1968 шеран чиллин беттан 17 -гӀа дийнахь С. М. Белоцерковскийн Ӏуналлехь цо ларъйира шен дипломан проект лелоран методологин а, азан тӀе кхачале аэродинамикан а цхьана группан аэродинамикан кеманан дешархоша цхьана меттигехь йолу ХӀаваан космосан лелаш аппарат машен. Пачхьалкхан экзаменан комиссино полковникна Гагарин Юрийна «лётчик-инженер-космонавт» квалификаци а йелла, академехь адъюнктуре деша рекомендаци а йина[35].

undefined
undefined

1964 шарахь Гагарин Космонавташ кечбечу центран куьйгалхочун гӀовса хӀоьттира, Советан космонавтийн отрядан командир хӀоттийра.

Гагарин хаьржина ССРС Лакхарчу Советан депутат 6-гӀа (Союзан Совете хаьржина 1962 шарахь Сычевски кӀоштара) а, 7-гӀа (1966 шарахь Къаьмнийн Советехь) а кхайкхамийн[36], декъашхо вара ЦК ВЛКСМ (хаьржина вара XXV а, XXIV а ВЛКСМ) а, «Красная звезда» газетан штатан воцу космонавтикан отделан куьйгалхо а вара (1964 шарахь дуьйна). Цул сов, космосе леларан историн маьӀна бахьана долуш, иза дозанал арахьа вевзаш стаг хилира. Гагарин советан-кубан доттагӀаллин йукъараллин президентан даржехь вара[37], «Финлянди — ССРС» йукъараллин сийлахь декъашхо вара, дуккха а пачхьалкхашкахь хилла машаран а, доттагӀаллин а миссица.

1965 шарахь Гагарина дира мехала дӀахьедар дӀадаханчу заманан хӀолламийн ларам бан безаш хиларх лаьцна, халахетар гайтира 1931 шарахь Москохь КӀелхьардохучу Ӏийсан килс йохорна. 1965-чу шеран гӀуран баттахь 27-чу дийнахь комсомолан ЦК-н ВЛКСМ-н VIII-чу пленумехь къамел деш Гагарина элира: «Турпалаллин дӀадаханчу заманан лерам бар, дукха хьолахь хӀолламаш ларбар тидамза дуьтуш. Москох 1812 шарахь йина Триумфан арка дӀайаьккхира, цкъа а меттахӀоттийра йац, ткъа йерриг пачхьалкхехь Наполеонна тӀехь толам баккхар дагалоцуш гулдинчу ахчанца йина КӀелхьарвоккхучу Ӏийсан килс йохийра. ДӀадаханчу заманан дагалецамашца оцу къизачу хьежамашца зе хиллачех лаьцна кхин дӀа а дийца йиш йара сан. Халахеташ делахь а, иштта масалш дукха ду»[38][39]. Гагарина хьахийна ший а меттиг цул тӀаьхьа меттахӀоттийра, космонавт вехаш волуш, 1966—1968 шерашкахь, Кутузовски проспектехь дӀахӀоттийра Триумфан кевнаш; гарехь, цуьнан предложениш, кхечу йукъараллин инициативашца цхьаьна, Ӏедалша тидаме эцна хилар.

1966 шарахь Гагарин хаьржира Дуьненайукъара астронавтикан академин сийлахь декъашхо. Оцу шеран асаран баттахь Гагарин Ӏамо волавелира «Союз» программина. Керлачу космосан кеманца дуьххьара рейс йинчу Комаров Владимиран дублёр гӀоьнча санна хӀоттийна иза. Вахар хьалхе сацийра маьлхан батарей галъйалар бахьана долуш, ткъа чекхделира космонавт валарх, парашютан системехь галъйалар бахьана долуш. Хетарехь, Королёв вехаш хиллехьара, Гагарин «Союз-1» кеманан коьрта пилот хир вара, хӀунда аьлча, Королёвс цунна дош делла хилла керлачу тайпана космосан кеманца лелар ву аьлла[40].

Шен мукъа цахилар онда йелахь а, Гагаринна хан карийра хин лаьмнашкахь лыжаш леларна а, кактусаш гулйарна а санна йолчу шен лаамехь лелочу гӀуллакхашна[41].

undefined
undefined
undefined

1964 шарахь, доккхачу декъанна Ю. А. Гагарин инициативица, кхоьллира ССРC-y хин когсалазаш хохкаран федераци, ткъа 1965 шарахь хилира дуьххьарлера ССРС хин когсалазаш хохкаран чемпионат[42].

Гибель

Коьрта йаззам: Гагарин Юрийн а, Серёгин Владимиран а тезет(ингалс.)нохч.

1968 шеран бекарг беттан 27-гӀа дийнахь Гагарин велира МиГ-15УТИ кеман бохамехь, зеделла инструкторан В. С. Серёгин куйьгаллица , Владимиран областан Киржачски кӀоштан Новосёлово йуьртана гергахь. Гагаринан а, Серёгинан а декъий дагийра. Гагаринан а, Серёгинан а Ӏодика йар хилира 1968-чу шеран бекарг беттан 30-чу дийнахь, церан Ӏаьнарш чохь йолу урнаш дӀахӀиттийра Советан эскаран Йуккъерчу цӀийнехь, ЦӀен майданахь дагалецаман ловзар дӀадаьхьира, йерриг пачхьалкхехь цхьа мӀаьрго тийналла латтийра. Гагаринан а, Серёгинан а Ӏаьнарш чохь йолу урнаш дӀайоьллира Кремлан пена чохь, буьззинчу тӀеман сийлаллица.

Сийлахь цӀераш а, совгӀаташ а

ЦӀераш

Советан пачхьалкхан Турпалхо (1961 шеран оханан бутт 14-гӀа де, "Дашо Седа "мидал № 11175)

  • ССРС-н лётчик-космонавт (1961 шеран асаран бутт 27-гӀа де);
  • Социалистически Къинхьегаман Турпалхо ЧССР (1961 шеран оханан бутт 29-гӀа де);
  • Социалистийн къинхьегаман турпалхо (НРБ) (1961 шеран хӀутоссург бутт 24-гӀа де);
  • Къинхьегаман турпалхо (СРВ) (1962 шеран оханан бутт 28-гӀа де).

Иштта Советан Ӏедало Гагарин Юрий лакхара лейтенантера ма-дарра майоре хьалаваьккхира (космосе хьалавелира иза лакхара лейтенантан даржехь).

«Подполковник» чин йелира Гагарин Юрийна 1962 шеран асаран беттан 12-гӀа дийнахь, ткъа «полковникан» чин йелира 1963 шеран лахьанан беттан 6-гӀа дийнахь.

  • Советан-Кубан доттагӀаллин йукъараллин президент;
  • «Финляндин-Советийн йукъараллин» сийлахь декъашхо а, кхиберш а.

1966 шарахь дуьйна Гагарин Юрий Дуьненайукъара космонавтикан академин сийлахь декъашхо ву.

  • ССРС-н Сийлахь спортан мастер (1961 шо, совгӀат дина космосан рейс чекхъйаккхарна а, космосехь дуьххьарлера дуьненан рекордаш хӀитторна а)[19][комм. 2])
  • ТӀеман лётчик, 1-ра класс (1961 шо, космосе вахарна йелла квалификаци)[19].

Орденаш

  • Ленинан Орден (ССРС, 1961 шеран оханан бутт 14-гӀа де);
  • «Георгий Димитровн» орден (Болгари, 1961 шеран хӀутоссург бутт 24-гӀа де);
  • ХӀиндонезин седан орден, II-гӀа класс (ХӀиндонези, 1961 шеран асаран бутт 10-гӀа де);
  • «Грюнвальдан жӀаран» орден, I-ра даржан (Польша, 1961 шеран асаран бутт 20-гӀа де);
  • Хьалхара орденан кавалер «Плайя-Хирон» (Куба, 1961 шеран мангалан бутт 18-гӀа де);
  • Орден «ХӀаваэхула леларан гӀуллакхдарна» (Бразили, 1961 шеран хьаьттан бутт 2-гӀа де);
  • ВНР Байракхан орден, I -ра даржан йолу бриллианташца (Венгри, 1961 шеран хьаьттан бутт 21-гӀа де);
  • «Нилан туьтеш» (Египет, 1962 шеран кхолламан бутт 31-гӀа де);
  • Африкан седанан орденан йоккха лента (Либери, 1962 шеран силлин бутт 6-гӀа де);
  • Карл Маркс (ГДР, 1962 шеран эсаран бутт 22-гӀа де).

Мидалш а, дипломаш а

Хьост[43].

  • Мидал «ССРС Герзийн Ницкъийн 40 шо» (ССРС, 1958 шо);
  • «ЦӀена латтанаш кхиорна» мидал (СССР, 1961 шеран оханан бутт 12-гӀа де);
  • «Дашо Седан» мидал (ССРС, 1961 шеран оханан бутт 14-гӀа де);
  • Британин планеташна йукъара йукъараллин дашо мидал, 1961;
  • Австрин Ӏедалан дашо мидал, 1962 шо;
  • Юбилейни мидал «Сийлахь-боккхачу Даймехкан тӀамехь 1941—1945 шерашкахь толам баьккхина ткъе итт шо» (ССРС, 1965 шеран хӀутоссург бутт 9-гӀа де);
  • Мидал «Ала хӀума доцугӀуллакх дарна», III-гӀа даржан (ССРС-н, бекарг бутт 1966);
  • Мидал «ССРС-н Герзийн ницкъийн 50 шо» (ССРС, 1968 шеран кхолламан бутт);
  • Циолковский Константинан дашо мидал «Планеташна йукъара зӀенан декъехь дика болх барна» (ССРС ӀА);
  • Де Лаво мидал (ФАИ);
  • Италин космонавтикан ассоциацин дашо мидал а, сийлаллин диплом а «Космосехь стаг»;
  • Дашо мидал «Къаьсттина къастам барна» а, сийлаллин диплом а Швецин паччахьан аэроклубан;
  • ФАИ авиацин дашо мидал;
  • Колумбан мидал (Итали);
  • Сен-Дени гӀалин дашо мидал (Франци);
  • Маццоттин фондан «Майраллех» совгӀатан дашо мидал (Итали), 2007;
  • ВЛКСМ Сийлаллин билгало;
кхин а.

Сийлахь гражданалла

ГӀаланийн сийлахь вахархо хаьржина Гагарин Юрий:

Иштта цунна совгӀат дина КъахӀиран а, Александрин а (Мисар) гӀаланийн кевнийн дашо догӀанаш[46][43]. КъахӀиран кевнан догӀа дӀавелира 1962-чу шарахь гӀалин губернатора Дессуки Салахьа[47].

Материальни совгӀат

Хьалхарчу космонавтана ССРС-н Ӏедало совгӀат санна делира:

  • 15 000 сом;
  • автомобиль «Волга» (номер 78-78 МОД);
  • Шен болх бечу меттехь йиъ чоь йолу мебельца кечъйина квартира;
  • дуккха а совгӀаташ[43].

ТӀеман цӀераш

  • Сержант (22.02.1956);
  • Лейтенант (5.11.1957);
  • Лекхара лейтенант (6.11.1959);
  • Майор (12.04.1961, капитанан тӀеман дарж дӀа а доккхуш);
  • Подполковник (12.06.1962);
  • Полковник (6.11.1963).

Доьзал

  • Деда (ден агӀор) — Иван Фёдорович Гагарин (1858—1914), ахархо а, дечиг-пхьар а, дечка пхьар а*
    Путиловера белхало Матвеев Тимофей Матвеевич шен хӀусамненаца Егоровни Аннаца а, церан берашца а. ШолгӀачу могӀарехь (аьрру агӀора аьтту агӀор): Николай, Сергей, Анна (Гагаринан хинйолу нана, Ӏаьржачу зезагца лаьтташ), Мария; хьалхарчу могӀарехь: Ольга
undefined
  • Цуьнан ненан деда вара Матвеев Тимофей Матвеевич (1871—1918), Путиловн заводан белхало а, революционер а. Хьалхара тӀом боьдуш заьӀап хилира цуьнан.
  • Цуьнан ненан баба йара Анна Егоровна Матвеева (1875—1922), бедарш йуьттуш, шен рицкъ доккхуш йолу бедарш йуьттуш йолу зуда. Тиф долу ун цамгарх йелла иза.
  • Ден нана — Анастасия Степановна Гагарина (1864—1928);
  • Да —Гагарин Алексей Иванович (1902—1973), жаӀу а, дечиг-пхьар а хилла, Даймехкан сийлахь-боккха тӀеман ветеран а; заьӀап ветеран а хилла а, ФЗУ ишколехь комендант хилла а, «Динамик» заводехь дечка пхьар хилла. Иза дӀавоьллина ву Гагаринерчу Предтеченское кешнийн коьртачу аллейхь.
  • аренашкахь а, теплицашкахь а болх бира цо, тӀаьхьо хьелийозархо йара а, хьакхарчийн ферман куьйгалхо а йара. Гагаринерчу Предтеченское кешнийн коьртачу аллейхь дӀайоьллина йу иза*
  • Йиша — Зоя Алексеевна Гагарина (маре йахале Бруевич, 1927—2004), Гжацкерчу больницехь медсестра болх беш йара иза. Гагаринерчу Предтеченское кешнийн коьртачу аллейхь дӀайоьллина йу иза. Цуьнан йоӀ, Тамара Дмитриевна Филатова, Гагарин Юрийн цӀарахчу музейн (гӀ. Гагарин) цхьана декъан куьйгалхо йу[48].
  • Вежарий:
    • Валентин Алексеевич Гагарин (1924—2006), цо белхаш бира дечиг-пхьар, цул тӀаьхьа Рязански радиослампийн заводехь бригадиран а, слесарь-сборщик а даржехь. Иза ву «Сан ваша — Юрий» цӀе йолчу книгин автор. Иза дӀавоьллина Гагарин гӀаларчу Предтеченское кешнийн коьртачу аллейхь;
    • Борис Алексеевич Гагарин (1936—1977), цо чекхъцаьккхина Харьковера авиацин институт. Цо болх бира ОКБ-23-хь, цул тӀаьхьа Гжацкерчу радиолампови заводехь инженер волуш. Гагаринерчу Предтеченское кешнийн коьртачу аллейхь дӀавоьллина ву иза;
  • Зуда — Валентина Ивановна Гагарина, маре йахале Горячева (1935—2020). Маре йахана 1957 шарахь Оренбургехь. Миссин контролан центран Медицинан урхаллин лабораторехь болх беш йара иза[49]. Оренбургехь Валентинан доьзал бехачу хӀусамехь тӀаьхьо схьайиллина Гагарин Юрийн а, Валентинан а квартирийн музей.
  • ЙоӀарий:
  • Гагарина Елена Юрьевна (йина1959 шеран оханан бутт 17-гӀа де) — «Москох Кремлан» музей-заповедникан коьрта директор а, исбаьхьаллин историн кандидат;
    • Гагарина Галина Юрьевна (1961 шеран бекарг бутт 7-гӀа де) — профессор а, Г. В. Плехановн цӀарахчу Российн экономикан университетан къоман а, регионан а экономикан кафедран куьйгалхо а, экономикан Ӏилманийн доктор а.

Дине болу хьежамаш

Шен дине болу хьежам шен тептар тӀехь иштта гайтина космонавто[50]:

Космосе леларо онда тохар дира килсан гӀуллакххошна. ЧудогӀучу кехатан хидесташ, ас реза а волуш доьшура, Ӏилманан кхиамех дог лозуш, динан дайша Делах дӀа а къаьстина, Дела воцийла а, цуьнан цӀарца доьзна дерриге а исбаьхьаллин а, эрна а хиларна тӀе а тевжаш а, мукӀарлонаш а.

Амма Викторин университетан историко Тревор Роквелла дийцарехь, и жайна («Космосе некъ») автобиографин бехкамца бен лара йиш йац, цуьнан чулацам боккхачу шеконца лело беза. Роквелла билгалдоккху, и жайна Гагаринан балдаш тӀера транскрипци йина хилар «Правдан» корреспонденташа Н. Денисовс а, С. Борзенкос а, ткъа редакци йина лакхарчу даржехь волчу инарло Каманин Николайс (титулан агӀон тӀехь билгалдаьккхина ма-хиллара)[51]. Цу кепара, леррина «автобиографи» динна дуьхьал йолчу кампанин хенахь пропагандин гӀирс санна болх бан мегаш йара, иза Гагарин Юрийн тешарш гойтуш йац.

Кхин цхьа хьежам бу Гагаринан динца болчу хьежамашца, ша Гагарина шен «Космосе боьду некъ» цӀе йолчу тептарехь цу хьокъехь аьллачунна ма-дарра дуьхьал лаьтта. Российн космонавташ кечбечу центран белхахойн хьалхарчу тобе цхьаъ волчу Петров Валентина «Интерфакс-Дин» агенталле йеллачу интервьйухь хаам бира, ша а, хьалхара космонавт а хилла Сийлахь-Везачу Сергин Троицкин Лаврехь аьлла:

Юрий Алексейвич, массо а оьрсий санна, жӀаре верзийна вара, суна хууш ма-хиллара, динехь а вара. 1964-чу шарахь, Гагаринан 30 шо кхаьчначу хенахь, тхан цхьаьна Сийлахь-Везачу Сергийски Троицкий Лавре дина некъ дицлур доцуш дисина суна.<…> Тхо Лавра дӀакхаьчча, автографаш эца нах гулбелира цунна тӀе. ГӀуллакх хӀинца а чекхдаьлла дацара, амма массо а, Гагарин схьакхачар хиъна, иза волчу сихвелира. Иштта бара халкъан Юрийга болу безам, цуьнан цхьанна а дуьхьало йан йиш йацара.

Иштта Петров Валентина дуьйцу, Гагарина меттахьотто Ӏийса кӀелхьарваккхинарг килс[52]:

Ткъа тхо некъ бина цхьа хан йаьлча, Гагарин Юрийс, кегийрхой кхетош-кхиоран хьокъехь йолчу ЙуК-н пленуман кхеташонехь къамел деш, дӀахьедира, тӀеман сийлаллин хӀоллам санна, керстан динан башха болх санна, Ӏийса КӀелхьарвохург волчу килс меттахӀоттор. Цуьнца цхьаьна цо кховдийра хӀетахь йохийна йолу Триумфальни арка меттахӀоттор. Гагаринан мотив вуно атта йара: шен орамаш ца девзаш, патриотизм йаржо йиш йац. Ӏийса КӀелхьарвохучу тӀеман сийлаллин хӀоллам хиларе терра, Даймохк ларбан воьдучарна хаа деза иза.

Бакъду, Петровс Гагаринан дешнаш галдоху. Юрий Алексейвича хӀумма а ца элира меттахьоттарех лаьцна а, йа «православин инзаречу балхах» лаьцна а. Комсомолан ЙуК-н VIII-чу пленумехь ша динчу къамелехь (оригиналан текст: Россин пачхьалкхан йукъараллин-политикан историн архив, № 1 гулдар, 2-гӀа опись, 2-гӀа дакъа, 471-гӀа Ӏалашдаран дакъа) Гагарина иштта элира[53]:

Суна хетарехь, вай хӀинца а кхачам боллуш кхиош дац турпалаллин дӀадаханчу заманан лерам, дукха хьолахь хӀолламаш ларбар тидамза а дуьтуш. Москох 1812 шарахь йина Триумфан арка дӀайаьккхира, цкъа а меттахӀоттийра йац, ткъа йерриг пачхьалкхехь Наполеонна тӀехь толам баккхаран сий деш гулдинчу ахчанца йина Ӏийса КӀелхьарваьккхинаргчун килс йохийра. ДӀадаханчу заманан дагалецамашца оцу къизачу хьежамашца зе хиллачех лаьцна кхин дӀа а дийца йиш йара сан.

undefined

Оцу хьолана комментари йина космонавта Леонов Алексейс[53]:

Цхьа тенденци йу хӀинца гучуйолуш, суна ца товш. Советан заманахь массо а космонавт цхьанаэшшара атеисташ бу бохуш дуьйцуш хиллехь, хӀинца кест-кеста уьш керста динан, килсе лела нах санна гайта гӀерта уьш. ХӀаъ, советан шерашкахь ма-дарра атеисташ бацара бохург санна; дукха нах Делах тешара. Амма вай совдаккха ца деза, масала, Гагарина тӀедожийна хилла йохийна Ӏийса кӀелхьарваьккхинарг килс меттахӀоттор аьлла. ХӀара бакъдолу документ ду, цо гойту Гагарина кхайкхам ца бина хилар, Ӏийса кӀелхьарваьккхинарг килс меттахӀотторе; цо дийцира патриотически хӀолламашца варварски леларх лаьцна.

undefined

Гагарина куьг ца йаздира дин йемалдечу советан космонавташа бинчу кхайкхамна, «Советийн Пачхьалкхан Советаш къоначу атеист-ленинисташна» (1966-чу шарахь зорбатоьхна «Ӏилма а, дин а» журналехь)[54].

Кхин а бакъдерш

  • 2022-чу шеран товбецан баттахь Космонавташ кечбечу центро дӀайаьккхира Ю. Гагарин шен гӀуллакх. Цу гӀуллакхехь йу анкета а, цуьнан эскарехь гӀуллакх дина хилар гойтуш йолу таблица а, дешаран хаамаш а[55].
    С. П. Королёван а, и Ю. А. Гагаринан хӀоллам Энгельсехь Саратовн областехь
    Ю. А. Гагаринан бюст Евпаторехь
  • Британин Daily Mirror газето хьалхарчу агӀон тӀехь зорбане даьккхира адам дуьххьара космосе вахарх лаьцна хаам а, Гагарин декъалвар а, советан космонавтан фамили Wild Duck — «Акха бӀад» аьлла гочйина а йолуш[56].

Селхана Ӏуьйранна ворхӀ сахьт даьлча жимма космосе хьажийна иза. Оьрсийчуьра 27 шо долу жима стаг доьзалхо ву. Юрий Гагарин ву. Гагарин бохург акха бедан бохург ду. Цо дуьненахь го бира. Океанашна а, континенташна а тӀехула хьалавелира иза, хаам беш: "Вахар дика дӀайоьдуш ду. Акха бедан цхьанхьа Россехь охьахиира Ӏуьйранна исс сахьт далале жимма хан йалале.

Иэс

Коьрта йаззам: Юрий Гагарин оьздангаллехь а, искусствехь а(оьр.)нохч.

Гагарин Юрийн васт гучудаьлла дуккха а культурин а, исбаьхьаллин а произведенешкахь.

Библиографи

  • Гагарин Ю. А. Дорога в космос. Записки лётчика-космонавта СССР. — М.: Правда, 1961.
  • Гагарин Ю. А., Лебедев В. И. Психология и космос. — М.: Молодая гвардия (серия «Эврика»), 1968, 1976. — 207 с.
  • Гагарин Ю. Есть пламя!: статьи, речи, письма, интервью. — М.: Молодая гвардия, 1968.

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
Подробнее
Learning.svg

Материалы библиотеки имени Б.Н. Ельцина

Arrow-Right.png
Library.png
В данной статье использованы материалы из фондов Президентской библиотеки имени Б.Н. Ельцина
Подробнее

Билгалдахарш

Комментареш

  1. ↑ «… отец плотничал, а мать была дояркой. За хорошую работу её назначили заведующей молочнотоварной фермой колхоза». — Гагарин, 1961
  2. ↑ Звание присвоено Центральным советом Союза спортивных обществ и организаций СССР. Ю. А. Гагарин — заслуженный мастер спорта СССР // «Известия» : Газета. — 1961. — 14 апрелехь (№ 90 (13636)). — С. 3.

Хьостанаш

  1. ↑ 1 2 Гагарин Юрий Алексеевич // Большая советская энциклопедия (оьрс.): [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. ↑ Jurij Aleksejevič Gagarin // Proleksis enciklopedija, Opća i nacionalna enciklopedija (хорв.) — 2009.
  3. ↑ Juri Alexejewitsch Gagarin // Filmportal.de — 2005.
  4. ↑ Большая российская энциклопедия (оьрс.) — М.: Большая российская энциклопедия, 2004.
  5. ↑ 1 2 3 4 5 6 7 Гага́рин Юрий Алексеевич / Александров А. П. // Восьмеричный путь — Германцы [Электронный ресурс]. — 2006. — С. 237. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  6. ↑ Давыдов В. А. Первый Пилотируемый Полёт, том 2. — Родина Медиа, 2011. — С. 42. — 1096 с. — ISBN 978-5-905350-01-6 / 9785905350016.
  7. ↑ Пресс-бюллетень № 1. roscosmos.ru 17. Оргкомитет по подготовке и проведению празднования в 2011 году 50-летия полёта в космос Ю. А. Гагарина (2010 шеран 22 август). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  8. ↑ Николаев Николай. Тайна рождения Юрия Гагарина, // «Рабочий путь» — Смоленск (2011, 2 март). Дата обращения: 27 мартехь 2026.
  9. ↑ «На ферму прибежала рассыльная … Бегу, — ответила мама. — Вот задам поросятам корму, зайду переодеться домой …» — Гагарин, 1979
  10. ↑ Гагаринский техникум в подмосковных Люберцах — уже не Гагаринский. ИА REGNUM (2015 шеран 3 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  11. ↑ Михайлова, Екатерина. Люберецкое ремесленное училище. Ю. А. Гагарин — сын Земли и звёзд. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  12. ↑ Алина Василенко. Играл на трубе, танцевал вальс. Необычные факты из биографии Юрия Гагарина. газета Аргументы и факты (2019 шеран 11 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  13. ↑ Главный полет человека(оьр.), Известия (5 апрелехь 2011). Дата обращения: 28 мартехь 2026.
  14. ↑ Алексеев М. Когда ему было шестнадцать // Огонёк. — 1961. — 30 апрелехь (№ 18). — С. 30—31.
  15. ↑ Главный полет человека(оьр.), Известия (5 апрелехь 2011). Дата обращения: 28 мартехь 2026.
  16. ↑ Копылов И. С., Лазукин А. Н., Райкин Г. Л. Первый космонавт // Оренбургское лётное: Очерк истории Оренбургского высш. воен. авиационного Краснознамённого училища лётчиков им. И. С. Полбина. — М.: Воениздат, 1976. — 268 с.
  17. ↑ Север в судьбе первопроходца. old.redstar.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  18. ↑ Юрий Алексеевич Гагарин. astronaut.ru (2018 шеран 3 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  19. ↑ 1 2 3 «Космонавт узнал, что отныне он не только носитель воинского звания майора, но и заслуженный мастер спорта, и военный лётчик уже не третьего, а первого класса», — Галлай, 1985
  20. ↑ Хронология событий Центра. ФГБУ «НИИ ЦПК имени Ю. А. Гагарина». ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  21. ↑ Лантратов Константин. Резюме для космонавта, Журнал «Коммерсантъ-Власть», № 19 (773) (2008, 19 май). Дата обращения: 28 мартехь 2026.
  22. ↑ Yuri Gagarin (инг.). esa.int. Европейское космическое агентство. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  23. ↑ Каманин Н. П. Скрытый космос (в 4-х кн.). — М.: Инфортекст-ИФ, 1995—1997.
  24. ↑ Михаил Руденко. Юрий Гагарин погибал трижды. Русская Германия, № 17 (2005 шеран 2 май). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  25. ↑ Столярова Татьяна. Гагарин приземлился в секретном ракетном дивизионе, («Саратовский Арбат» - специально для «КП»), Комсомольская правда (2002, 12 апрель). Дата обращения: 28 мартехь 2026.
  26. ↑ Малинина, Екатерина. Девочка, которая первой встретила Гагарина на земле, сейчас работает официанткой под Астраханью. Комсомольская правда (2011 шеран 6 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  27. ↑ Statistics - Gagarin Yuri Alekseyevich (инг.). spacefacts.de. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  28. ↑ По сведениям Елены Гагариной. Фильм «Звёздный отряд», серия «Самые первые» (Александр Габнис, 2003, документальный сериал)
  29. ↑ День радио. Голос советского радио Ю.Б. Левитан. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  30. ↑ Феномен Гагарина/Глава 3. epizodsspace.airbase.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  31. ↑ Встреча Юрия Гагарина (2012, 18 июнь). Дата обращения: 28 мартехь 2026.
  32. ↑ 1 2 3 Гагарин, 1961.
  33. ↑ Голованов, Василий. Праздник по имени Гагарин. «Известия» (2010 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  34. ↑ Пресс-конференция советских космонавтов Ю. А. Гагарина и В. В. Терешковой в штаб-квартире ООН (16 октября 1963). ООН. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  35. ↑ Белоцерковский С. М. Диплом Гагарина. — «Молодая гвардия», 1986. — 173 с.
  36. ↑ Гафутулин, Наиль. Космонавт и депутат. Красная звезда (2011 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  37. ↑ Гагарин Юрий Алексеевич — первый космонавт планеты // Космонавтика: Энциклопедия / Редколлегия: В. П. Бармин, К. Д. Бушуев, В.С. Верещетин и др. — М.: Советская энциклопедия, 1985. — 528 с.
  38. ↑ Первый космонавт о разрушении Храма Христа Спасителя. Журнал «Фома» (2011 шеран 11 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  39. ↑ Российский Государственный архив социально-политической истории, фонд № 1, опись 2, часть 2, единица хранения 471
  40. ↑ Шубин, Павел. Почему, зачем и как погиб космонавт Комаров: аудиокнига / читает Алексей Халецкий. — Компьюлента, 2011.
  41. ↑ Гагарин Юрий Алексеевич. Роскосмос. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  42. ↑ Борис Столярж. Юрий Гагарин и водные лыжи. waterskiworld.ru (2008 шеран 15 июнь). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  43. ↑ 1 2 3 Роскосмос. Биография Ю.А. Гагарина, Центр управления полётами (ЦУП). Дата обращения: 28 мартехь 2026.
  44. ↑ Гагарин Алексей Иванович. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  45. ↑ Звание Почётного гражданина города Оренбурга присвоено Постановлением Оренбургского городского Совета от 11 апреля 2000 года № 59 (посмертно). Официальный сайт Администрации Оренбурга. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  46. ↑ Биография первого космонавта планеты Юрия Алексеевича Гагарина - Госкорпорация «Роскосмос». www.roscosmos.ru. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  47. ↑ Уникальные фотографии визита Ю.Гагарина в Египет. Русский Дом в Каире. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  48. ↑ Шаров П. Незабываемая встреча с Гагариным, web.archive.org (2004, 11 ноябрь). Дата обращения: 28 мартехь 2026.
  49. ↑ История любви Гагарина. Комсомольская правда (2006 шеран 10 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  50. ↑ Гагарин, 1961, с. 39.
  51. ↑ "The Road to the Stars is Paved by the Communists!": Soviet Propaganda and the Hero-Myth of Iurii Gagar (инг.). dspace.library.uvic.ca. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  52. ↑ Интервью: Я горжусь обвинениями в том, что ввёл Юрия Гагарина в православие. web.archive.org. Интерфакс-Религия (2016 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  53. ↑ 1 2 Первый космонавт о разрушении Храма Христа Спасителя. web.archive.org (2011 шеран 11 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.
  54. ↑ Юным атеистам-ленинцам Страны Советов // Наука и религия. — 1966. — № 8. — С. 69.
  55. ↑ Рассекречено дело Гагарина. Lenta.RU. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 27 март.
  56. ↑ «Коммунист в космосе»: зарубежная пресса о триумфе Гагарина. РБК Стиль (2017 шеран 12 апрель). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 28 март.

Литература

Оьрсийн меттахь

  • Гагарин Юрий Алексеевич / А. П. Александров // Восьмеричный путь — Германцы. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 237. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 6). — ISBN 5-85270-335-4.
  • Артёмов В. В. Юрий Гагарин. Человек-легенда. — М.: Олма Медиа Групп, 2011. — 272 с. — 6000 экз. — ISBN 978-5-373-03953-6.
  • Берег Вселенной / под ред. Болтенко А. С.. — Киев: «Феникс», 2014. — ISBN 978-966-136-169-9.
  • Гагарин, Валентин Алексеевич. Мой брат Юрий: Повесть: Об Ю. А. Гагарине / Лит. запись В. Сафонова. — 2-е изд., доп. — М.: Московский рабочий, 1979. — 384 с.
  • Гагарин Ю. А. Дорога в космос. — М.: Воениздат, 1978. — 370 с. — 100 000 экз.
  • Гагарина А. Т. Слово о сыне / Запись Т. Копыловой. — М.: Молодая гвардия, 1983. — 160 с.
  • Гагарина А. Т., Копылова Т. А. Юрий Гагарин. Глазами матери. — Культурная Революция, 2011. — 368 с. — 2000 экз. — ISBN 978-5-250-06090-5.
  • Галлай М. Л. С человеком на борту. — М.: Советский писатель, 1985.
  • Губарев Владимир. Тайны Гагарина. — Эксмо, 2011. — 320 с. — (Первые в космосе). — 4000 экз. — ISBN 978-5-699-48162-0.
  • Губарев Владимир. Величайшая тайна Гагарина. Мифы и правда о Первом космонавте СССР. — М.: Эксмо, Яуза, 2014. — 320 с. — (Юбилейные биографии). — 1500 экз. — ISBN 978-5-699-70593-1.
  • Данилкин Л. А. Юрий Гагарин. — М.: Молодая гвардия, 2011. — (Жизнь замечательных людей). — 20 000 экз. — ISBN 978-5-235-03440-2.
  • Докучаев Ю. Юрий Гагарин. — М.: Детская литература, 1981. — 144 с.
  • Ковешников Юрий. Уроки Юрия Гагарина. — Л.: Лениздат, 1984. — 190 с. — (Библиотека молодого рабочего).
  • Маринин И. А. МО СССР. Личное дело. Гагарин Юрий Алексеевич // Русский космос. — 2022. — № 46 (декабрь). — С. 6–15. — ISSN 1561-1078.
  • Маринин И. А., Шамсутдинов С. Х., Глушко А. В. (составители). Советские и российские космонавты. 1960—2000 / Под редакцией Ю. М. Батурина. — М.: ООО Информационно-издательский дом «Новости космонавтики», 2001. — ISBN 5-93345-003-0.
  • Надеждин Николай. Юрий Гагарин. — М.: Астрель, 2011. — 224 с. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-98986-523-9.
  • Надеждин Николай. Юрий Гагарин. — М.: Мир энциклопедий Аванта +, 2011. — 224 с. — (Секрет успеха). — 3000 экз. — ISBN 978-5-271-37687-0.
  • Он был первым. — М.: Воениздат, 1984. — 432 с.
  • Осташев А. И. Испытание ракетно-космической техники — дело моей жизни: события и факты. — Изд. 2-е, испр. и доп. — Королёв, 2005. — 284 с.
  • Осташев А. И. Сергей Павлович Королёв — гений XX века: прижизненные личные воспоминания об академике С. П. Королёве. — М.: Изд-во Московского гос. ун-та леса, 2010. — 128 с. — ISBN 978-5-8135-0510-2.

Первушин А. И.. Юрий Гагарин: Один полёт и вся жизнь. Полная биография первого космонавта планеты Земля. — Пальмира. — М, 2017. — С. 671. — ISBN 978-5-521-00287-0.

Кхечу метнашкахь
  • Michael D. Cole. Vostok 1: First Human in Space. — Springfield: Enslow, 1995. — 48 с. — ISBN 0-89490-541-4.
  • Robert Kluge. Der Sowjetische Traum Vom Fliegen: Analyseversuch Eines Gesellschaftlichen Phanomens. — München: Verlag Otto Sagner, 1997. — 345 с. — (Slavistische Beiträge). — ISBN 3-87690-665-2.
  • Gerhard Kowalski. Die Gagarin-Story. Die Wahrheit über den Flug des ersten Kosmonauten der Welt. — Berlin: Schwarzkopf & Schwarzkopf, 1999. — ISBN 3-89602-184-2.
  • Jamie Doran, Piers Bizony. Starman: The Truth Behind The Legend Of Yuri Gagarin. — London: Bloomsbury, 2011. — 256 с. — ISBN 0-7475-3688-0.
  • Walter Famler. Im Zeichen des Roten Sterns: Zur ikonografischen Kodierung des Kosmospiloten Juri Gagarin. — Berlin: Kulturmaschinen, 2011. — 51 с. — (Kulturmaschinen Prosaedition). — ISBN 978-3-940274-35-9.
  • Susanne Göhlich. Juri fliegt zu den Sternen. — Frankfurt: Moritz Verlag-GmbH, 2011. — 40 с. — ISBN 978-3-89565-230-1.
  • Gerhard Kowalski. Heute 6:07 UT: vor 50 Jahren: Juri Gagarin als erster Mensch im Weltraum. — Halle: Projekte-Verlag Cornelius, 2011. — 319 с. — ISBN 978-3-86237-507-3.
  • Ludmila Pavlova-Marinsky. Juri Gagarin Das Leben. — Berlin: Neues Leben, 2011. — ISBN 978-3-355-01784-8.
  • Позамантир Р. Д. «Ракетно-космический наукоград Королёв». — М.: ИП Струченевская О.В., 2018. — 260 с. — ISBN 978-5-905234-12-5.
  • Andrew L. Jenks. The Cosmonaut Who couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin. — Northern Illinois University Press, 2012. — ISBN 978-0-87580-447-7.

Хьажоргаш

Юрий Алексеевич Гагарин РУВИКИ.Медиа чохь

Кхин дӀа темана тӀехь

Категореш