Буттлацар

Буттлацарна тIахь терго йан мега йерриг Дуьненан Беттан тIедирзинчу ахэхиг тIехь. Лаьцна беттан кеп Дуьненан муьлххачу меттигера, иза гучура, цхьатерра ду — цуьнца йу орамера башхалла буттлацаран а, малхлацаран а йукъахь. Малхлацар го цхьаьнабилгалчу меттигера. Максимум теорин таро йу буттлацаран йуьззина фазин 108 минот; ишттанаш хилла, масала, 1953 шеран 26 июлехь а, 2000 шеран 16 июлехь а. Цу тIе Бутт чекхболу дуьненан IиндагIан йуккехула; иштта тайпана буттлацарх олу йуккъернаш, уьш къаьста йуккъехь йоцучарах алсама йеха латтарца а, Бутт кIезга къагарца а буттлацаран йуьззина фазанийн хенахь.

Буттлацаран хенахь (буьззина балахь а) Бутт дIа цаболу буьззина, ткъа хуьлу таьIна-цIен, цунах олу ЦIийн Бутт. Иза кхетадо буттлаьцначул тIаьхьа а цунна серло йаларца. Маьлхан зIаьнарш лаьттах хьакхалуш, Дуьненан атмосферехь йаьржа, йаржар бахьнехь кIеззига кхочу Батте. Дуьненан атмосфера чIогIа чекх са гуш йу цIен а, цIехо-можа а спектран дакъошна, нисса и зIаьнарш кхочу алсама Беттан тIе, цундела хуьлу Бутт цIен. Иза малх схьакхетачу хенахь а. чубузучу а хенахь йолу эффект йу. Беттан къагар дустуш лелайо Данжонан шкала.

Тидамчийн, буттлоцучу хенахь беттан ІиндагІ долчу декъехь валахь, го буьззина Беттан тІаьхь Малхлацар.

Нагахь Бутт Дуьненан ІиндагІан дакъошкахь буха боьдий, го дакъошкахь буттлацар. Цу тІе, Дуьненан ІиндагІ тІекхета, Беттан дакъа бодане хулий, амма Беттан дакъа, максмум лацаран фазехь а, дуьсу ахІиндагІехь, серла доккху маьлхан зІаьнарша. Беттан ахІиндагІера тидамчийн, го Дунено Малх хьулбеш.

Дуьненан ІиндагІан конусан гуонаха хуьлу ахІиндагІ — Дуьнено Малх дакъошкахь хьулбен меттиг. Нагахь Бутт чекхбалахь ахІиндагІан областехула, амма ІиндагІе ца балахь, хуьлу ахІиндагІан буттлацар. Иза хелча беттан къагар лагІло, амма дукха ца лагІло: иштта лагІдалар хаа а ца ло, прибораш бен ца гойту. Бутт ахІиндагІан буттлацарехь чекхбаларехь дуьззина ІиндагІан конусан гергахула, стигал йекхна хилча тидам бан тарло кІеззиг беттан экъан цхьана йистера Іаржйалар. Нагахь Бутт буьззина божахь ахІиндагІе (ІиндагІах хьакха а ца луш), ишттачу буттлацарх олу буьззина ахІиндагІан бутт лацар; нагахь Беттан дакъа ахІиндагІан чу дагІахь, ишттачу буттлацарх олу дакъошкахь ахІиндагІан. Буьззина ахІиндагІан буттлацар наггахь бен ца нисло, дакъошкахь болчух къаьсташ; тІаьххьара ахІиндагІан буттлацар хилла 2006 шеран 14 мартехь, ткъа йуха хир ду 2042 шарахь.

Беттан а, дуьненан а орбитийн экъанаш цхьаьна ца кхета дера, хІора а буттбузар ца хуьлу буттлацарца, массо а буттлацар — дац дуьззина. Максимум шарахь 4 буттлоцу (масала, 2020 а, 2038 а шерашкахь), минимум буттлацар — шарахь шозза. Буттлацар хуьлу хьалхалерачу низамехь хІора 6585⅓ де массаза долу (йа 18 шо 11 де ~8 сахьт — цунах са́рос мур олу); хаахь, мичхьа а, маца а хелла буьззина буттлацар, тІаьхьа хин болу а, хьалхалера а буттлацар маца хирду а, маца хилла а лара лур ду, оцу меттигехь дика хьажалуш волу. Оцу цикло сих-сиха го до историн хилам хилла терахь билгалдоккхуш.

ТІаьххьара буттлацар хилла 2021 шеран 21 ноябрехь (дакъошкахь), йуха дерг хилла 2022 шеран 16 майхь (буьззина).

Буттлацар хуьлу хьалха (ши кІира) йа тІаьхьа (ши кІира) малхлацарал. Иза доьзна ду, бутт чекхбаларца шен ах орбитехула шина кІирнах, Малх ца кхуьу гена бала беттан орбитин шаддашна, цуьнан жамІехь кхочуш до малхлацарна оьшу хьелаш (буттцІинбаралар а, Малх а шадан гергахь хуьлу). Наггахь хуьлу кхоъ хьалхий-тІаьхьий лацар (мелхан, беттан а, мелхан йа беттан а, мелхан а, беттан а), уьш декъна шина кІирно. Масала, хьалхий-тІаьхьий лацар хилла 2013 шарахь: 25 апрелехь (беттан, дакъошкара), 10 майхь (мелхан, хІозкепара), 25 майхь (беттан, дакъошкара ахІиндагІан). Кхин масала— 2011 шарахь: 1 июнехь (мелхан, дакъошкахь), 15 июнехь (беттан, буьззина), 1 июлехь (мелхан, дакъошкахь). Малх беттан орбитин гергахь хуьлу хенах олу лацаран зама; иза лаьтта цхьаьнабаттахь гергга.

ТІаьхьара буттлацар хуьлу наггахь баттахь (оцу хенахь оцу шина буттлацарна йуккъехь малхлоцу), амма сих-сиха иза хуьлу ах шо даьлчи, вукха лацаран заманахь. Оцу хенахь Малх стиглара кхоченехь чекхболу эклиптикехула беттан орбитин цхьаьна шад тІера кхечунна (беттан орбитин шаднийн аса ша лелаш йу, амма меллаша), йуха а гулло буттлацарна оьшу хьелаш: буттбузар а, Малх ша уллехь хилар а. Малх хьалхий-тІаьхьий беттан орбитин шадмех чекхболу мур бу 173,31 де-буьйса, ах шарахь; оцу хенахь йуха хуьлу лацаран зама.

2010 шеран 21 дебран буттлацар 372 шарахь дуьххьала хилла Іай малх цІа кхочучу дийнахь. И чІагІдар бакъ ду гринвичца ханна а, Дуьненан малхбузен эхигна а. Масала, массо а сахьтан асанахь Российн махкахь иза хилла шолгІачу дийнахь, 22 декабрехь. Кхин Іай малх цІа кхачаран дийнахь лацар хир ду, 2094 шеран 21 декабрехь^[1].

• БуттцIинбалар
• Малхлацар
• Беттан чиман бос
• Буттлацаран исписка