Чуьйри-Эвлара цеманцин завод йоккху тӀемаш
Чуьйри-Эвлара цеманцин завод йоккху тӀемаш (оьрс. Бой за цементный завод в Чири-Юрте) — 1995 шеран бӀаьста хилла Хьалхара нохчийн тӀеман кийсиг йу. Масийттаза тӀелетта федералан эскарийн аьтту белира шайн тергоне эца Чуьйри-Эвлан цеманцин завод, «Берзалой кевнашка» новкъа тӀемлоша цунах гӀап йинера (Орган чІож чуволучехь).
Хьалхара истори
Соьлжа-ГӀала схьайаьккхинчул тӀаьхьа 1995 шеран мартехь федералан эскаршна хьалха Ӏалашо хӀоттийра Нохчийчоьнан ламанан декъан терго хӀоттор. Нохчийн тӀемлойн тобанаш, Нохчийчоьнан аренан декъехь иэшам хилла, йухабовлуш бара лаьмнашка, партизанийн тӀом бан база йеш бара уьш. Органца хьаладоьлху федералийн эскарш Орган чІоже кхечира, цунах олура «Берзийн кевнаш».
ТӀемлойн позицеш
ЧӀож чуволучу меттехь йара йоккха йурт Чуьйри-Эвла. Чуьйри-Эвлана тӀедеина эскаран хьалхара дакъойн баьччалла деа дийнахь тӀемлойн аренан баьччанашца а, меттигерчу бахархошца а цӀий ца Ӏано барт бан гӀиртира[1]. Йуьртан куьйгалхошна а, меттигерчу бахархойх лаьттачу нохчийн тӀеман тобанан буьйранчашна а, федералан дакъойн буьйранчашна а йукъахь хаддаза зӀенаш хиларо таро йора маьршачу бахархойн массо а агӀор зенаш ца хилийта. ТӀеман тобано ларйаран позицеш дӀалаьцна йуьртан йистехь лаьттачу цеманцан заводехь[2].
Цеманцан завод Чуьйри-Эвлана малхбалехьа йу. Советан заманахь Чуьйри-Эвлан цеманцан завод Къилбаседа Кавказехь уггаре йоккха йара, шарахь 1,5 миллион тонн цеманц арахоьцура[3].
Чуьйри-Эвлана гергахь ши лаьмнин рагӀ вовшахкхеттачу меттехь лаьтта цеманц йеш йолу завод тӀемалоша чӀогӀа ларйаран чӀагӀо йина йара. Цхьана агӀор завод ларйора хино, ткъа заводана тӀедогӀу дисина некъаш, минанийн аренашца дӀакъевлина дара. ТӀемалоша шайн дуьхьалонехь лелайора йолуш йолу а, цементах йина а герз деттаран меттигаш. Даима лаьттачу мостагӀийн тобанехь 40-50 тӀемало вара. Заводехь йара 6 кхаччалц бронетехника, 6-8 миномёт, хала пулеметаш (ДШК а, НСВТ а). Иштта дукха дара жима герз а, танкашна дуьхьал герз а, шайна йукъахь ПТУР-аш, иштта зенитан ракеташ. Цул сов, гуттаренна а йолчу тоба хӀоттам хан-зама йаларца чӀагӀйора нийсса дукъ тӀахь дуьхьало йеш йолу тобанаша[1].
Дуьххьара тӀелата гӀертар
1995 шеран мартехь а, апрелехь а завод дӀалаца гӀоьртинера 324-гӀа а, 245-гӀа мотострелкови полк а (масех дакъа 166-гӀа бригадера, муьлханаш йу ца хаьа). Ткъа шоззе а, эшамаш ловш, йухабевлира уьш[1].
1995 шеран 28 апрелехь Российн Федерацин президенто Борис Ельцина, Толаман 50 шо кхачар даздарийн гуранашкахь, дӀакхайкхийра Российн агӀор тӀеман гӀуллакхаш сацор 1995 шеран 28 апрелера 11 май кхаччалц, и мораторийн хан пайдехьа лелийра оьрсийн а, нохчийн а агӀонаша. «Юбилейн» мораторий йолчу хенахь нохчийн тӀемалоша шайн цхьаболу ницкъаш аренашка дӀасабахийтира, шайна йукъахь Соьлжа-ГӀалин кӀошт а йолуш[4].
Инарла Г. Трошев[5]:
Тхо кхийтира, мораторий кхайкхор цӀена политикин гӀуллакх хиларх — пачхьалкх Сийлахь-Боккхачу Толаман 50 шо кхачар даздан кечлуш йара, ткъа Москоха кхаьчна дуккха а кхечу пачхьалкхийн вакийлаташ йара. Амма тӀемалойн дагахь дацара и мораторий ларйан. Тхан салтий а, эпсарш а леш бара, тхуна муьтӀахь болу нохчий а бара. Дудаевн наха цу садаӀарх пайда ийцира шайн ницкъаш гулбеш а, йуха вовшахтоха а. Дуккха а "федералан" ницкъийн бакъболу кхиамаш тхан бӀаьргашна хьалха дӀабоьлхуш бара, тӀаьхьарчу гуьйренан ло санна.
КхозлагӀа штурман кечам
КхозлагӀа а завод схьайаккхар тӀедиллина полковника (2012-чу шарахь дуьйна инарла-полковник) Шаманов Владимира десантхошна. Танкан рота а, артиллери а, саперийн гӀоьналлин дакъош а (дукхах дерг деккъа цхьана 166-гӀа къаьстина мотогерзан бригадера а доцуш) шега кхаьчначу Шамановс дехар дира шайн дакъойн буьйранчега инарла-майоре Булгаков Владимир Васильевиче, операцин план шинна бен хаа йиш йац аьлла. Хаамаш баржар чӀогӀа даьржина дара. ГӀуллакх ламастехь доцу дерзор оьшура, вуьшта баккхий эшамаш хир бацара. Фронтехула шина километре йаьржинчу заводана хьалха Ӏуьллу хи а, маьрша йу моьттуш йолу Чуьйри-Эвла а[6].
Кхеташ дара, тӀемалоша герз деттар сацорх пайда оьцуш бен цахилар, шайн ницкъаш йуха вовшахтоха а, дӀахӀитто а. ТӀемалой онда дӀа а лаьцна, цемент йеш йолчу заводах тасабелира, Орган чӀож чувоьдучу меттехь йолчу цхьа шатайпа «бӀаьвнах». Завод ца йохош йита дагахь хиллачу дийцарша цхьа а жамӀ ца делира. Сацам бира чӀагӀонашна дуьхьал авиатохарш дан а, тоьпан тохарш дан а[7]. Дуьххьала тохарш дира Чуьйри-Эвлана а, Сиржа-Эвлана а[4].
Инарла Г. Трошев[5]:
Заводан комплекс ницкъ болуш дуьхьалонан фортификаци хилла ца Ӏаш, латтанаш а хала дара вайн тӀелеттачу дакъошна. ТӀемлой, оцу йукъанна, дика чӀагӀбелира, геннара лакхарчу ницкъаца тӀом бан кийча бара. Шамановс хаам бира ша тӀелата сацам барх лаьцна. Ас къобалйира цуьнан вариант. Амма, цӀий ца Ӏанорхьама, ас дехар дира (сайн синпаргӀатонна) тӀемалошна тӀе геланча вахийтахьара аьлла. – Ультиматум ло царна: дуьхьало йар эрна ду – йа йийсаре бе, йа берриш хӀаллакбе, – элира ас Владимир Анатольевиче. Шен ницкъ кхочург дерриг а дира цо, омра кхочуш а деш. Доцца аьлча, къонахий санна лелара тхо. Олуш ма-хиллара, тхан болх бу кховдор. Дудаевн аренан баьччо ультиматумна жоп делира декхаречу оьздангаллица: «Оха шу массо а кхузахь дӀадухкур ду, шу чӀож чу гӀур дац». Шамановс шен цергаш хьекхийра, бандите ладоьгӀуш: "Дера, хьарамлонаш, хьайна хьакъ дерг хир ду хьуна! Ас кхин цкъа а къамел дийр ду хьоьца, хьо дийна висахь!" Ткъа тӀаккха цо омра дира: «ТӀелата!» Ткъа тӀаккха дӀадоладелира иза. Цхьана дийнахь, шиъ, кхоъ... Артиллерин тохарш, тӀаккха ницкъехь разведка, тӀаккха герзаш деттар.
Артиллеристан Валерий Ивановн турпалла
Цеманцан завод йоккхуш тӀемашкахь турпалалла гайтина Российн Турпалхочо гвардин салтийчо Валерий Ивановс. 1995 шеран 18—19 майхь цуо гӀуллакхдина 166-гӀа мотокхийсархойн бригадин шолгӀа артиллерин дивизион, ВДВ-н дакъошна гӀолоцуш йара герз деттаран Ӏалашо кхочушйеш, уьш тӀелеташ бара Чуьйри-Эвлана кӀоштерачу чӀогӀа чӀагӀйинчу тӀемлойн позицешна[1].
1995-чу шеран май беттан 19-чу дийнахь дивизионан позицеш тӀемалойн минометийн герзаш деттара. Ма-дарра миномет тохар бахьана долуш 2С3 «Акация» ша-шех лелачу герзах цӀе йаьлла, машенлелорхо лазийна. Ивановс, доьналла гойтуш, шофер хийцира, экипажан баьччийца лахарчу сержантаца С. А. Воиновца цхьаьна цӀерца тӀом бира. Йуьхь тӀехь а, куьйгаш тӀехь а чӀогӀа дагорш ловш, тӀеман дакъа дӀатесира баьччано, йогуш йолчу машенахь Иванов ша цхьаъ а вуьтуш. Эскархочун аьтто белира ша-шех лела гӀирс шен герз детташ йолчу меттигера дӀайаккха, амма кӀелхьаравала аьтто ца баьлла — ша-шех лела гӀирсан патармаш цӀергахь лилхира. Цуьнан накъосташа кхаа сахьтехь лехна и цуьнан дакъа, амма адаман дегӀан кегий дакъош бен ца карийна. Иванов Валерий кхелхира, амма цуьнан балхо кӀелхьардаьхна дуккха а накъостийн дахарш. Российн Федерацин Президентан Омарца 1995 шеран 1 декабрехь, леррина мисси кхочушйеш гайтина доьналла а, турпалалла а бахьана долуш, гвардин салтийчун Валерий Вячеславович Ивановна веллачул тӀаьхьа йелира Российн Федерацин Турпалхочун цӀе[8].
Цеманцан завод йаккхар
Йаккхий тоьпашца а, хӀаваэхула тохаршца а йерриг хӀаллакйира и завод. 20 майхь цеманцан завод (шен латтанаш тӀехь капонерашкахь а, лаьтта бухара камерашкахь а гулбелла Дудаевн ладаме ницкъаш болуш) фланган маневрехь дӀалаьцна. Эскарш Орган чӀож чудоьдучу меттигна герга кхаьчна.
Шина дийнахь-бусий 108-гӀа гвардин десантан-штурман полкан 9 ПДР а, массо гӀоьнна йелла танканаш а чӀогӀа гойтура заводан малхбалехьара тӀелата кечам бар. Танкаш чура йеттара заводана, маневраш йора оцу агӀор. Оцу агӀор жигара минанаш дӀайохура реактивни зарядашца (реактивни минанаш дӀайоху гӀирс (УР-77 «Метеорит»)[1]. МостагӀчун тидам дӀабоккхура 245 полкан белхо, къилбаседа-малхбален агӀор. ТӀемлой тийшира, шайн тидам тӀебахийтира къилбаседа-малхбален а, малхбален а заводан дуьхьалонан дакъошкахь[1].
Ткъа Шамановн ВДВ дакъош тӀелетира вукха агӀор. Ӏуьйрана диъ сахьт долуш арткечам ца беш операци йолийра талламан рото. Буьйсанах пайда оьцуш Органа дехьабевлла, Чуьйри-Эвлана гуо тесна, къайлаха, дӀалецира поселкан а, заводан а йуккъера меттиг. Цул тӀаьхьа оццу новкъаца, амма тӀай тӀехула, сихха тӀелетира бронетоба. Йуьртана а, заводана а йуккъехь сиха ара а йевлла, 40 хӀаваан-десантан тӀеман машен (БМД-2) дӀасахьаьдира заводехьа, дӀайоьдуш лагӀ а ца йеш, тӀеман могӀаршка хӀуьттуш. Штурм цӀеххьана а, сиха а йолайелира, дехьа агӀор тӀелатар хиларе сатуьйсуш болчу тӀемалойн хан ца хилира йуха а вовшахкхета. Бронетанкан тоба дӀасалела йолайелла пхи минот яьлча, шайн БМД-ш тӀера хьала а иккхина, десантхоша штурм йира заводан гӀишлошна. Дудаевн къонахий, халла бен хуьлчух кхета хан ца хуьлуш, дӀабоьрзуш бара. Буьйсанна йуьртахь садоӀуш хиллачу талорхой тӀамехь дакъалаца ца кхиира, маьрша нах санна моттаргӀанаш лелор гӀоле хеташ. ТӀемалойн коьрта ницкъ Чуьйри-Эвлан кӀоштара Шуьйта а, Ведана а йухабевлира, федералан ницкъаша цеманцан завод схьайаьккхина хилар хиъча.
Новороссийскан десантхоша схьайаьккхира завод деа сахьтехь. Ӏуьйрана 7.30 даьлча завод йаьккхинера иэшам а боцуш, заводан тӀелеташ болу десантхой тӀемаш бина боццушехь. Инарла Шамановн а иза иштта дуьххьара тӀом бара шен дахарехь[6].
Инарла Г. Трошев[5]:
Ткъа эххар а, буьйсанан штурм. ТӀемалой говза а, онда а дуьхьало йира шаьш. Цхьаболу салтий кхерабелира. Шаманов жим-жима оьгӀазвоьдуш вара. Владимир Анатольевич ша куьйгалла деш вара буьйсанна динчу тӀелатарна. ХӀаваэхь аьчкаца а, дашанца а готта дара. ХӀаваъ эвхьазачу хӀуманех дуьзна дара. ТӀемалоша маьхьарий хьоькхура: «АллахӀу Акбар!» Ткъа Шаманов, Чапаев санна, хьалхарчу могӀарехь вара. Цара дӀалаьцна и завод. Ерриг а тӀемалойн тоба дӀайаьккхира: иттаннаш дакъа карийра окопашкахь а, гӀишлош йоьхначу меттигашкахь а. Эххар а дийна ши тӀемало карийра тхуна. Цхьаъ граната иккхина тӀехье дӀайаьхьна вара. Цхьа инзаре сурт дара. Букъ тӀехь Ӏуьллуш вара иза, леш. Вайн бӀаьргашна хьалха дӀакхелхира иза. Вукхуьнан куьг дӀадаьккхинера. Тхо леррина хьаьвсира — тхо массо а кхузахь дӀадухкур ду аьлла, кхерамаш тийсина волу аренан баьчча Ваха. Кира санна кӀайвелла. Кхеравелла хьаьжира иза. - ХӀун дина ахь, хьарамло? – дӀадолийра ас. - Оццул дукха адамаш дайина ахь (хьайнаш, уггаре а хьалха!), завод йохийна!... - ТӀом чекхбаьллий хьан, хьарамло?! Шаманов хьалаиккхира. Кхин цхьаъ тӀетоха лиира цунна, амма бӀаьргех хи делира. Бер санна, велха волавелира иза.
Иэшамаш
ТӀемлойн, тӀечагӀбина бац хаам, тӀаьххьара тӀелетча 20 майхь вийра 6 стаг, масех стагана чевнаш цйира[1]. Инарла Трошевс дийцарехь вийна масех итт талорхо[5]. Операци йоьдучу хенахь заводехь хилла лаххара а ши бӀе тӀемало, амма уьш, шайн герз а дитина, бевдда. Дерриге а дийнахь десантхоша заводан майданаш лехна ца Ӏаш, гергарчу хьуьнхахь а лийхира тӀемлой. Заводехь карийна дуккха а хӀонсаш[1].
Федералан ницкъийн агӀор кхаа тӀелатарх иэшамаш хууш бац, амма хаьа тӀаьххьара тӀелатарехь 1995 шеран 20 майхь иэшамаш ца хиллий[6]. 1995 шарахь ОРТ канал тӀаьхь гайтина журналистийн Николай Шебалковн а, Валентина Тарасован а сурт, иза даьккхина цеманцан завод схьайаьккхичул тӀаьхьа[1]:
Къаьсттина къиза вер хилла Чуьйри-Эвлана гена йоццуш цемент йеш йолчу заводехь. ТӀемалой йухабевллачу хенахь шайн ларш дӀакъовла хан ца хиллехь а, йа леррина кхерор санна дитинехь а, къизалла цигахь йу. Ӏазапехь веллачу салтичун цӀе оха йовзуьйтур йац. Кхузахь карийна ша мила ву гойтуш долу кехаташ. Коьртаниг ду, иза чалтачийн карах велла хилар. Цара цуьнан куьг дӀадаьккхира... бехкеметтигаш дӀайаьхна... Дуккха а меттигаш хилла оцу тӀамехь тӀеман къизалла лелийна.
Цеманцан завод кхин дӀа
ТӀом болчу хенахь кхин а масийттазза куьг хийцира Чуьйри-Эвлара цеманцан заводо. Хьалхара нохчийн тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Ичкерин Ӏедалша метта ца хӀоттийра цеманц йеш йолу завод. Заводан салнаш лелайора Нохчийн Республика Ичкерин эскаран а, полицин а дакъоша Ӏаморан Ӏалашонашца[1].
ШолгӀа нохчийн тӀом болчу хенахь, Чуьйри-Эвлана тӀехь Россино урхалла дӀахӀоттийначул тӀаьхьа, завод меттахӀотторан сацам тӀеэцна. Белхаш 2001-чу шарахь дӀабуьйлабелла, 2007-чу шарахь чекхбевлла, иза меттахӀотторан мах бара 1,9 миллиард сом[9].
Билгалдахарш
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Огневая поддержка сил ВДВ при взятии цементного завода у села Чири-Юрт (6 ноя, 2014). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 февраль. Архивйина 2017 шеран 5 мартехь
- ↑ Операции по занятию и штурмы населенных пунктов. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 февраль. Архивйина 2016 шеран 18 февралехь
- ↑ Кому — мораторий, кому — передышка // Красная звезда : газета. — 1995. — № от 13 мая. — С. 1.
- ↑ 1 2 Олег Лукин. Первая чеченская война: Миф о «маленькой победоносной войне» рассеивается (март — июнь 1995 г.). ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 февраль. Архивйина 2016 шеран 5 мартехь
- ↑ 1 2 3 4 Г. Трошев. Моя война. Чеченский дневник окопного генерала. — Москва: Вагриус, 2001. — ISBN 5-264-00657-1.
- ↑ 1 2 3 Константин Ращепкин. Потери — ноль. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 февраль.
- ↑ Горькая логика войны // Красная звезда : газета. — 1995. — № от 24 мая. — С. 1.
- ↑ С. Каргапольцев. Валерий Вячеславович Иванов. Герои страны. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 4 февраль. Архивйина 2015 шеран 30 мартехь
- ↑ Торжественное открытие Чири-Юртовского цементного завода. Вести — Северный Кавказ. ТӀекхочу дата: 2026 шеран 3 февраль.
Кхин дӀа темана тӀехь
Дуьххьара нохчийн-оьрсийн тӀом (1994—1996) | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| ||||||||
.svg){kind=small}
